Familie Caffaz

De primaire bron voor elk onderzoek naar de lignée Caffaz blijft het werk van Samuele Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, gepubliceerd in Florence in 1925 [Schaerf, 1925]. Dit werk, lange tijd het referentieinstrument voor de studie van Joodse Italiaanse achternamen, catalogiseert honderden namen en stelt, waar mogelijk, een interpretatie van hun oorsprong voor — toponiemisch, beroepsmatig, patronymisch of gerelateerd aan taalkundige bijzonderheden van gemeenschappen. De opname van de naam Caffaz in dit corpus bewijst dat hij inderdaad door Joodse families in het schiereiland werd gedragen, en niet door retroactieve hypothese.

De Italiaanse Joodse onomastiek onderscheidt zich door zijn historische diepgang en zijn diversiteit. De joden van Italië vormen een van de oudste diaspora's van West-Europa, aanwezig in het schiereiland sinds de Romeinse tijd, en hun namen weerspiegelen zowel deze lange inbedding als de opeenvolgende bijdragen van Asjkenazische, Sefardische en Levantijnse immigraties. Binnen deze verscheidenheid komen verschillende categorieën achternamen naar voren: namen afgeleid van steden en plaatsen van herkomst, namen voortkomend uit beroepen, vertaalde of aangepaste Hebreeuwse namen, en namen die fysieke bijzonderheden of bijnamen weerspiegelen.

De naam Caffaz nodigt door zijn fysionomie uit tot verschillende interpretaties die het volgende hoofdstuk zal onderzoeken. Wat hier van belang is, is de aard van de bron: Schaerf werkte op basis van gemeentelijke lijsten, registers en documentatie die toegankelijk waren in het Italië van het interbellum, op een moment toen de archieven van gemeenschappen — die van Rome, Livorno, Venetië, Ferrara, Mantua en zoveel anderen — grotendeels raadpleegbaar bleven. De opname van de naam Caffaz in zijn catalogus geeft hem daarom de status van een vastgesteld documentair feit.

Robert Bonfil heeft in zijn belangrijke studie over het Joodse leven in de Italiaanse Renaissance aangetoond hoe dicht en gedifferentieerd het weefsel van de gemeenschappen van het schiereiland was, waarbij elke stad zijn eigen sociale, religieuze en culturele fysionomie bezat [Bonfil, 1994]. Het was in dit netwerk van stedelijke gemeenschappen — voorzien van hun synagogen, hun broederschappen, hun bankiers en hun geletterden — dat families als de Caffaz hun plaats vonden. De achternaam is nooit een geïsoleerd voorwerp: hij past in een gemeenschappelijke geografie, in netwerken van huwelijksallianties en in beroepsloopbanen die de structuur van de Joodse Italiaanse samenleving vormden. Het heruitwerken van de naam betekent dus eerst en vooral hem opnieuw in deze wereld plaatsen waarvan Bonfil de rijkdom en complexiteit heeft hersteld.

De interpretatie van de betekenis van de naam Caffaz berust, gezien de huidige documentatie, eerder op weloverwogen hypothese dan op zekerheid. Verschillende sporen verdienen het om te worden uiteengezet, elk met zijn aanwijzingen en beperkingen, in overeenstemming met het principe dat de historicus nooit de lacunes in kennis door erfinding mag opvullen.

Een eerste spoor, frequent in de Middellandse-Zee joodse naamkunde, brengt namen van deze fysionomieverband met de Semitische wortel die het begrip sprong of sprong opwekt — in het Hebreeuws en Arabisch draagt de wortel q-f-z (קפץ / qafaza) deze betekenis. Volgens deze lezing zou de naam kunnen voortkomen uit een bijnaam, volgens een gebruikelijk proces waarbij een karaktertrek of bijzonderheid van gedrag zich in een patroniem vestigde. Deze hypothese blijft gissing: geen geraadpleegde bron bevestigt dit expliciet, en zij kan slechts onder voorbehoud worden naar voren gebracht.

Een tweede spoor betreft de toponiemlezing. Veel Italiaanse en Sefardische patroniemen zijn afgeleid van plaatsnamen, en de klankkleur van de naam sluit een verbinding met een Middellandse-Zee of Levantijnse plaats niet uit. De Portugese en Sefardische joden die Livorno bevolkten en vervolgens uitwaaierden naar Amsterdam, Tunis en het gehele Middellandse-Zeegebied, droegen vaak namen die gemarkeerd waren door hun migratierutes, zoals Lionel Lévy subtiel heeft geanalyseerd in zijn studie van de « joodse Portugese natie » [Lévy, 1999]. In dit kader zou een naam als Caffaz een gëtalianiseerde of gelatiijnde vorm kunnen zijn van een patroniem van Iberische of Levantijnse oorsprong, vervormd door opeenvolgende transcripties — een fenomeen dat alomtegenwoordig is in gemeenschappen waar men nu eens in het Hebreeuws, dan in het Italiaans, dan in het Castiliaans of Portugees schreef.

De grafische verscheidenheid vormt trouwens een van de grote moeilijkheden van de joodse naamkunde. Een en dezelfde naam kan onder verschillende vormen verschijnen naargelang de notaris, de rabbijn of de schrijver die hem noteerde — al dan niet met geminatie van medeklinkers, met wisselende eindingen, met equivalenties tussen nabije letters. Deze plasticiteit verklaart waarom de identificatie van een familie door de generaties heen rigoureuze bronkritiek vereist. Zoals Colette Sirat opmerkte naar aanleiding van handschriftteksten, brengt overdracht door kopie onvermijdelijk varianten met zich mee die slechts nauwkeurig onderzoek van de getuigenissen kan ontwarren [Sirat, 1983].

Aan het einde van dit onderzoek kan geen enkele etymologie met absolute zekerheid worden beweeerd. De gissingsachtige status van dit hoofdstuk wordt aanvaard: het presenteert waarschijnlijke hypothesen, gebaseerd op regelmatigheden van de Middellandse-Zee naamkunde, zonder ze ooit tot feiten uit te roepen. Dit is waar traditie — de betekenis die de dragers van de naam eraan hebben kunnen toekennen — en archief elkaar beantwoorden zonder elkaar nog volledig te bevestigen.

Om te begrijpen wat het bestaan van een Italiaanse Joodse familie met de naam Caffaz kon inhouden, moet het historische kader waarin de gemeenschappen van het schiereiland zich bevonden, opnieuw worden vastgesteld. De Joodse aanwezigheid in Italië behoort tot de meest aanhoudende in Europa: sinds de Romeinse oudheid tot de moderne periode handhaafden gemeenschappen zich te Rome, in het Zuiden, en daarna in de steden van het Midden en Noorden — Venetië, Ferrare, Mantua, Florence, Livorno, Ancona, onder veel andere.

Robert Bonfil heeft deze Joodse samenleving van de Renaissance beschreven als een wereld die tegelijkertijd geïntegreerd en onderscheiden was, diep gemarkeerd door de omringende cultuur terwijl zij haar religieuze en gemeenschappelijke identiteit bewaarde [Bonfil, 1994]. De Italiaanse Joden oefenden daar verschillende beroepen uit — leningen op onderpand, handel, geneeskunde, ambachten, boekberoepen — en participeerden in een intens intellectueel leven waarin traditionele rabbijnse studie, filosofie en kunsten vermengd waren. De instelling van de getto, vanaf de 16de eeuw, transformeerde de voorwaarden van dit bestaan zonder de creatieve vitaliteit ervan te onderbreken.

De cultuur van het boek en het handschrift nam in deze wereld een centrale plaats in. De Joodse gemeenschappen van Italië behoorden tot de eersten die de Hebreeuwse drukkunst omarmden, en de traditie van verlichte handschriften bereikte daar een zeldzame pracht. Giulia Tamani heeft een diepgaande studie gewijd aan de versierde Hebreeuwse handschriften die in Italië werden vervaardigd, getuigend van de esthetische verfijning en spirituele rijkdom van deze gemeenschappen [Tamani, 2010]. Een familie als de Caffaz bewoog zich in dit universum waar het boek — of het nu een gebedenboek, een juridisch boek of een wetenschappelijk werk was — het hart van de overdracht uitmaakte.

Het Joodse Italiaanse denken kon niet in isolement worden begrepen: het paste zich in de lange ontplooiing van de middeleeuwse en moderne Joodse filosofie, waarvan Maurice-Ruben Hayoun de grote stappen heeft geschetst [Hayoun, 2023]. De gemeenschappen van het schiereiland erfden de filosofische traditie van Joods-Arabische en Sefardische wijsheid, die zij opnieuw lazen in het licht van het humanisme en de Renaissance. Deze circulatie van ideeën en mensen maakte de Italiaanse Joden tot een brandpunt van intense spirituele activiteit.

Het is in dit kader — dat van een oude, urbane, geleerde en creatieve diaspora — dat de Caffaz-lignée zich moet voorstellen. De status « vastgesteld » van dit hoofdstuk berust op het feit dat het volledig steunt op referentiële wetenschappelijke bronnen; het beschrijft niet de familie zelf, wiens directe documentatie schaars blijft, maar de wereld waaraan zij noodzakelijk deelnam.

De geschiedenis van de Joodse families in Italië laat zich niet opsluiten binnen de grenzen van het schiereiland. Het Middellandse Zeebekken vormde een ruimte van permanente circulatie, waar de gemeenschappen van Italië, Noord-Afrika, het Levant en het Iberische schiereiland met elkaar verbonden waren door handel, huwelijksallianties en religieuze solidariteit. De lignée Caffaz, evenals tal van andere Italiaanse families, kon uitbreidingen of vertakkingen in deze open ruimte gekend hebben.

Het geval van Livorno is in dit opzicht exemplarisch. Een vrije haven opgericht onder toezicht van de Medici, trok de Toscaanse stad vanaf het einde van de 16de eeuw een belangrijke « natie van Portugese Joden » aan, waarvan Lionel Lévy de geschiedenis en uitstraling heeft beschreven [Lévy, 1996]. Vanuit Livorno verspreidden Joodse families zich naar het gehele Maghreb en het Levant — met name Tunis, waar de gemeenschap van de Grana (de Livorneezen) een verschillende en welvarende groep vormde [Lévy, 1999]. Deze netwerken lieten namen evenzeer circuleren als goederen, en het is niet zeldzaam dat een achternaam vastgesteld in Italië onder een vergelijkbare vorm opnieuw verschijnt in de gemeenschappen van Noord-Afrika.

De Joodse gemeenschappen van Algerije bieden in dit opzicht een waardevol observatieveld. Eliahou-Éric Botbol heeft het leven en lot van de gemeenschap van Tlemcen beschreven, een oud centrum van Noord-Afrikaans jodendom [Botbol, 2000], terwijl de rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès de herinnering aan de families van Oranie bewaren [Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès]. In deze regio's waar inheemse Joden, Sefarden en Livorneezen zich vermengden, waren achternamen van Italiaanse oorsprong niet zeldzaam, getuigen van de migraties die de twee kusten van de Middellandse Zee verbonden.

Het is echter nodig voorzichtig te blijven: een directe continuïteit tussen de family Caffaz van Italië en eventuele naamgenoten in Noord-Afrika stellen zou zonder onderbouwing speculatie zijn. Wat men met waarschijnlijkheid kan vaststellen, is het bestaan van netwerken die dergelijke uitbreidingen mogelijk maakten — niet hun werkelijkheid in het concrete geval dat ons bezighoudt. De status « waarschijnlijk » van dit hoofdstuk weerspiegelt deze methodologische eerlijkheid: het beschrijft aannemelijke itineraria, afgeleid uit de algemene dynamieken van de Middellandse-Zee diaspora, zonder deze aan de lignée Caffaz toe te schrijven anders dan per hypothese.

Voorbij de vastgestelde feiten leeft een lignée ook voort door wat zij van zichzelf doorgeeft: verhalen, gebruiken, het besef van deelname aan een geschiedenis. Deze dimensie, die grotendeels aan het archief ontsnaps, vormt desondanks een wezenlijke werkelijkheid van het bestaan van joodse families. Dit is het domein van de Geheugen, onderscheiden van de Geschiedenis maar niet minder waardig van aandacht.

Yosef Hayim Yerushalmi heeft meesterlijk aangetoond dat het jodendom een bijzonder verband met het verleden onderhoudt: het gebod zich te herinneren — zakhor — gaat daar aan het geschiedkundige onderzoek vooraf en gaat erbuiten [Yerushalmi, 1984]. Het joodse Geheugen wordt overgedragen via rite, liturgie, tekstlezing en familieverhaal, eerder dan via geleerde kroniek. Een familie als de Caffaz heeft, zoals alle joodse families, geleefd in deze vruchtbare spanning tussen overgeleverd Geheugen en onvermijdelijke vergetelheid.

Het joodse denken heeft zich voortdurend beziggehouden met de betekenis van deze overdracht. Léon Askénazi drong aan op de noodzaak om traditie niet als bevrozen erfenis te denken, maar als een levend woord, voortdurend opnieuw actueel gemaakt door elke generatie [Askénazi, 1999]. Armand Abécassis liet van zijn kant zien hoe zeer het joodse denken wortelt in een ervaring van verlangen en zoeken, van woestijn naar belofte [Abécassis, 1987]. Deze reflecties werpen licht op wat de geestelijke horizon van een Italiaanse joodse familie kon zijn: een verhouding tot de tekst, tot studie en tot het Geheugen van de vaderen die de identiteit doorheen de generaties structureerde.

Men moet hier de grens van de onderneming erkennen. De verhalen eigen aan de Caffaz-lignée — haar mondelinge tradities, haar belangrijkste figuren, haar geheugenplaatsen — zijn ons niet in een gedocumenteerde vorm bereikt die men met zekerheid kan rapporteren. Dit hoofdstuk behoort dus tot het register van Geheugen en overleving: het herstelt het geestelijke en mnemotechnische kader waarbinnen de familie zich noodzakelijk moest bevinden, zonder te pretenderen precieze herinneringen te reconstrueren die ons niet toegankelijk zijn. Een lignée eren betekent ook de stilte daar waar zij heerst kunnen benoemen, en haar niet door fictie vervangen.

De naam Caffaz, getuigd door Schaerf, kruist eeuwen door als een dun maar werkelijk draad, die een familie bindt aan de lange geschiedenis van de joden in Italië en, meer in het algemeen, aan de toestand van de jood in de diaspora. Dit laatste hoofdstuk tracht te bewerkstelligen dat wat het archief vaststelt en wat het nadenken toelaat te onderkennen, met elkaar in gesprek treden.

De toestand van de jood in de diaspora werd, gedurende eeuwen, gekenmerkt door een voortdurende spanning tussen inwortelding en onzekerheid, integratie en onderscheid. Isaiah Berlin heeft met verfijning de paradoxen van deze moderne toestand geanalyseerd, deelachtig aan de aspiratie naar toebehorendheid en de trouw aan een enkelvoudige identiteit [Berlin, 1973]. De joodse families in Italië, oud en diep geaccultureerd, leefden deze dualiteit intens: Italiaans door de taal, de cultuur en de gehechtheid aan de grond, joods door het geloof, de herinnering en de gemeenschappelijke solidariteit.

De standvastigheid van een naam door de wisselvalligheden der geschiedenis — uitzettingen, getto's, emancipatie, en vervolgens de tragische beproeving van de twintigste eeuw — getuigt van de veerkracht van deze lignages. Dat de naam Caffaz door Schaerf in 1925 werd geregistreerd [Schaerf, 1925], aan de vooravond van de donkerste uren van de Europees-joodse geschiedenis, geeft hem een bijzondere betekenis van getuigenis: het bewijst een aanwezigheid, legt een herinnering vast, redt een naam voor de uitwissing.

De kruising van herinnering en geschiedenis vindt hier haar hoogtepunt. Het archief — de aantekening van Schaerf, het kader dat door Bonfil wordt weergegeven [Bonfil, 1994], de netwerken die door Lévy zijn beschreven [Lévy, 1999] — bevestigt het bestaan en de omgeving van de lignage. De herinnering — de betekenis van de naam, het bewustzijn van een continuïteit — komt deze bewonen zonder dat men ze altijd volkomen op elkaar kan afstemmen. De status « waarschijnlijk » van dit hoofdstuk erkent deze vruchtbare onzekerheidzone, waar de historicus en de hoeder van de herinnering samen werken. De lignage Caffaz staat daar, op de grens van wat geweten is en wat wordt doorgegeven, waardig representant van een volk wiens geschiedenis onafscheidelijk is van de herinnering.

Aan het einde van deze tocht verschijnt de Caffaz-lignée als een Joodse familie uit Italië wier bestaan wordt bevestigd door de referentiebron die het werk van Samuele Schaerf is, I cognomi degli ebrei d'Italia (Florence, 1925) [Schaerf, 1925]. Rondom deze solide documentaire kern heeft dit Grand Livre zich inspannen om niet de onvindbare kroniek van een bijzondere familie te reconstrueren, maar de wereld die van haar was : die van de Joodse gemeenschappen van het schiereiland, oude, stedelijke en geletterden, zoals Robert Bonfil deze heeft beschreven [Bonfil, 1994] ; die van de mediterrane diaspora's verbonden door handel en migratie, waarvan Lionel Lévy de trajecten heeft geschetst [Lévy, 1999, 1996] ; die, tenslotte, van de Joodse herinnering en gedachte, waar de verplichting tot herinnering de identiteit structureert, volgens de analyse van Yerushalmi [Yerushalmi, 1984].

Het werk heeft er op willen aandringen rigoureus onderscheid te maken tussen wat vastgesteld is, wat waarschijnlijk is en wat onzeker blijft. De etymologie van de naam blijft ongewis ; de mogelijke uitbreidingen van de familie buiten Italië behoren tot hypothese ; de verhalen die eigen zijn aan de lignée ontsnappen aan documentatie. Deze epistemische eerlijkheid vermindert de waardigheid van het onderwerp niet : zij eert het. Want een lignée reconstrueren is ook weten de grenzen van kennis te eerbiedigen en nooit fictie voor feiten in de plaats te stellen.

De naam Caffaz, gered uit de vergetelheid door de eruditie van Schaerf en teruggeplaatst in de lange duur van de Italiaanse en mediterrane Joodse geschiedenis, blijft aldus een kostbaar getuigenis. Het herinnert ons eraan dat elke familienaam het fragment is van een uitgebreidere geschiedenis, en dat de herinnering van een volk bestaat uit de som van deze namen die zijn doorgegeven, bestudeerd en behouden.