Familie Cahloul

De familienaam Cahloul behoort zonder enige twijfel tot de categorie der judeo-Maghrijnse namen met een beschrijvend Arabisch oorsprong. De Semitische wortel k-ḥ-l / akhâl verwijst naar zwart, naar het duistere, naar het sombere, en komt voor in het gehele Arabischtalige domein. De onomastici van het Noord-Afrikaanse judaïsme, vooraan Abraham I. Laredo in Les Noms des Juifs du Maroc, hebben geduldig deze familie van namen geïnventariseerd die ontleend zijn aan huidskleur of haarkleur, waarbij de oorspronkelijke bijnaam — vaak genegenheid uitdrukkend, soms spottend — werd doorgegeven en verstijfd tot erfelijke familienaam [Abraham I. Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, CSIC, 1978].

Het mechanisme is constant : in de gemeenschappen van de Maghreb leverden de buurt, het beroep, een lichamelijk kenmerk of een geografische afkomst het geraamte van familienamen. Het vergrootend suffix -ûn, dat men terugvindt in Cahloun / Kahloun, intensiveert de betekenis : niet alleen « de zwarte », maar « de zeer zwarte », « de donkerte » [De familienamen van de Joden van Noord-Afrika en hun oorsprong — Dafina, volgens J. Toledano]. Deze morfologie behoort volledig tot het Maghrebijnse dialectaal Arabisch, gemeenschappelijke taalmatrix van moslims en Joden in de regio.

Want hier moet men een waarheid onder ogen zien die aan het hart van de identiteit van de lignée raakt : de Joden van de Maghreb hebben het Arabisch niet ondergaan, zij hebben het bewoond en omgevormd. Het judeo-Arabisch, waarvan de werkstukken van Joshua Blau en Haggai Ben-Shammai de opkomst als volwaardige literaire taal hebben nagetekend, was het voertuig van een denken, een exegese en een vroomheid. Dat de naam Cahloul ontleend is aan het Arabisch is dus allerminst het teken van een vervreemding : het getuigt juist van deze linguïstische symbiose waar, zoals Moshe Bar-Asher voor de Hebreeuwse component van het judeo-Arabisch van Algerije heeft aangetoond, het heilige Hebreeuws en het alledaagse Arabisch in de mond van hetzelfde volk in elkaar vervlochten waren. De naam Cahloul, Arabisch naar zijn wortel, is dus voluit een Joodse naam — en daarin draagt hij reeds, bescheiden, een eerste deugd : die van trouw aan zichzelf in de taal van de ander, deze kunst om Israël te blijven terwijl men de omringende wereld omarmt, die de Joodse traditie van de diaspora tot een werkelijk genie van het overleven heeft verheven.

Om te begrijpen wat de lineage Cahloul waarschijnlijk was, moet je ermee ophouden haar te zoeken waar zij niet was. Deze naam behoort niet tot de constellatie van de grote rabbijnse dynastieën wier namen — vaak Hebreeuws of prestigieuze toponymisch — de colofons van manuscripten en de titelbladen van responsa sierden. Zij behoort tot de andere, immense en lange tijd zwijgende zijde van het jodendom van de Maghreb: die van ambachtsfamilies, marskramers, kleine handelaren, weavers en schneiders, wier leven slechts weinig geschreven sporen naliet maar die het vlees zelf van de gemeenschappen vormden.

De studies van sociale onomastiek van het jodendom van de Maghreb, zoals Jacques Taïeb die heeft uitgevoerd, hebben aangetoond dat de grote massa van beschrijvende familienamen — afkomstig van een fysiek kenmerk, een beroep of een plaats — precies deze volksmassa signaleert, verankerd in het stedelijk weefsel van de Marokkaanse mellahs, de Tunesische haras en de Algerijnse Joodse wijken [Les noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord et leur origine — Dafina, naar J. Toledano]. De naam Cahloul behoort tot deze sociologie van de grootste meerderheid.

Deze bescheidenheid zelf is een waarde. De Joodse traditie heeft waardigheid nooit voorbehouden aan alleen de leraren van de Wet. De Talmud eert de ambachtsman die zijn brood met zijn handen verdient, en de vroomheid van de nederigen — die van de anonieme gelovige die zijn verplichtingen vervult, zijn naaste helpt en aan zijn kinderen de gebaren van het verbond overdraagt — wordt geacht even kostbaar te zijn als de kennis van de geleerden. Door dit dagelijks jodendom te belichamen, neemt de lineage Cahloul deel aan deze collectieve deugd van de discrete betrokkenheid bij het gemeenschapsleven: de buurtsynagogen, de liefdadigheidsbroederschappen, de uitvaartmaatschappijen, de onderlinge hulp tussen buurhuizen rustten op deze onopvallende namen. Zoals S.D. Goitein heeft aangetoond voor de Joodse gemeenschappen van de Arabische wereld aan de hand van de documenten uit de Geniza van Caïro, het was in dit dichte weefsel van wederzijdse verplichtingen, leningen, bruidsschatten, buursolidariteit dat, eeuw na eeuw, het leven van Israël werd onderhouden. De drager van de naam Cahloul was, naar alle waarschijnlijkheid, een van deze anonieme en onmisbare zonen van de gemeenschap.

In het ontbreken van een aangegeven geografische oorsprong, verplicht eerlijkheid ons niet willekeurig de wieg van de lignée vast te stellen. De vorm van de naam en zijn geattesteerde verspreiding nodigen ons echter uit om zijn wortels te zoeken in het Judeo-Arabische gebied van centraal en oostelijk Maghreb — Tunesië en Algerije — waar de morfologie in -ûn en de wortel akhâl bijzonder levend zijn, zonder het Marokkaanse domein uit te sluiten dat Laredo [Abraham I. Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, CSIC, 1978] documenteert.

Deze gemeenschappen deelden dezelfde spirituele architectuur. In Algerije was de stad Tlemcen een van de grote centra van het Maghrebijnse jodendom, waarvan Norbert Bel-Ange de geschiedenis en geheugen heeft nagegaan, en waarvan Moshe Bar-Asher het zo bijzondere Judeo-Arabische dialect heeft geanalyseerd. In Tunesië ontwikkelden de gemeenschap van Tunis en die, nog ouder, van Djerba een intens liturgisch en poëtisch leven. In deze voedingsbodem bloeide de traditie van de piyyutim en van de Judeo-Maghrebijnse liturgische literatuur op, bestudeerd door Haïm Zafrani, en de uitgebreide Judeo-Arabische literatuur — kronieken, liederen, commentaren — waarvan Joseph Chetrit het inventaris voor Tunesië, Algerije en Marokko heeft opgesteld.

Het is aannemelijk, hoewel geen archief dit tot op heden bevestigt, dat een familie Cahloul heeft deelgenomen aan dit gemeenschapsleven: aanwezigheid in de synagoge, viering van de feestencycli, deelname aan de liederen van de sabbat en van bruiloften. Waar de vastgestelde geschiedenis het kader beschrijft, schrijft het waarschijnlijke geheugen daar de naam in. Deze deelname aan de liturgie en het zingen is geen klein detail: het verbindt het lot van een bescheiden familie met een van de hoogste uitingen van de Maghrebijnse Joodse ziel — het savoir chanté, deze vroomheid die via de stem en schoonheid gaat, en die van generatie op generatie de woorden van de Psalmen en de heilige dichters levend heeft gehouden. Het is overigens opvallend dat de naam, onder de nabijgelegen vorm El Kahlaoui, aan het einde van de twintigste eeuw werd gedragen door een vooraanstaande figuur van de Judeo-Arabische muziek, wat getuigt van de duurzame nabijheid tussen deze naamsfamilie en de muzikale kunst van de gemeenschappen — hoewel men voorzichtig moet zijn voor verwarring tussen namelijk verwantschap en bloedverwantschap.

De geschiedenis van de gemeenschappen waaruit de lineage Cahloul voortkwam, was geen voorspoedig verloop. Ze werd gekenmerkt door beproevingen — de status van dhimmi, beperkingen, perioden van tolerantie en perioden van geweld — die de Joden van de Maghreb doorstonden door zich vast te klemmen aan hun Wet en hun solidariteit. De geschiedenis van grote vervolgingen en rampen, zoals die welke Seymour Feldman analyseert met betrekking tot Joodse filosofische reacties op de Zwarte Dood en de massamoorden, toont aan hoeveel het denken van Israël het vermogen had gehad om beproeving om te zetten in een plaats van theologische reflectie en moraal verzet.

In de Maghreb was de trouw aan de halakha — de Joodse Wet — het kloppende hart van deze veerkracht. Shmuel Trigano heeft aangetoond hoe reeds vanuit de Torah, de Wet niet slechts een eenvoudige wetgeving is maar de grondslag van een werkelijke politieke filosofie, de oorsprong van een manier van samenleven. In de Noord-Afrikaanse gemeenschappen structureerde deze opvatting van de Wet het gehele leven: rabbijnse rechtbanken regelden geschillen, besluiten van rabbijnen stelden regels voor handel, huwelijk en erfenis. Een familie als de Cahloul leefde binnen dit juridische en spirituele kader, en vond daarin zowel beperking als bescherming.

Deze trouw aan de Wet in tegenspoed vormt misschien de meest universeel gedeelde deugd van de lineages van de Maghreb, en dus ook van de Cahloul onder hen: het vermogen om de integriteit van het verbond te handhaven zelfs waar de geschiedenis dreigde het op te geven. Yosef Hayim Yerushalmi, peinzend over het lot van de Joden van het Iberisch schiereiland en hun verspreide nakomelingen — waarvan velen zich na 1492 naar de oevers van de Maghreb begaven —, herinnerde eraan dat geheugen voor Joden een religieus gebod is voordat het een wetenschappelijke discipline wordt. De gemeenschappen die de Sefardische ballingen welkom heetten, toonden bij deze gelegenheid een opmerkelijke gastvrijheid jegens de vreemdeling — ontvangst van de verbannen, deling van de synagogale ruimte, geleidelijke versmelting van ritualen — een hoofddeugd die de Torah herhaaldelijk gebiedt en die de Joodse Maghreb op grote schaal heeft belichaamd. Hoewel men niet kan stellen dat de lineage Cahloul zelf van Sefardische afstamming was, behoorde zij tot een wereld die door deze ontmoeting en dit mededogen werd gevormd.

In de negentiende en twintigste eeuw veranderde de wereld die de naam Cahloul had gedragen grondig. Kolonisatie, het onderwijs van de Alliance israélite universelle, geleidelijke toegang tot nieuwe talen en nieuwe beroepen veranderden de situatie van de Joden van de Maghreb. Daarna kwam het grote vertrek: vanaf de jaren 1950 en 1960 verspreidden de gemeenschappen die meer dan twee millennia in de Maghreb hadden geleefd zich over Frankrijk, Israël en de rest van de wereld.

Zoals tienduizenden families ondergingen de dragers van de naam Cahloul — onder deze spelling of die van Kahloul en Kahloun — waarschijnlijk deze uittocht. Het is in deze beweging dat de variabiliteit van hun naam begrijpelijk wordt: de Franse administraties, onbekend met de Judeo-Arabische gebruiken, schreven de patronymen op naar hun gehoor en spelling uit, wat tot meerdere spellingen van dezelfde naam leidde. De pluraliteit Cahloul / Kahloul / Kahloun is dus het milde litteken van een ontworteling.

Wat toen ter toetsing werd gesteld, was de mémoire. Yerushalmi noemde Zakhor — « Herdenk » — dit Hebreeuwse imperatief dat door de gehele Bijbel en de gehele Joodse geschiedenis heenloopt. Voor een verspreide familie, wiens Maghrebijnse archief dun of verloren is, herdenken wordt een daad van trouw: een naam bewaren, een uitspraak doorgeven, je een wijk herinneren, een synagoge, een recept, een feestdeuntje. Daarin oefent de familie Cahloul, zoals zoveel anderen, vandaag één van de meest discrete en meest weerbarstige Joodse deugden uit: die van de overdracht, die van een eenvoudige naam de bewaarder van een verdwenen wereld maakt en hem levend houdt in de herinnering van de levenden.

Aan het einde van dit Grote Boek toont de lignée Cahloul zich niet als een dynastie van illustere dokters, maar als een draad onder de ontelbare draden die het tapijt van het Marokkaanse judaïsme samenstellen. Haar naam, ontleend aan het Arabische akhâl — het zwart — en geïntensiveerd door het achtervoegsel -ûn, plaatst haar onder de families van het volk, diegenen wier grandeur niet in glans lag maar in volharding [Les noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord et leur origine — Dafina, naar J. Toledano ; Abraham I. Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, CSIC, 1978].

Van alle deugden die de traditie van Israël door de eeuwen heen heeft gedragen, is het die lignée vooral het best hebben uitgedrukt bescheiden en doorgegeven trouw : het vermogen om Israël te blijven zonder glans noch titel, in de taal van de ander en temidden van de beproevingen van de geschiedenis, terwijl men een naam van het dagelijkse leven draagt zoals men een trouwring draagt. Deze trouw van de bescheiden — die van de anonieme gelovige, de ambachtsman, het discrete lid van de gemeenschap dat bidt, bijstand verleent en overdraagt — is de grondslag waarop alle zichtbaardere roem rust. Zonder haar zou geen enkel rabbijnse dynastie een volk hebben gehad om te leiden, geen enkele synagoge gelovigen om te verzamelen.

Zo voegt de lignée Cahloul, waarvan het archief nog altijd stilzwijgt over de beginnen, zich bij het collectieve geheugen van Israël via het meest zekere pad : dat van de obscure volharding. « Gedenk » — Zakhor : dit boek is de bescheiden vervulling van dit gebod voor een naam die lang alleen door stemmen werd gedragen en nooit door boeken.