Familie Buttenwieser

Buttenwiesen was, from the 17th to the 20th century, one of the most important villages with a strong Jewish population in Bavarian Swabia. Unlike the great free cities of the Empire — Augsburg, Nuremberg, Regensburg — which expelled their Jews in the late Middle Ages and early modern period, the countryside of Swabia and Franconia offered Jewish communities, under the protection of territorial lords and Imperial knights, a lasting refuge. This is the well-known phenomenon of Landjudentum, German rural Judaism, of which Buttenwiesen constitutes a characteristic example.

These village communities lived from specific trades: cattle trading, peddling, textile and raw material dealing, pawnbroking. They organized themselves around the synagogue, the ritual bath (mikvé), the school and the cemetery. Buttenwiesen had its synagogue, its study house and its Jewish cemetery, where the dead from surrounding localities also rested. The condition of these rural Jews resembles, in many respects, that of communities in other European margins: an existence framed by seigniorial protection, dependent on patents and tolerance taxes, where belonging to the place could be read even in the names that families would later bear.

The history of German Jews falls here within a well-documented framework: that, described by Béatrice Philippe for France but transposable, of the slow inscription of Jewish communities into Christian societies, between conditional tolerance and periodic exclusion. In Bavaria, rural Jewish presence predates emancipation by several centuries, and it is from this soil that the patronym Buttenwieser was born: not from a city, but from a village, humble and vibrant, whose name was chosen as an identity signature by those who had left it.

This deep inscription in the rural fabric of Swabia was not without its own virtue. The very existence of Landjudentum testifies to a capacity for rootedness, a tenacity in maintaining communal institutions — synagogue, school, mikvé, cemetery — within an environment that was mostly hostile or, at best, indifferent. This care devoted to collective life, this commitment to the permanence of the community despite legal precariousness, constitute one of the most constant traits that Jewish tradition has been able to transmit across centuries and continents. The village of Buttenwiesen, in this sense, is not merely a geographical cradle: it is the first hearth of a virtue.

---

Buttenwiesen was ein van de wichtichste dorpen met een sterke Joodse bevolking in Beiers Zwaben vom 17e tot 20e eeuwse. In tegenstelling tot de grote vrije steden van het Reich — Augsburg, Neurenberg, Regensburg — die hunne Joden in de late Middeleeuwen en vroegmoderne periode uitwezen, boden het platteland van Zwaben en Franconië aan Joodse gemeenschappen, onder bescherming van territoriale vorsten en Rijksridders, een blijvend toevluchtsoord. Dit is het welbekende fenomeen van Landjudentum, het Duitse plattelandsjodaïsme, waarvan Buttenwiesen een karakteristiek voorbeeld vormt.

Deze dorpsgemeenschappen leefden van specifieke beroepen: vehandel, colportage, textiel- en grondstoffenhandel, pandlening. Zij organiseerden zich rond de synagoge, het rituele bad (mikvé), de school en de begraafplaats. Buttenwiesen bezat zijn synagoge, zijn studeerhuis en zijn Joodse begraafplaats, waar ook de doden uit omliggende plaatsen rustten. De toestand van deze plattelandsjoden lijkt in veel opzichten op die van gemeenschappen in andere Europese randgebieden: een bestaan omkaderd door heerlijke bescherming, afhankelijk van octrooien en tolerantietaksen, waar de verbondenheid met de plaats zelfs kon worden gelezen in de namen die families later zouden dragen.

De geschiedenis van Duitse Joden valt hier binnen een goed gedocumenteerd raamwerk: dat, beschreven door Béatrice Philippe voor Frankrijk maar elders toepasbaar, van de langzame inschrijving van Joodse gemeenschappen in christelijke samenlevingen, tussen voorwaardelijke tolerantie en periodieke uitsluiting. In Beieren gaat de landelijke Joodse aanwezigheid enkele eeuwen vooraf aan de emancipatie, en uit deze grond ontstond de achternaam Buttenwieser: niet van een stad, maar van een dorp, bescheiden en levendig, waarvan de naam werd gekozen als identiteitskenmerk door degenen die het hadden verlaten.

Deze diepe inschrijving in het plattelandsweefsel van Zwaben was niet zonder eigen deugd. Het bestaan zelf van Landjudentum getuigt van een vermogen tot verankering, een volharding in het handhaven van gemeenschappelijke instellingen — synagoge, school, mikvé, begraafplaats — in een omgeving die overwegend vijandig of op zijn best onverschillig was. Deze zorg voor het collectieve leven, deze toewijding aan de continuïteit van de gemeenschap ondanks juridische onzekerheid, vormen een van de meest constante eigenschappen die de Joodse traditie door eeuwen en continenten heen heeft weten over te dragen. Het dorp Buttenwiesen is in dit opzicht niet alleen een geografieke wieg: het is de eerste haardstede van een deugd.

De achternaam Buttenwieser, in zijn erfelijke vorm, vindt zijn juridische oorsprong in het naamgevingsbeleid dat aan Joden in de Duitse deelstaten aan het begin van de 19de eeuw werd opgelegd. In Beieren dwong het edict betreffende de Joden van het koninkrijk, uitgevaardigd in 1813, Joodse families om vaste familienamen aan te nemen en deze bij de autoriteiten in te schrijven, waarmee een einde kwam aan het oude Hebreeuwse patronymische systeem dat op afstamming was gebaseerd (« die-en-die zoon van die-en-die »).

Dit wettelijk moment was beslissend voor de geschiedenis van Joodse namen. Waar het traditionele gebruik een individu identificeerde door zijn Hebreeuwse voornaam en die van zijn vader, eventueel aangevuld met een plaats- of functieaanduiding, vereiste de moderne wet voortaan een stabiele, erfelijke en administratief verifieerbare naam. Veel families kozen toen, of kregen toegewezen, achternamen ontleend aan hun plaats van herkomst of woonplaats: zo ontstonden de Bamberger, Fürther, Uhlfelder, Wassermann — en de Buttenwieser.

Dit proces past in de grote transformatie geanalyseerd door Simon Schwarzfuchs, die aantoont hoe de burgerlijke emancipatie, in ruil voor gelijke rechten, van Joden een nieuwe administratieve en culturele integratie vereiste: de vaste naam was een van de kenmerken van deze ingang in de orde van de staat. Hetzelfde mechanisme is elders goed geattesteerd: Joseph Toledano, die de logica van de vorming van Joodse namen beschrijft, herinnert eraan hoeveel de toponiemen — de naam van de plaats waar men vandaan komt — een van de belangrijkste bronnen van Joodse patronymie vormt, ook in gebieden die ver verwijderd zijn van Zwaben. De naam Buttenwieser draagt dus, gegraveerd in zijn morfologie zelf, het spoor van een administratieve beslissing en een gehechtheid aan het dorp van herkomst.

Het is significant dat, onder de dragers van de naam die zich in de volgende eeuw zullen onderscheiden, er één precies de Hebreeuwse voornaam Moshé — Moses — zal dragen — alsof om te benadrukken dat, onder de achternaam opgelegd door de wet van mensen, de voornaam doorgegeven door de traditie van de vaders intact bleef.

In de loop van de negentiende eeuw ondergingen de Joodse families afkomstig uit de Zwabische stadjes een opmerkelijke sociale en geografische mobiliteit. Geleidelijk bevrijd van de oude beperkingen — op het gebied van huwelijk, woonplaats en ambachten — verlieten zij de dorpen voor de uitbreidende steden: Augsburg, München, Frankfurt. De overgang van rondhandelaarij en veestapelhandel naar vast commercieel bedrijf, naar bankwezen, vrije beroepen en universiteit was voor velen het werk van twee of drie generaties.

De dragers van de naam Buttenwieser volgden deze algemene ontwikkelingslijn, gemeenschappelijk voor het Duitse judaïsme van de negentiende eeuw: die van een beschaafde, patriottische bourgeoisie, vaak reformatorisch op religieus vlak, die deelnam aan het economische en intellectuele leven van het Wilhelminische Duitsland. Deze stijging volgde de ruimere beweging waarin het Duitse judaïsme één van de brandhaarden van de Joodse moderniteit werd — van de Wissenschaft des Judentums, de historische en filologische wetenschap van het judaïsme, tot het religieus reformisme dat de liturgie en het denken herschikten.

De meest nauwkeurige bevestiging van deze beweging in de Buttenwieser-lignée werd gegeven door de geboorte, op 5 april 1862, in Beerfelden — een klein stadje in Hessen aan de rand van de Odenwald — van een kind dat de naam Moses zou dragen. Dit geografische detail is op zichzelf veelzeggend: de familie was zich vanuit Zwaben naar andere regio's in Midden- en Zuid-Duitsland verplaatst, volgende de mobiliteitstromen die het Duitse judaïsme van die tijd kenmerken. Beerfelden is niet Buttenwiesen, maar beide behoren tot dezelfde ruimte van dit bewegende Landjudentum, waarvan zonen en dochters zich in de tweede helft van de negentiende eeuw naar universiteiten en intellectuele beroepen orienteerden.

In deze dynamiek weerklinkt hetgeen Schwarzfuchs de mutatie van de Israëliet noemt: de intrede in de natie, de trouw aan een religie die zou worden herdefineerd als particuliere geloofsovertuiging, de investering in cultuur en kennis. De naam Buttenwieser, geboren in een dorp, begeleidt aldus een geschiedenis van verstedelijking en toetreding tot de bourgeoisie die die van duizenden Duitse Joodse families in de negentiende eeuw is.

De meest gedocumenteerde figuur van de stamboom is onbetwistbaar Moses Buttenwieser, geboren te Beerfelden op 5 april 1862 en gestorven te Palo Alto, Californië, op 11 of 12 maart 1939. Zijn intellectuële parcours concentreert in zich zelf verschillende dimensies van de Duitse joodse geschiedenis van zijn tijd: universitaire vorming in de beste Duitse instellingen, emigratie naar Amerika, integratie in de instellingen van het gereformeerde jodendom, en blijvende bijdrage aan de wereldwijde bijbelwetenschap.

Moses Buttenwieser studeerde aan de universiteiten van Würzburg, Leipzig en Heidelberg, drie juwelen van het Duitse geleerdheid van de negentiende eeuw. In Heidelberg verdedigde hij in 1897 zijn doctoraat over Die hebräische Elias-Apokalypse — een kritische analyse van de Hebreeuwse Apocalyps van Elias, een laat en complex tekstwerk aan de grens van de bijbelcanon en de joodse apocalyptische literatuur. Dit eerste werk, in datzelfde jaar te Leipzig uitgegeven bij Pfeiffer, toont onmiddellijk de dubbele verankering die zijn gehele werk zou karakteriseren: de nauwgezetheid van de Duitse filologie en de toewijding aan de Hebreeuwse schriftuurlijke literatuur. Vier jaar later, in 1901, publiceerde hij An Outline of Neo-Hebraic Apocalyptic Literature, dit eerste onderzoek naar de marges van de bijbelse traditie verlengend en uitbreidend.

Datzelfde jaar 1897 werd hij benoemd tot hoogleraar bijbelse exegese aan het Hebrew Union College in Cincinnati, Ohio — de instelling opgericht in 1875 door Isaac Mayer Wise om rabbijnen van het Amerikaanse gereformeerde jodendom op te leiden, en die een van de grote centra van de joodse wetenschap in Noord-Amerika zou worden. Deze gelijktijdige benoeming bij doctoraat en leerstoel is significant: zij getuigt van de snelheid waarmee de Amerikaanse joodse instellingen de beste in Europa gevormde geesten wisten aan te trekken, stellende aan joodse onderzoekers universitaire carrières ter beschikking die de Duitse universiteit, ondanks haar beloften, hun nog steeds moeilijk verleende. Moses Buttenwieser doceerde bijbelse exegese aan het Hebrew Union College gedurende meerdere decennia, vormde generaties rabbijnen en geleerden op, en illustreerde vanuit zijn leerstoel deze betrokkenheid bij het collectieve en institutionele leven van de joodse gemeenschap, welke een van de meest blijvende deugden van het jodendom is.

De inschrijving van zijn naam in de lijsten van professoren van het Hebrew Union College, zoals vastgesteld door de Joodse Encyclopedie, plaatst hem naast andere grote namen van de Amerikaanse joodse wetenschap van deze periode — Kaufmann Kohler, David Philipson, Henry Malter —, in een geleerde gemeenschap die in Cincinnati tegelijkertijd het Amerikaanse gereformeerde jodendom en de intellectuele instrumenten van een nieuwe bijbelwetenschap construeerde.

Het meesterwerk van Moses Buttenwieser ontvouwt zich in drie fundamentele delen, gepubliceerd tussen 1914 en 1938, die samen een trilogie vormen gewijd aan de grote stemmen van de Hebreeuwse Bijbel: de profeten, Job en de psalmisten. Deze drie werken, bewaard in de corpora, en, vormen de meest blijvende bijdrage van de lineage Buttenwieser aan het wereldwijde Joodse denken.

De Profeten van Israël (1914). Eerste pijler van deze trilogie, The Prophets of Israel verschijnt in 1914, op het moment waarop Europa zich naar de oorlog stortte. De samenvalling is minder willekeurig dan het lijkt: de vraag van het profetische woord — van die mannen die, tegenover macht en geweld, de eis van gerechtigheid handhaafden — kreeg op dat moment een bijzondere resonantie. Moses Buttenwieser benadert daarin de grote profeten van de Hebreeuwse Bijbel met de instrumenten van historische filologie en tekstkritiek, stellende zich tot doel de oorspronkelijke context van elke profetische boodschap te herstellen, de teksten te dateren, interpolaties te identificeren, en onder de redactionele lagen de stem terug te vinden van de mannen die hadden gesproken. Dit werk sluit aan bij de stroming van de Wissenschaft des Judentums, maar het is ook, diepgaand, een daad van intellectueel geloof in de relevantie van het profetische woord voor het heden — een overtuiging dat de profeten van Israël vragen hadden gesteld die de moderne wereld niet kon vermijden te horen. Daarin betuigde Moses Buttenwieser een deugd die de Joodse traditie lang heeft gekweekt: de levende betrekking tot gerechtigheid, zoals de profeten die hadden geformuleerd, als eis gericht niet alleen tot Israël maar tot alle volken.

Het Boek Job (1922). Acht jaar later, in 1922, publiceert Moses Buttenwieser zijn studie van het Boek Job, in het nasleep van een wereldoorlog die onschuldige lijding tot werkelijkheid had gemaakt voor miljoenen mensen. De keuze voor Job is niet toevallig: deze tekst is, in de gehele Hebreeuwse Bijbel, degene die het acuutst de vraag stelt naar goddelijke gerechtigheid en het lijden van de rechtvaardige. Door het met de instrumenten van filologie en historische exegese te benaderen, volstond Buttenwieser niet met het analyseren van de literaire structuur of het dateren van de redactie: hij onderzocht zijn theologische kern, die radicale bezinning op de verhouding tussen God, mens en kwaad. De werkwijze lijkt, in haar intellectuele eis, op wat de Joodse traditie hidoush noemt — de interpretatieve vernieuwing, de originele bijdrage tot het verstaan van een heilige tekst — en zij plaatst Moses Buttenwieser in de lange rij van commentatoren die van de bezinning een vorm van vroomheid hebben gemaakt. Het is bovendien opmerkelijk dat de bibliografische catalogi aangeven dat zijn werk over Job en over de Psalmen diepe verbanden tussen deze twee werken vertaalt: bepaalde psalmen, volgens zijn analyses, dragen het kenmerk van dezelfde auteur als het drama van Job — een hypothese die een ondergronds draad tussen de twee boeken zou weven en getuigt van de samenhang van zijn totale visie.

De Psalmen, chronologisch behandeld, met een nieuwe vertaling (1938). Het derde en laatste grote boek van Moses Buttenwieser verschijnt in 1938, uitgegeven door de University of Chicago Press, in wat zijn meest monumentale werk vormt: negenhonderd elf pagina's, vierenveertig pagina's voorbeschouwing, een volledige nieuwe vertaling en een systematische chronologische behandeling van de gehele Psalter. Gepubliceerd in het jaar van de Kristallnacht, toen Moses Buttenwieser zesenvijftig jaar oud was en nu in Palo Alto woonde, ver weg van het brandende Europa, vertegenwoordigt dit werk de bekroning van een leven gewijd aan de studie van Israëls heilige teksten. De chronologische benadering — de psalmen niet volgens de canonieke orde maar volgens hun vermoedelijke ontstijdingstijd in te delen — was een gewaagde onderneming, die volledige beheersing van Hebreeuwse filologie, de geschiedenis van het oude Nabije Oosten en de methoden van literaire kritiek vereiste. Moses Buttenwieser verdedigde daarin met name dat Psalm 81 de oudste van het verzameling is, dat bepaalde psalmen — waaronder de Psalmen 57B en 60 — authentiek Davidisch zijn, en dat de Psalmen 23, 39, 73 en 139 hun auteur delen met het drama van Job. Deze stellingen vormen evenzovele precieze geleerde stellingen, besproken door de gemeenschap van exegeten, en getuigen van een rigoureus, geïnformeerd denken, volkomen beheerst tot aan het einde van een lange carrière.

Deze trilogie vormt aldus een monument van de Joodse bijbelwetenschap van het eerste derde van de twintigste eeuw. Zij illustreert, in de letterlijke zin, de deugd van kennis als dienst: de talmud Torah — de studie van heilige teksten — niet alleen als rituele praktijk, maar als totale intellectuele onderneming, alle middelen van filologie, geschiedenis en theologische reflectie mobiliserend om de heilige tekst zijn oorspronkelijke diepte en levende relevantie terug te geven.

De trajectorie van Moses Buttenwieser is onafscheidelijk verbonden met de bredere beweging waardoor het Duitse judaïsme zich in de loop van de negentiende eeuw naar Amerika verplaatste. Deze emigratie, die tussen 1840 en 1880 tienduizenden Duitse Joden naar de Verenigde Staten bracht, en op schaarser wijze tot het begin van de twintigste eeuw voortging, was een van de grondleggende verschijnselen van het Amerikaanse judaïsme. Het voerde niet alleen individuen en families mee, maar ook instellingen, ideeën en een verhouding tot de moderniteit die het joodse leven in Amerika blijvend zou vormgeven.

Het Hebrew Union College in Cincinnati, waar Moses Buttenwieser decennia lang onderwees, is de emblematische instelling van deze overdracht. Opgericht in 1875 door Isaac Mayer Wise, zelf afkomstig uit Bohemen, werd het snel het voornaamste rabbijnse seminarie van het Amerikaanse gereformeerde judaïsme, met een faculteit van uitzonderlijke intellectuele kwaliteit. Moses Buttenwieser werkte er naast Kaufmann Kohler, David Philipson, Henry Malter en andere geleerden wier namen de joodse wetenschap van deze periode doorlopen. Deze onderzoeksgemeenschap, verzameld in Cincinnati, vormde een soort Amerikaanse Wissenschaft, waar de nauwkeurigheid van de Duitse methode in dienst stond van een gereformeerd judaïsme dat ernaar streefde het oude geloof en de kritische moderniteit te verzoenen.

Daarmee plaatste Moses Buttenwieser zich in een diep gewortelde joodse traditie: die van de intellectueel die de gemeenschap door kennis dient, wiens bijdrage aan het joodse denken ook een vorm van collectieve betrokkenheid is. Het langdurig onderwijs binnen een gemeenschappelijke instelling — rabbijnen vormen, de wetenschap van de tekst overbrengen, van generatie op generatie de capaciteit van Israël voeden om zich met zijn eigen Schriften uit te leggen — is een vorm van tikun, van herstel en voortzetting, die aansluit bij de roeping van de grote rabbijnse academies van Babylonië of de scholen van de tosfisten van middeleeuws Europa.

Het leven van Moses Buttenwieser eindigde in Palo Alto, Californië, op 11 of 12 maart 1939, enkele maanden na de publicatie van zijn laatste grote boek en enkele maanden na Kristallnacht. Hij stierf in Amerika, ver van het dorp Beerfelden en nog veel verder van Buttenwiesen, maar met achter zich een oeuvre die eer aandeed aan de lignée en traditie waaruit hij voorkwam. Zijn lot illustreert nogmaals het vermogen van de naam Buttenwieser om grenzen en rampen te overschrijden en daarbij iets essentiëels mee te dragen: de trouw aan studie en het doorgegeven woord.

De twintigste eeuw verbrak abrupt de geschiedenis van de plattelandsjoodse gemeenschappen in Beieren. Vanaf 1933 beroofd de raswetten van het nazi-regime Duitse Joden van hun rechten, hun bezittingen en hun veiligheid. De kleine dorpsgemeenschappen, al verzwakt door de uittocht naar de steden, behoorden tot de eersten die verdwenen: synagogen in brand gestoken of verkocht, begraafplaatsen ontheiligd, inwoners gedwongen tot emigratie of gedeporteerd.

De joodse gemeenschap van Buttenwiesen, zoals die van de naburige dorpen in Zwaben, ondergingen dit lot. De Kristallnacht in november 1938 markeerde, in Beieren zoals in het hele Rijk, de vernietiging van cultussteden en de versnelling van de beroving. Wie kon vluchtte uit — naar de Verenigde Staten, Palestina onder mandaat, Engeland. Wie bleef werd gedeporteerd naar de kampen in het Oosten en, voor de meesten, vermoord. Zo stierf op zijn geboortegrond de gemeenschap uit die haar naam aan de Buttenwieser-lijn had gegeven.

Moses Buttenwieser echter was veilig in Palo Alto: hij had Duitsland decennia eerder verlaten, en zijn Amerikaanse naturalisatie plaatste hem buiten bereik van de vervolgers. Maar de wereld waarin hij was geboren en gevormd — de universiteiten van Würzburg, Leipzig en Heidelberg, de joodse dorpen van Zuid-Duitsland — werd verwoest op het moment dat zijn laatste boek uitkwam. Hij stierf in maart 1939, voordat hij de volledige omvang van de ramp had gezien, maar laat genoeg om de richting ervan in te schatten.

Van deze ondergelopen wereld blijven materiële sporen over — de joodse begraafplaats van Buttenwiesen, enkele gebouwen, registers, grafstenen — en een geheugenplicht die het hedendaagse joodse archiefwerk zich stelt te behouden. Digitaliseringsprojecten van joods erfgoed, zoals die beschreven door Jason Guberman-Pfeffer voor Noord-Afrika, illustreren deze wereldwijde inspanning om de verspreide bronnen van een diaspora-judaïsme bedreigd met vergetelheid te redden. De naam Buttenwieser duidt daarom niet langer alleen op een geografische oorsprong: hij is een getuige geworden, gedragen door overlevenden en hun nakomelingen, van een verdwenen wereld. En het werk van Moses Buttenwieser — bewaard in biblioteken in Amerika en Israël, gedigitaliseerd, aangehaald, besproken — is zelf een vorm van voortleven: dat van de kennis die het geweld overleeft.

Wat blijft er vandaag over van de naam Buttenwieser? Het bestaat als levende achternaam, gedragen door verspreide nakomelingen over de hele wereld, voornamelijk in de Verenigde Staten en Israël. Het bestaat ook als document: want een toponymische naam is op zich een miniatuururkief. Het bewaart in zijn lettergrepen de herinnering aan een plaats — Buttenwiesen — die de meeste huidige dragers nooit hebben gezien, maar waarvan zij etymologisch de erfgenamen zijn.

Het blijft tenslotte bestaan als intellectueel corpus. De drie grote werken van Moses Buttenwieser — The Prophets of Israel, The Book of Job, The Psalms, Chronologically Treated, with a New Translation — vormen een nauwkeurig, gedateerd en verifieerbaar bibliografisch erfgoed dat de naam Buttenwieser verankert in de wereldgeschiedenis van de bijbelexegese. Daarin heeft de lignée iets zeldzaams voortgebracht: niet alleen een herinnering aan plaats en gemeenschap, maar een meetbare bijdrage aan het denken, een werk dat kan worden geopend, gelezen en besproken door iedereen die zich interesseert voor de Schriften van Israël.

Hier beantwoorden mémoire familiale en historisch archief elkaar. De traditie doorgegeven in families — de herinnering aan een Beierse afkomst, een emigratie, een ramp — vindt zijn bevestiging in bronnen: naamregister, burgerlijke akten, deportatielisten, grafschriften, en voor Moses Buttenwieser, de catalogi van universiteitsbiblioteken over de hele wereld. De naam functioneert als ontmoetingspunt tussen het intieme verhaal en het gedocumenteerde feit. Deze convergentie herinnert aan de manier waarop identiteiten in de Joodse diaspora worden doorgegeven, waar de achternaam als rode draad tussen generaties en continenten fungeert — een mechanisme dat ook in de Sefardische patronymie, bestudeerd door Joseph Toledano, voorkomt, waar de naam het spoor van de plaats, het beroep of de stamvader bewaart.

Zo vervult de naam Buttenwieser, als zoveel Joodse namen, een dubbele functie: hij wortelt in een precieze plaats en verbindt een diaspora. Daarin neemt hij deel aan dat universele erfgoed dat Yves Plasseraud erkende in de verdwenen Joodse werelden — een patrimonium waarvan de waarde het aantal overlevenden overtreft en ver voorbij zijn geografische bakermat uitstraalt. Het Zwabische dorp is als gemeenschap verdwenen; de naam echter blijft bestaan, drager van zijn herinnering en zijn kennis.

De geschiedenis van de lineage Buttenwieser leest als een samenvatting van het lot van het Duitse plattelandsjudaïsme: een dorpse oorsprong in Zwabisch Beieren, een naam vastgesteld door de emancipatiewetgeving, een burgerlijke opkomst in de negentiende eeuw, een transatlantische emigratie, de opbouw van een eerste-rangs wetenschappelijk oeuvre, en de tragische breuk van de twintigste eeuw. Elk van deze fasen wordt vastgesteld door algemene historische kennis; genealogische details blijven, zonder gepubliceerde en uitputtende naamlijst, gedeeltelijk in het register van het waarschijnlijke — behalve voor Moses Buttenwieser, wiens biografie nauwkeurig is gedocumenteerd.

Wat zeker is, is de waarde van de naam als getuige. Gesmeed naar het toponymicum van Buttenwiesen, schrijft het zich in in de moderne burgerlijke stand de herinnering aan een plaats en een gemeenschap die, van het Landjudentum van Zwaben naar de hedendaagse diaspora, de emancipatie, de moderniteit en de catastrofe hebben doorstaan. En het produceerde, in de persoon van Moses Buttenwieser, een figuur wiens oeuvre — The Prophets of Israel (1914), The Book of Job (1922), The Psalms, Chronologically Treated (1938) — een van de meest blijvende bijdragen vertegenwoordigt van een Duitse Jood aan het begrip van de Schriften van Israël.

Zou men moeten benoemen wat de lineage Buttenwieser beter dan alles heeft uitgedrukt, het zou de waarde van kennis als dienst zijn: deze, diep joodse overtuiging dat de studie van heilige teksten geen eenzame en vrome onderneming is die zich op zichzelf terugtrekt, maar een communautaire en universele daad, een manier om de traditie te eren door haar ter discussie te stellen, Israël te dienen door het te verlichten, en aan de wereld — door filologische nauwkeurigheid, intellectuele eerlijkheid en diepte van engagement — aan te bieden wat de profeten, Job en de psalmisten in hun woorden hadden gelegd: een onuitputtelijke bevraaging van gerechtigheid, lijden en Gods woord. Van het dorp Buttenwiesen naar de leerstoel van het Hebrew Union College in Cincinnati, van het Landjudentum van Zwaben naar de bibliotheken van Amerika en Israël, droeg de lineage Buttenwieser deze vlam.

Volgens de geest van werkzaamheden die streven naar het behoud van erfenissen van verdwenen joodse werelden, is het restitutie van deze geschiedenis het terugbrengen van diepte aan de naam en van waardigheid aan de herinnering.