Familie Cahen-Hayoun

De naam Hayoun behoort tot de diepe laag van Joodse familienamen uit de Maghreb. De aanwezigheid ervan is vastgesteld in de Judeo-Arabische ruimte die, voorbij koloniale grenzen heen, de gemeenschappen van Marokko en Westalgerije verbindt. Het klassieke werk van Abraham Laredo over de namen van de Joden van Marokko plaatst deze vormen in de uitgebreide Noord-Afrikaanse naamtraditie, waarin dezelfde naam van de ene oever naar de ander kan reizen naargelang exile en allianties [Abraham I. Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc].

De samengestelde vorm Cahen-Hayoun verdient bijzondere aandacht. Het eerste element, Cahen — een grafische variant van Cohen — duidt in de traditie op de toebehoring tot de priesterlijke kaste van de Kohanim, de afstammelingen van Aaron die belast waren met de dienst in de Tempel. De combinatie van een priesterlijke naam en een Maghrebijnse naam als Hayoun is in de Sefardische en Judeo-Maghrebijnse wereld het teken van familiale allianties die de mondelinge herinnering beter bewaart dan het archief. Hier is de voorzichtigheid van de historicus geboden: zonder notariële akten die ver teruggaan, blijft deze interpretatie die van een overgeleverde traditie, niet die van een gedocumenteerde keten.

Wat de naam echter reeds draagt, behoort tot een kardinale deugd van het judaïsme: de herinnering aan de naam zelf als heilig erfgoed. In een cultuur waar het kind genoemd wordt ter herinnering aan een voorouder, is de familienaam niet slechts een administratief etiket maar de draad van een overdracht, de zakhor — « gedenk » — ingeschreven in het hart zelf van de identiteit. Daarin neemt de Cahen-Hayoun-lignage, als ontelbare families van Israël, deel aan deze trouw aan de herinnering van de generaties die door de diaspora gaat.

Oran was, until the mid-twentieth century, one of the great Jewish cities of the western Mediterranean. The community there was ancient and numerous, shaped by successive waves: native Jews called toshavim, refugees from the Iberian expulsion of 1492, families from neighbouring Morocco, and notables settled over centuries of Spanish, Ottoman, and then French presence on these shores.

The Crémieux Decree of 1870 marked a decisive turning point: it granted collective French citizenship to Jews in the departments of Algeria, anchoring the Oran community to republican culture and its schools. It was within this framework that there formed, at the turn of the nineteenth and twentieth centuries, a Jewish Oran bourgeoisie at once attached to its tradition and open to French learning — the very milieu from which the intellectual formation of the Cahen-Hayoun lineage proceeded.

This double belonging — to the Law of Moses and to Enlightenment culture — constitutes one of the deepest traits of Oran Judaism. One finds there, in embryo, the fruitful tension that would traverse the entire work of the philosopher issuing from this lineage: that between talmudic fidelity and rational demand, between Jerusalem and Athens. The community of Oran, in cultivating together the synagogue and the lycée, embodied this virtue of implication in collective life and this love of knowledge that the Jewish tradition has never ceased to honour.

The year 1962, with the independence of Algeria, provoked the near-total exodus of Jews from Oran to metropolitan France. This rupture, experienced as a wrenching, was also — according to a recurrent motif of the history of Israel — the point of departure for a new diaspora and a new intellectual fecundity. It was in the France of post-exile that the Cahen-Hayoun lineage was to bear its most visible fruit.

Maurice-Ruben Hayoun, geboren in Oran in 1951, is de figuur die deze lignée zijn plaats in de geschiedenis van het hedendaagse Joodse denken geeft. Gevormd in de dubbele traditie van rabbijnse en universitaire scholing, is hij een van de belangrijkste Franse bemiddelaars van de Joodse filosofie, van taal en cultuur, geworden, tussen het Duitse Verlichtingsdenken en het Maghreb van zijn oorsprong.

Zijn omvangrijke oeuvre omvat de grote momenten van de Joodse rationaliteit. Hij heeft baanbrekend werk gewijd aan de middeleeuwse filosofie, in het bijzonder La Philosophie médiévale juive en een standaardwerk over La philosophie juive, die hem plaatsen in de lijn van de grote historici van de discipline zoals Georges Vajda [Georges Vajda, Introduction à la pensée juive du Moyen Âge ; ref:5] en Colette Sirat [Colette Sirat, La philosophie juive au Moyen Âge selon les textes manuscrits et imprimés ; ref:8]. Door deze werken heeft hij een werelddeel van denken dat lang voorbehouden was aan geleerden, toegankelijk gemaakt voor het Franssprekende publiek.

Hayoun heeft zich niet beperkt tot de Middeleeuwen. Hij heeft de Joodse modernateit verkend in Le Judaïsme moderne en wijdde een werk aan Mozes Mendelssohn, filosoof van de Berlijnse Verlichting en figuur van de emancipatie. Deze beweging van zijn denken — van middeleeuws Maghreb tot Duitsland van de Verlichting — herhaalt, op de schaal van een oeuvre, de route van zijn Joods Oranaans judaïsme zelf: erven van traditie en deze toetsen aan de maat van de rede.

Daarin drukt Maurice-Ruben Hayoun met glans een van de hoogste deugden uit die Israël door de eeuwen heen heeft gedragen: de bijdrage aan Joods denken en filosofische kennis als vorm van trouw. Daar waar anderen door bloed of ritueel overdragen, draagt deze lignée door het boek over. De filosoof wordt, in zekere zin, de moderne sofer — de schrijver die afschrijft en commentarieert, opdat de keten van traditie, de shalshelet ha-qabbala, niet verbreekt.

In het hart van het werk van Maurice-Ruben Hayoun staat een figuur: Mozes Maimonides (1138-1204), de Rambam, arts, jurist en filosoof, geboren te Córdoba en gestorven in Egypte, hoogtepunt van het middeleeuwse Joodse denken. Twee werken uit het corpus verbonden aan deze lignée getuigen daarvan: Maimonides ou l'autre Moïse (1994) en een wetenschappelijke synthese, Maimonides, uitgegeven door Ellipses in 2009.

De titel zelf van het essay uit 1994 — Maimonides ou l'autre Moïse — vat een oud inzicht van de Joodse traditie samen, samengevat in het gezegde: « Van Mozes tot Mozes is niet opgestaan iemand zoals Mozes. » De eerste Mozes is de wetgever van de Sinaï; de tweede, Maimonides, is hij die twee millennia later heel de Wet opnieuw ordende in zijn grote codex, de Mishné Torah, en het geloof van Israël verzoende met de filosofie van Aristoteles in de Gids der Dwalingen [Shlomo Pines, The Guide of the Perplexed ; ref:11].

Door zich tot Maimonides uit te spreken, plaatst Hayoun zich in een immense wetenschappelijke gemeenschap, naast geleerden als Herbert Davidson [Herbert A. Davidson, Moses Maimonides: The Man and His Works ; ref:9] en Kenneth Seeskin [Kenneth Seeskin, The Cambridge Companion to Maimonides ; ref:10]. Zijn bijzondere bijdrage was om in het Frans de samenhang van een denken te herstellen dat de halakha — de opvatting van de Joodse Wet — niet als een eenvoudig geheel van voorschriften beschouwt, maar als een rationele architectuur gericht op de kennis van God.

Hierin, in de keuze zelf van Maimonides als onderwerp van een levenslang onderzoek, ligt een deugd die de traditie koestert: de opvatting van de Joodse Wet als een werk van rede en niet van dwang, en de bescheidenheid van de commentator die zich terugtrekt voor de meester. De Dertien artikelen van het Maimonidische geloof, waarvan men het theologische keerpunt kon benadrukken [David Encaoua, Le Tournant Théologique des Treize Articles de Foi de Maïmonide ; ref:12], blijven in het hart van de liturgie van Israël — bewijs dat het wetenschappelijk werk van een Hayoun, voorbij de universiteit, aansluit bij het dagelijks gebed van het volk.

Het is opvallend dat de Cahen-Hayoun-linnage, geboren in Oran, aanleiding gaf tot een werk dat precies de twee polen van de joodse intellectuele geografie verbindt: middeleeuws Andalusië en Duitsland van de Verlichting. Deze samenvalling tussen de geschiedenis van een familie en het onderwerp van haar meest opmerkelijke werk nodigt uit tot een lezing waarin de doorgegeven traditie en het geleerde archief elkaar beantwoorden.

Maurice-Ruben Hayoun was de vertaler en tolk van de grote joodse rationalisten. Van Maimonides, de in het Oosten ballingschap gezochte Andalusië, tot Moses Mendelssohn, de Berlijnse die voor zijn tijd het gebaar van een rede hernieuwde die met het geloof werd verzoend, trok hij een enkele lijn: die van de joodse filosofie als permanente dialoog met de omringende cultuur — gisteren Arabisch, daarna Duits, ten slotte Frans. Zijn omvangwerk La philosophie juive en zijn werken over middeleeuws denken maken van hem de directe erfgenaam van de oprichters van de Wissenschaft des Judentums, de « wetenschap van het jodendom » geboren in Duitsland van de negentiende eeuw.

Men kan hier, met de vereiste voorzichtigheid, meten hoe het bijzondere lot van een familie uit Oran de collectieve herinnering van Israël snijdt. De Jood uit Oran, uit zijn geboorteland verdreven in 1962, herhaalt op zijn manier het gebaar van Maimonides die uit Córdoba vlucht, dat van zovelen ballingen die, beroofd van hun bodem, van kennis hun enige draagbare vaderland hebben gemaakt. De joodse traditie noemt deze deugd de Tora als koninkrijk: wanneer alles verloren is gaat, blijft studie over. De Cahen-Hayoun-linnage, door van het boek haar erfenis te maken, belichaamt dit antwoord van Israël op ballingschap.

Deze lezing blijft die van een waarschijnlijke snijding: niets bewijst dat de filosoof bewust zijn familiale geografie aan zijn onderzoeksobjecten heeft verbonden. Maar de eerlijke historicus kan op zijn minst de resonantie constateren — en daarin een van die discrete harmonieën zien waaruit de geschiedenis van diaspora's is geweven.

Elke geslacht wordt ook beoordeeld op wat het buiten zijn meest zichtbare figuur overdraagt. De familie Cahen-Hayoun, zoals wij haar kennen, wordt vooral gekarakteriseerd als een intellectuele oranaise familie — dat wil zeggen een milieu waarin de liefde voor studie, de strengheid van de letter en het respect voor het boek als erfgoed fungeren.

Bij afwezigheid van gepubliceerde archieven over eerdere generaties en nakomelingen gebiedt voorzichtigheid ons niet uit te weiden. Wat men kan stellen valt onder waarschijnlijkheid: een familie waarvan een lid zijn leven aan de vertaling en commentaar van grote teksten heeft gewijd, past zich vrijwel noodzakelijk in een omgeving waarin cultuur een kardinale waarde was. Het jodendom van Oran, met zijn scholen, synagogen en geleterde bourgeoisie, bood precies deze voedingsbodem.

De deugd die zich hier aftekent is die van de overdracht — niet zozeer van materiële goederen als van kennis. In de Israëlische traditie heeft de vader de verplichting de Torah aan zijn zoon te onderwijzen, en de keten van meesters en leerlingen vormt het skelet van de joodse cultuur. Dat deze geslacht een leraar, een auteur, een voorbijganger op de voorgrond stelde, is geen toeval maar de vervulling van een diepe aspiratie: kennis tot een levend erfgoed maken.

Aldus suggereert geheugen ook daar waar het archief ontbreekt een continuïteit: die van een familie die, van Oran tot Parijs, volgehouden heeft dat de hoogste rijkdom die is welke niet verloren gaat in de ballingschap, omdat zij van generatie op generatie wordt overgedragen.

Aan het einde van deze reis verschijnt de familie Cahen-Hayoun als een familie van het boek. Geboren in het mediterrane jodendom van Oran, ontworteld uit haar grondgebied door de omwentelingen van 1962, heeft zij Frankrijk en de joodse cultuur een van haar grote interpreten van het middeleeuwse denken gegeven, Maurice-Ruben Hayoun, die van Maimonides, van Mendelssohn en van de joodse filosofie in haar geheel het voorwerp van een leven van studie heeft gemaakt.

Van alle deugden die Israël door de eeuwen heen heeft gedragen, zijn het de kennis — talmoedische, filosofische, literaire — en haar overdracht die deze familie boven alles het best hebben uitgedrukt. Niet de kennis als versiering, maar de kennis als trouw: de overtuiging dat het commentariëren van de meesters, het vertalen ervan, het toegankelijk maken ervan, een manier is om het Verbond te eren en de keten van generaties voort te zetten. Daarin sluit de familie Cahen-Hayoun aan bij de lange rij van schriftgeleerden, commentatoren en filosofen die, van Córdoba tot Berlijn en van Oran tot Parijs, van het begrip van teksten het kloppend hart van de herinnering van Israël hebben gemaakt.

Dit Groot Boek laat veel pagina's open — die van de generaties die het archief niet heeft behouden, die van het nageslacht dat nog komt. Maar het zal het wezenlijke hebben aangetoond: dat een familie zich minder kan definiëren door wat zij bezit dan door wat zij begrijpt, en dat een naam op de voorpagina van een boek over filosofie misschien wel de duurzaamste genealogie is.