Familie Cacoub

Elke stamboom begint met een naam, en de naam van Cacoub draagt in zich een raadsel dat de naamkundigen slechts onvolledig hebben opgelost. Joseph Toledano, in zijn referentiewerk over Joodse familienamen in Noord-Afrika, plaatst Cacoub onder de patroniemen van Arabische oorsprong waarvan de precieze betekenis ontgaat, terwijl hij geneigd is naar de hypothese van een ethnicum — dat wil zeggen een naam afgeleid van een plaats van oorsprong [Joseph Toledano, Une histoire de familles ; ref:1]. Deze voorzichtigheid is die van de eerlijke geleerde: zij erkent de grenzen van kennis in plaats van een gemakzuchtige etymologie te verzinnen.

De naam kent verschillende vastgestelde schrijfwijzen. Naast de canonieke vorm Cacoub bestaan Cacoube, Kakoub en Cacub naast elkaar. De naamkundige repertoria stellen trouwens expliciet de gelijkwaardigheid tussen Cacoub en Kakoub vast, verwijzend naar elkaar als twee transcripties van dezelfde Arabische patroniem die via koloniale bemiddeling in het Frans is doorgegeven [repertoria van namen van Joden in Noord-Afrika, Harissa ; ref:12]. Deze grafische verscheidenheid is volstrekt geen anomalie: zij is het kenmerk van alle Magrebijnse namen, nu eens volgens Franse fonetiek getranscribeerd, nu eens volgens Italiaans of lokaal gebruik, naar gelang van de burgerlijke stands-ambtenaren en schrijvers van de gemeenschap.

Moet men Cacoub benaderen vanuit de Semitische wortel van de naam Yaʿaqov — Jacob — zoals sommigen dit voor andere nabije patroniemen hebben verondersteld? Voorzichtigheid is geboden: geen enkele bronvermelding stelt dit vast, en Toledano stemt daarmee niet in, stellende liever de toponiemhypothese voor [Joseph Toledano, Une histoire de familles ; ref:1]. Voor de studie van de namen van de Joden van Tunesië wordt men met vrucht naar de inventaris van Paul Sebag verwezen, die zich has ingespannen om de betekenis van elk Tunesisch patroniem vast te stellen [Paul Sebag, Les noms des Juifs de Tunisie ; ref:12]. Voor het nabijgelegen Marokkaanse domein blijft het klassieke werk van Abraham Laredo het onmisbare instrument [Abraham I. Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, 1978].

In deze terughoudendheid zelf ligt een les besloten. Het judaïsme heeft de naam altijd als heilig beschouwd, als bewaarder van een herinnering en een identiteit; niet een betekenis verzinnen die de bronnen niet geven, is nog steeds deze eis van waarheid eerbiedigen die in het hart van de halakha en de geleerde traditie van Israël ligt — die welke de toegegeven twijfel de voorkeur geeft boven de vervaardigde zekerheid.

Indien de naam Cacoub aan een enkele stad is verbonden, dan is het omdat Tunis voor deze lignée zoals voor zovelen anderen een echt ankerland was. De joodse gemeenschap van Tunesiëen behoort tot de oudste van de Middellandse Zee, en haar geschiedenis, meesterlijk beschreven door Paul Sebag, strekt zich uit van de Oudheid tot in het heden, en gaat door verschillende overheersingen heen: Punisch, Romeins, Byzantijns, Arabisch, Hafside, Ottomaans, en vervolgens het Franse protectoraat [Paul Sebag, Histoire des Juifs de Tunisie ; ref:8].

In Tunis organiseerde het joodse leven zich lange tijd rond de hara, de joodse wijk van de medina, waar synagogen, talmudische scholen, ambachtsateliers en handelswinkels zich concentreerden. De gemeenschap kende een oude onderscheiding tussen de Twansa, autochtone Joden met lange inplanting, en de Grana, afkomstig uit Livorno en Italië vanaf de 17de eeuw [Paul Sebag, Histoire des Juifs de Tunisie ; ref:8]. In dit dichte weefsel, tussen medina en moderne stad, inschaamt zich vermoedelijk de geschiedenis van de Cacoub, burgers van Tunis gehecht aan hun stad.

De 19de eeuw transformeerde deze gemeenschap diepgaand. De economische opening van het land, de groeiende invloed van Europese mogendheden, en vervolgens de instelling van het Franse protectoraat in 1881, openden de Joden van Tunesiëen de deur naar onderwijs, vrije beroepen en Franse cultuur [André Chouraqui, Histoire des Juifs en Afrique du Nord ; ref:4]. De Alliance israélite universelle ontplooide er haar netwerk van scholen, ambachtsman van een verwestering waarvan Claire Rubinstein-Cohen de effecten fijntjes voor de naburige gemeenschap van Sousse heeft beschreven, als de overgang « van oriëntaliteit naar verwestering » over een eeuw geschiedenis [Claire Rubinstein-Cohen, Portrait de la communauté juive de Sousse ; ref:7].

Het was deze transformatie die het mogelijk maakte voor de volgende generatie dat een zoon van Tunis kon stijgen naar de hoogste onderscheidingen van de Franse kunst. De lignée Cacoub illustreert aldus, in miniatuur, de grote beweging waardoor de Joden van Tunesiëen, zonder hun verankering op te geven, zich openden voor de horizonten van de wereld. Daarin namen zij deel aan een kardinale deugd van de herinnering van Israël: de zorg voor studie en overdracht, die elke generatie toestaat de ontvangen voorwaarde te overstijgen zonder het erfgoed te verraden.

De twintigste eeuw was voor de Joden van Tunesië de eeuw van beproevingen en vertrek. De Tweede Wereldoorlog trof hen hard: tussen november 1942 en mei 1943 was Tunesië het enige land van de Maghreb dat onder directe Duitse bezetting kwam, met al zijn gevolgen van inbeslagnames, dwangarbeid opgelegd aan Joodse mannen, plunderingen en vernederingen [Paul Sebag, Histoire des Juifs de Tunisie ; ref:8 ; Michael M. Laskier, North African Jewry in the Twentieth Century ; ref:5]. De gemeenschap van Tunis, waar de Cacoub woonden, doorleefde deze maanden van angst totdat het land door de geallieerde troepen werd bevrijd.

Na de oorlog, en vervolgens met de onafhankelijkheid van Tunesië in 1956, begon een massale uittocht. Tussen de jaren 1950 en 1960 verlieten vrijwel alle Joden van Tunesië het land, verdeeld tussen Frankrijk en de pas opgerichte Staat Israël [Michael M. Laskier, North African Jewry in the Twentieth Century ; ref:5 ; André Chouraqui, Histoire des Juifs en Afrique du Nord ; ref:4]. Degenen die de Franse cultuur hadden ontvangen en vaak ook de Franse nationaliteit bezaten, trokken zich vooral terug in Parijs, Marseille en de grote steden van het moederland. De Cacoub volgen deze beweging: de architect Olivier-Clément Cacoub, geboren in Tunis, zou in Parijs sterven, zoals zoveel van zijn geloofsgenoten die door de geschiedenis van de ene oever naar de andere van de Middellandse Zee werden gevoerd [Wikipédia, Olivier-Clément Cacoub].

Deze verspreiding was niet alleen een verscheuring; zij verlengde de lange Joodse ervaring van ballingschap en wederopbouw. De traditie van Israël, gevormd door opeenvolgende uittochten, heeft van de beproeving van het vertrek een school van trouw gemaakt: de herinnering aan het verlaten land in nieuw gebied bewaren. De stam Cacoub, van Tunis naar Parijs verplaatst, belichaamt deze continuïteit ondanks de breuk — dit vermogen om jezelf te blijven terwijl je je leven elders opnieuw opbouwt, wat misschien de meest constante deugd van de diaspora is.

Het was met Olivier-Clément Cacoub dat de naam, lange tijd discreet, tot volle glorie van de geschiedenis toetraden. Geboren op 14 april 1920 in Tunis, gestorven op 27 april 2008 in Parijs, was hij een Franse architect van Joods-Tunesische afkomst, wiens carrière behoort tot de meest opvallende van zijn generatie [Wikipedia, Olivier-Clément Cacoub]. In 1953 won hij de Premier Grand Prix de Rome, de hoogste onderscheiding die een in Frankrijk opgeleide architect toen kon behalen, een bekroning die werd bevestigd bij de aankondiging van zijn overlijden [Le Moniteur, « Décès de l'architecte Olivier-Clément Cacoub »].

Zijn lot keerde toen de Tunesische president Habib Bourguiba, net aan de macht gekomen, een beroep deed op deze jongeman van een dertigtal jaren om de openbare architectuur op te richten die de moderniteit van de onafhankelijke natie zou belichamen [Centre Jacques-Berque, « Le président, la mer et l'architecte » ; UMIFRE]. Tijdens vrijwel het gehele presidentschap van Bourguiba bleef Cacoub zijn « raadgevend architect » : hij ontwierp de twee presidentiële paleizen van Carthago en Skanès, en hermodelleerde Monastir, geboorteplaats van de president [E. Touiti, Archibat n°48, Academia]. Hij was ook de bouwmeester van een toeristisch Tunesië, ontwerper van de hotelarchitectuur van de kust die het land voor de wereld open zou stellen [Centre Jacques-Berque, « Le président, la mer et l'architecte »].

Zijn werk strekte zich ver uit over de Tunesische grenzen. In de internationale stijl werkende, realiseerde Cacoub talrijke gebouwen in Frankrijk en over de hele wereld, met name in Afrika, waar zijn monumentale architectuur verschillende jonge staten voortgesproten uit dekolonisatie markeerde [E. Touiti, Archibat n°48, Academia ; Le Moniteur]. Hij was dus, in eigenlijke zin, een architect van naties : zijn kunst stellende in dienst van volkeren op zoek naar een gebouwde uitdrukking van hun soevereiniteit.

In dit levenspad leest men de vervulling van een waarde die de Joodse traditie in hoog aanzien stelt : het stellen van kennis en talent in dienst van de stad, de betrokkenheid bij het collectieve leven. Zoon van een minderheidsgemeeschap in Tunis, bouwde Olivier-Clément Cacoub de woonhuizen van de macht van een overwegend moslimland, en diende zijn voormalig vaderland met loyaliteit nadat hij het had verlaten. Hier schuilt een voorbeeldfiguur van de verhouding tot de ander en de vreemde die de Mémoire d'Israël menigmaal heeft geëerd : de ambachtsman die door zijn werk bijdraagt aan de welvaart en schoonheid van het land dat hem verwelkomt — vervullende op zijn manier het oude gebod om het welzijn van de stad na te streven.

De lineage Cacoub biedt een opvallende paradox: een naam van uitzonderlijke zeldzaamheid, aangetoond op slechts één plaats, en toch geillustreerd door wereldwijde vermaardheid. Deze spanning tussen discretie van de familienaam en uitstraling van een figuur nodigt uit tot nadenken over wat de geschiedenis van een weinig gedocumenteerde familie betekent.

Waar de Herinnering tekortschiet — want geen enkel manuscript uit het onderzochte corpus citeert de lineage nog, en schriftelijke genealogieën ontbreken —, voorziet het hedendaagse archief door de schitterende sporen van een openbaar leven. We kennen noch de beroepen van de voorouders van de hara, noch de rabbijnen of handelaren die deze naam in vervlogen eeuwen droegen; het zwijgen van de bronnen over vroegere generaties is werkelijk, en eerlijkheid gebiedt om het niet door uitvinding aan te vullen. Maar de geschiedenis van Olivier-Clément Cacoub, overvloedig gedocumenteerd, verlicht retroactief heel de lineage: zij getuigt dat een bescheiden familienaam uit Tunis, louter door het verdienste van één man, zich in de geschiedenis van de architectuur van de 20ste eeuw kon inschrijven [Wikipedia, Olivier-Clément Cacoub; Le Moniteur].

Deze configuratie is niet exclusief voor de Cacoub. André Goldenberg toonde in zijn omvangrijke epic aan hoeveel Joden uit Noord-Afrika, vaak afkomstig uit bescheiden milieus en discrete gemeenschappen, in de 20ste eeuw eersteklas scheppers, geleerden en kunstenaars voortbrachten, alsof de beproeving van de minderheid het streven naar uitmuntendheid scherp maakte [André Goldenberg, La Saga des Juifs d'Afrique du Nord; ref:11]. Élie Barnavi plaatst dit fenomeen in het lange perspectief van de universele geschiedenis van de Joden, waar de verstrooiing ook een gistingsmiddel voor schepping was [Élie Barnavi (dir.), Histoire universelle des Juifs; ref:3].

Hier antwoorden traditie en archief elkaar zonder zich tegen te spreken: de Herinnering spreekt van een zeldzame en bescheiden naam; het archief openbaart een roem. De ene nuanceert de ander zonder deze tegen te spreken. En uit deze ontmoeting ontstaat een deugd die de traditie van Israël zeer hoog stelt — de persoonlijke bescheidenheid verbonden met de uitmuntendheid van het werk: want de grootheid van een naam meet zich niet naar zijn frequentie, maar naar wat slechts één van zijn dragers ervan wist te maken.

Aan het einde van deze reis verschijnt de lignage Cacoub als een lignage met weinig sporen en grote uitstraling. Een zeldzame naam, van Arabische herkomst en onzekere betekenis, waarschijnlijk ontleend aan een plaats, gedragen in de twintigste eeuw alleen in Tunis [Joseph Toledano, Une histoire de familles ; ref:1]. Een familie geworteld in een van de oudste Joodse gemeenschappen van de Middellandse Zee, meegevoerd als zo velen door de grote migraties die Tunesië van zijn Joden ontleedigden na de onafhankelijkheid [Paul Sebag, Histoire des Juifs de Tunisie ; ref:8 ; Michael M. Laskier ; ref:5]. En, op het hoogtepunt van deze geschiedenis, de figuur van Olivier-Clément Cacoub, Eerste Grote Prijs van Rome, architect van de paleizen van Carthago en Skanès, bouwer van een modern Tunesië en gebouwen over de hele wereld [Wikipedia ; Le Moniteur ; Centre Jacques-Berque].

Welke deugd van Israël zal deze lignage onder alle hebben het beste uitgedrukt? Zonder twijfel de betrokkenheid bij het collectieve leven door schepped werk : dit vermogen om een enig talent in dienst te stellen van een gemeenschap groter dan de eigen. Olivier-Clément Cacoub, geboren als minderheidslid in een wijk van Tunis, verhief de woningen van de macht van een natie die niet de zijne was naar religie, en diende na de ballingschap het land van zijn jeugd. Daarin belichaamt hij een van de edelste gezichten van de diaspora : die van de Jood die, trouw aan zichzelf, werkt voor het welzijn van de stad die hem ontvangt, en door zijn kunst een naam straalt die niets, in zijn zeldzaamheid, voorbij stelde voor roem.

Zo voegt de kleine geschiedenis van de Cacoubs zich bij de grote geheugen van Israël : die van een volk dat, uit de ballingschap, van schepping een school wist te maken, en uit de bescheidenheid van zijn oorsprongen, een springplank naar het universele. De naam blijft zeldzaam ; zijn licht daarentegen heeft de zeeën overgestoken.