Familie Buczacz

De plaats die aan de geslacht zijn naam geeft, bevindt zich in een opmerkelijk geografisch kader. Volgens het onderzoek van het Ad Hena-centrum voor onderzoek naar de rabbijnse cultuur in Galicië en Boekovina, ligt de stad ongeveer 55 kilometer ten zuiden van Ternopil en 130 kilometer ten oosten van Lviv, aan de westelijke oever van de rivier de Strypa, op een strategisch punt op economisch en militair vlak. Deze ligging is niet willekeurig: de topografie van de stad vormt een van de doorgangen van oost naar west in het geografische gebied ten noorden van de Dniestr, en de bocht van de Strypa biedt haar bescherming vanuit verschillende richtingen.

De menselijke bewoning is daar oud. Buczacz is bekend als nederzetting vanaf de neolithische periode en diende vanaf oudere tijden als sterkte, maar werd slechts aan het eind van de 15de eeuw erkend als stad. De Poolse aristocratische familie van de Buczacki, eerste eigenaren van de plaats, versterkte het gebied al in de 14de eeuw, toen het nog slechts een groot dorp was, door het van muren en een volledig verdedigingssysteem uit te rusten. Van deze adellijke familie ontleent de stad — en dus indirect de joodse familienaam — haar naam.

De joodse aanwezigheid er wordt vroeg geattesteerd. Tijdens vrede, in de 16de eeuw, werd de stad een centrum van handel tussen het Osmaanse Rijk en het Oosten enerzijds en Polen anderzijds. Bronnen vermelden Joden die in Buczacz woonden vanaf 1500, terwijl de plaats nog slechts een feodale domein was; in 1552 woonden daar veertien joodse families, wier leden schijnbaar op zeer grote schaal betrokken waren bij de handel tussen Turkije en Polen. Het eerste document dat formeel de joodse aanwezigheid bewijst, dateert van 1572, waarbij de gemeenschap toen ondergeschikt was aan de kehilla van Lviv.

Deze grensoverschrijdende handel verklaart grotendeels de groei van de joodse bevolking. Vanaf het midden van de 16de eeuw moedigden Poolse edelen in Oost-Galicië, Volhynië en Podolië de migratie naar de privésteden aan, die zij in deze regio's bouwden en ontwikkelden. Aangetrokken door gunstige rechten en voorwaarden, verlieten veel Joden West-Polen voor deze oostelijke landen, zodat, zoals in veel steden in Oost-Galicië, de Joden al vanaf de 17de eeuw een meerderheid van de inwoners vormden. De naam Buczacz is dus van het begin af aan die van een gemeenschap van handelaars en pioniers van de grens.

Men moet in deze economische vroegrijpheid een deugd zien die de joodse traditie eert: de parnassa — de zorg voor het voorzien in het levensonderhoud van jezelf en de gemeenschap door eerlijk werk. Deze veertien families uit 1552, betrokken bij de uitwisseling tussen Constantinopel en Kraków, lichaamden reeds een opvatting van handel uit als drager van verbinding tussen volkeren, een openheid naar het buitenland die een van de rode draden in de geschiedenis van Buczacz vormt.

In het begin van de zeventiende eeuw ging de stad via erfenis over van de familie Buczacki naar het machtige magnatenhuize der Potocki, een beslissende gebeurtenis voor het lot van de joodse gemeenschap. Volgens Omer Bartov, wiens moeder in Buczacz is opgegroeid, werd de stad in 1612 door het geslacht der Potocki heroverd, die haar gedurende ongeveer honderdvijftig jaar bestuurden en de Joden gastvrijheid en bescherming verleenden. De Potocki ontwikkelden de stad en stichtten er verschillende openbare gebouwen waarvan de indrukwekkende gevels zich in de gehele regio onderscheidden; in de jaren 1760 werden een stadhuis en een grote katholieke kerk gebouwd, terwijl ook de joodse synagoge, eveneens door de heren ondersteund, een ongewone pracht bezat.

De eeuw werd echter gekenmerkt door verschrikkelijke militaire beproevingen, waaraan de Joden naast christenen deelnamen. Zij verdedigden de stad tegen invallen van Tataren, Kozakken en Ottomanen gedurende de gehele zeventiende eeuw, stellend aan zijde met Poolse burgers. Deze verhouding tot oorlog — niet van verovering, maar van verdediging van een gemeenschappelijke thuisbasis — verdient onthouden te worden. De Joden van Buczacz hielden zich niet afzijdig van de stad: zij waren er onderdeel van, deelend in haar gevaren zowel als haar welvaart.

De ernstigste beproeving kwam met de Turkse oorlog. De stad moest zich tussen 1672 en 1675 tegen de Turken verdedigen, die aanzienlijke delen van Oekraïne veroverd hadden en Buczacz belegerde; de meeste inwoners zochten toevlucht in de vesting, maar de stad zelf werd vernietigd en in brand gestoken. Te Buczacz werd in 1672 het Verdrag van Buczacz gesloten, dat de Poolse koning Jan III Sobieski tot vernederende territoriale concessies dwong — een gebeurtenis die de plaatselijke joodse kronieken nauwkeurig vastlegden, zich bewust ervan dat zij getuige waren van een moment waarop Europese geschiedenis zich in hun eigen stad afspeelde.

Uit deze verwoestingen herstelde de gemeenschap zich dankzij de vorstelijke bescherming. De Poolse adel vroeg de koning de overgebleven Joden van Buczacz na de vernietiging van de stad in 1676 van de kopheffing vrij te stellen, in het kader van her-bevolkingsinspanningen. Het verschijnsel herhaalde zich begin achttiende eeuw na een brand: de beschadigde grote synagoge werd met hulp van de Poolse adel hersteld. In de daaropvolgende decennia werden de privileges van de Joden van Buczacz op het gebied van handel, belastingen en administratieve autonomie vernieuwd; dankzij deze floreerde de joodse vestiging snel en ontwikkelde zich economisch.

De grote synagoge, een monumentaal symbool van de gemeenschap, werd in 1728 gebouwd; men meent dat zij ontworpen werd door een Italiaanse architect, en de datum 1728 bleef daar tot het begin van de twintigste eeuw in Latijn en Hebreeuws gegraveerd. Ook tijdens deze eeuw werd Buczacz een bruisend spiritueel centrum: in de zeventiende eeuw was de stad een belangrijk centrum van de sabbatese beweging in Podolië; tegelijkertijd werd zij een plaatselijk chassidisch centrum, verbonden aan de tsaddikiëm van Husiatyn en Czortków. De omslag van 1772 was politiek: als gevolg van de eerste verdeling van Polen-Litouwen werd Buczacz bij het Oostenrijks-Hongaarse Rijk ingelijfd als onderdeel van Galicië. De stad die de naam aan de lignée geeft, was Oostenrijks geworden.

Zakhor - Vertaling naar het Nederlands

Indien één man alleen kon illustreren wat het kan betekenen om de naam Buczacz te dragen of in te wonen, zou het rabbijn Abraham David ben Asher Anshel Wahrman (1770/1771–1840) zijn, bekend in heel de rabbijnse traditie onder de genegenheids- en eerbiedige benaming « de Buczaczer » — de man van Buczacz. De naam van de stad hield in hem op een eenvoudige geografische indicator te zijn en werd een titel van halakhische en spirituele autoriteit.

Geboren te Nadworna, in Galicië, manifesteerde hij reeds in zijn jeugd een buitengewone talmudische scherpzinnigheid. Volgens de Jewish Encyclopedia trok hij door zijn fijnheid van oordeel de aandacht van grote talmudisten, zozeer dat Zevi Hirsch Karo, auteur van de Neta' Sha'ashu'im, hem toen hij nog maar tien jaar oud was tot schoonzoon koos — een teken, in de cultuur van de joodse kennis in Galicië, van de hoogste onderscheiding. Op twintigjarige leeftijd was hij gereed om het ambt van rabbijn uit te oefenen, dat hij eerst aanvaardde te Yazlovets (Jazlovice), een post die hij sedert 1791 bekleedde. In 1813, bij de dood van zijn schoonvader die av bet din — voorzitter van het rabbijnse tribunaal — van Buchach was, volgde Abraham David hem op en bleef aan het hoofd tot zijn eigen dood in 1840.

Zijn intellectuele loopbaan werd gekenmerkt door een innerlijk conflict dat de Jewish Encyclopedia met precisie beschrijft: op jonge leeftijd was hij weinig vertrouwd met de Kabbala en stelde hij al zijn vertrouwen in zuiver talmudisch redeneren; maar naarmate hij zich er dieper in begaf, werd hij gegrepen door de spanning tussen de twee gebieden, tussen de juridische strengheid van de halakha en de mystieke diepte van kabbalistieke literatuur. Deze spanning verlamde hem niet; zij gaf hem leven. Hij nam de hassidische levensstijl aan en bad volgens de sefardische ritus — een emblematische praktijk van hassidim in Oost-Europa —, maar zijn halakhische besluiten werden niet geleid door kabbalistische inspiratie, maar door louter talmudische beginselen. Deze methodologische keuze is van aanzienlijk belang: zij betekent dat Abraham David nauwgezet onderscheid maakte tussen het register van mystieke devotie en dat van bindend religieus recht voor de gemeenschap.

Zijn onderwijs te Buczacz vormde een generatie van vooraanstaande leerlingen. Onder hen bewaart de traditie rabbi Shlomo, rosh beth din van Skala (auteur van de Bet Shlomo), en rabbi Khayim ben Shlomo, rosh beth din van Czernowitz — twee figuren die het stempel van Buczacz in hun eigen gemeenschappen droegen. De invloed van de Buczaczer straalde aldus ruim verder uit dan de muren van de stad, illustrerend wat de joodse traditie talmud Torah noemt, het bestuderen en doorgeven van kennis als fundamentele daad van vroomheid en gerechtigheid jegens toekomstige generaties.

Zijn schriftelijk werk is aanzienlijk. Het omvat onder meer de Dibre Abot (commentaar op de Pirqé Avot, Lemberg, 1879), de Eshel Abraham (aantekeningen op de Shulhan Aroukh, sectie Orah Haïm, Lemberg, 1885), de Birkat David (kabbalistisch-haggadisch commentaar op Genesis), en de Maḥazeh Abraham (commentaar op het Pentateuch). Maar het is bij zijn meesterwerk op halakhisch gebied dat dit Groot Boek moet stilstaan.

De Da'at Kedoshim — de halakha van het heilige

Onder al zijn werken neemt de Da'at Kedoshim een centrale plaats in in de geleerde nalatenschap van Abraham David Wahrman. Voor het eerst gepubliceerd te Lemberg in 1870 — dertig jaar na de dood van zijn auteur — en reeds in 1879 in dezelfde stad opnieuw uitgegeven, vormt het een halakhisch traktaat van eerste belang over de sectie Yoré Déa van de Shulhan Aroukh, de grote samenstelling van joodse religieus recht opgesteld door Joseph Karo in de zestiende eeuw.

De titel zelf verdient een toelichting. Da'at Kedoshim — « de kennis van de heiligen » of « de wijsheid van geheiligde wezens » — is een formulering ontleend aan het boek der Spreuken (9, 10): « De vrees des Heren is het begin der wijsheid, en de kennis der heiligen is het verstand. » Door deze titel voor een halakhisch traktaat te kiezen, stelde Abraham David Wahrman dat juridische kennis van religieus recht geen koude techniek is, maar een vorm van heiligheid — dat het beheersen van de regels die het heilige leven beheersen, deelnemen aan een vorm van goddelijke intelligentie betekent.

Het nauwkeurige onderwerp van de Da'at Kedoshim is de studie van de wetten die de Torah-rollen en de heilige voorwerpen (klei kodesh) beheersen — de perkamenten, de houders van de mezoezie, de filaктёрыen (tefillin), de kronen van de Torah, de leeswijzers (yad), de liturgische gewaden. Deze vragen, die misschien technisch lijken, raken in werkelijkheid de kern van wat het jodendom onder heiligheid verstaat: de scheiding van het heilige en het profane, de regels voor vervaardiging en restauratie van heilige voorwerpen, de voorwaarden waaronder men ze kan verkopen, vervangen, verbranden of begraven wanneer zij niet meer bruikbaar zijn. Achter elke regel schuilt een opvatting van het respect dat verschuldigd is aan het geschreven Woord en aan de instrumenten die het dragen.

Deze aandacht voor cultusobjecten past in een traditie van zorg voor heilige dingen die het jodendom sinds de voorschriften van Leviticus doorgeeft. Abraham David Wahrman erfde, door deze vragen met de strengheid en subtiliteit eigen aan de talmudische methode te behandelen, van een lange keten van verantwoordelijkheid: erop toezien dat de Torah met de waardigheid die haar toekomt wordt behandeld, dat synagogen over voorwerpen beschikken die conform de halakha zijn, dat gemeenschappen — in het bijzonder de armste of meest geïsoleerde in Galicië — over een betrouwbare gids beschikken voor vragen waarmee zij zich vaak zonder gemakkelijk toegang tot een specialist geconfronteerd zagen.

Het feit dat het werk een commentaar is op de Yoré Déa — die onder meer gaat over zuiverheids- en onzuiverheidswetten, ritueel slachten en voedselverboden, maar ook over funerair recht en verplichtingen tegenover de doden — onthult de reikwijdte van zijn juridische denken. De afdeling over heilige voorwerpen integreert zich in een groter geheel: dat van een halakha van de grens, van het grensvlak tussen de gewone wereld en de gewijde wereld. De Buczaczer was de man van deze drempels.

Zijn methode was kenmerkend voor de grote gaonische traditie: hij bespiste niet uit intuïtie of charismatisch gezag, maar door nauwkeurige tekstuele redenering, door de meningen van de rishonim (middeleeuwse autoriteiten) en de aharonim (moderne autoriteiten) af te wegen, door punten van onenigheid aan te geven en zijn conclusies te rechtvaardigen. Deze benadering bezorgde hem een blijvend aanzien: de Da'at Kedoshim werd door latere rabbijnse autoriteiten aangehaald als referentiewerk, wat aantoont dat zijn denken de toets van tijd en gebruik had doorstaan.

Het is ook belangrijk om op te merken dat er sociale spanningen waren rond het magisterium van Wahrman in Buczacz. Zijn toenadering tot het chassidisme berokkende hem de vijandschap van de maskilim — voorstanders van de joodse Verlichting — en de mitnagdim — traditionele tegenstanders van het chassidisme —, die talrijk waren en goed vertegenwoordigd in de instellingen van de gemeenschap. Hij viel bovendien de beroemde rabbijn Yehezkel Landau aan, auteur van de Noda Bi-Yehuda, voor diens oppositie tegen het chassidisme. Deze spanningen ondermijnden zijn gezag niet, maar onderstrepen juist dat het Buczacz van de eerste helft van de negentiende eeuw een plaats van levend intellectueel debat was, waar de grote vragen van moderne joodse identiteit zich uitten in controverses over halakha en vroomheid.

De naam Buczacz blijft dus in de geleerde herinnering verbonden aan deze man die, door zich daar te vestigen en te sterven, de stad zijn meest blijvende titel gaf: die van het hebben gevormd en herbergd van een meester wiens werk nog steeds in de jeshivas wordt geraadpleegd.

De Oostenrijkse annexatie van 1772 opende voor Buczacz een « lange 19de eeuw » van demografische expansie en joodse politieke bevestiging, beslissend voor het begrip van de verankering van de naam. Volgens de nieuwe regelgeving mochten Joden die geen boeren waren niet langer in dorpen wonen, wat de joodse stedelijke bevolking deed toenemen naarmate Joden uit nabijgelegen dorpen naar de stad toestromden.

De cijfers spreken voor zich. De joodse bevolking van de stad groeide snel onder Oostenrijkse heerschappij vanaf 1772, stijgend van 1 464 inwoners in 1812 tot 6 077 — dus 67,9 % van de totale bevolking — in 1870, en tot 6 730 (57,3 %) in 1900. Deze cijfers zijn niet neutraal: zij ontvouwen zich precies over de periode waarin Abraham David Wahrman zijn rabbijnse gezag uitoefende, en in de daaropvolgende decennia van zijn invloed. De demografische groei en intellectuele gisting waren gelijktijdig.

Op geestelijk vlak, zoals in het grootste deel van Galicië, sloeg het chassidisme diepe wortels in Buczacz, voortbrengend verschillende belangrijke rabbijnse geleerden. Onder de rabbijnse figuren noemt Yad Vashem ook rabbijn Meshulam Igra (1752–1801), eminente talmudische geleerde geboren in Buczacz, wiens gezag zich ver buiten Galicië uitstrekte. Maar de stad onderscheidde zich door zijn vermogen de stromingen te verzoenen: de Haskala floreerde daar eveneens, waarvan de vertegenwoordigers in Buczacz de auteur Yitzhak Fernhoff (1868–1919) en, nog beroemder, S. Y. Agnon (1888–1970) omvatten, die de stad vaak in zijn fictie afbeeldde. Het centrum Ad Hena benadrukt trouwens dat de verschillende stromingen — chassidim, tegenstanders en aanhangers van de Verlichting — in Buczacz niet tot significante spanningen leidden. De herinnering aan de Buczaczer speelde daarin wellicht een rol: een man die zelf deze verdeeldheid met ongebruikelijke intellectuele nauwkeurigheid en grootmoedigheid had doorstaan, had het pad van mogelijke coëxistentie tussen studie en toewijding uitgestippeld.

Deze relatieve harmonie stelde een buitengewone politieke vitaliteit in staat. Na de joodse emancipatie van 1867 stelde Buczacz, met zijn grote joodse meerderheid, zich op als een centrum van galicinisch joods politiek leven; zijn eerste gemeenteraad, in 1874, telde twaalf joodse leden op dertig, en Bernard Stein, joods, bekleedde het burgemeestersambt van 1879 tot 1921. De stad zond naar het Parlement van Wenen opvallende figuren: in 1879 koos het gecombineerde kiesdistrictvan Buczacz-Kolomea-Sniatyn rabbijn Shimon Schreiber, voorzitter van de ultraorthodoxe partij Makhzikey ha-Das. Van 1883 tot 1895 vertegenwoordigde rabbijn Josef Samuel Bloch, vormgever van het ontwaken van joods nationaal gevoel in heel Galicië, de regio — de stijgende beweging van het diaspora-nationalisme in Galicië vormde precies het politieke voedingsbodema van deze decennia. Op de vooravond van 1914 hadden bijna alle zionistische partijen een antenne in Buczacz gevestigd.

Deze betrokkenheid bij het collectieve leven — kehal, deelname aan het publieke domein — is een van de best gedocumenteerde deugden van de Buczaczer gemeenschap: een gemeenschap die zich niet op zichzelf terugtrok, maar zich inliet met de politieke debatten van haar tijd, ook op keizerlijk niveau, terwijl zij een intens religieus en intellectueel leven handhaafde. De verkiezing van een joodse burgemeester voor tweeënveertig achtereenvolgende jaren in een multireligieuze stad zegt iets over het vertrouwen en de morele gezag die de gemeenschap wist op te bouwen.

Kraamkamer van illustere mannen, zag de stad geboren worden of groeien voorouders van Sigmund Freud — zijn grootvader Salomon Freud daar geboren — , de historicus van het Warsause getto Emanuel Ringelblum (1900–1944), oprichter van het archief Oneg Shabbat, en de latere « nazi-jager » Simon Wiesenthal (1908–2005). Het is ook de periode waarin een discretere maar diepere sociale geschiedenis zich afspeelt: die van jonge joodse meisjes uit Galicië die door modernisering, scholing en aantrekkingskracht van de omringende cultuur soms werden gebracht zich los te maken van de traditionele wereld — een fenomeen bestudeerd door Rachel Manekin voor Habsburg-Galicië, dat licht werpt op de interne spanningen van een gemeenschap als die van Buczacz.

Nergens werd de naam Buczacz meer verewigd dan in het werk van Shmuel Yosef Agnon (1888–1970), geboren als Czaczkes, Nobelprijswinnaar voor literatuur in 1966. Dit hoofdstuk betreft de intersectie: het toont hoe een historische stad zich in een literair mythe heeft omgezet, waarbij geheugen en archief elkaar beantwoorden. Het was in het culturele centrum « Kesher » van de stad, ontmoetingsplaats van auteurs en intellectuelen, dat de toekomstige Nobelprijswinnaar voor het eerst zijn gedichten voordroeg.

Agnon maakte van zijn geboortestad een microkosmos van de gehele Oost-Europese shtetl-wereld. De Nobelprijswinnaar « herontsloot Buczacz in zijn romans en novellen als een microkosmos van het leven van de Oost-Europese shtetl ». Hij plaatste verschillende van zijn boeken in de regio: De Bruidskroon (1931), Een eenvoudig verhaal (1935) en Een voorbijganger (1939). Een veelzeggende weerspiegeling van de ontgoochelde blik van de schrijver op zijn verloren wereld was dat hij de stad Szybucz noemde in zijn fictie — een naam die in het Hebreeuws « chaos » aanduidt, suggestief voor een plaats waar het leven is ingestort.

Het werk bereikte zijn hoogtepunt in zijn groot postuum werk, 'Ir u-melo'ah (« Een stad in haar volheid », 1973), een omvangrijke verzameling verhalen, legenden, kronieken en narratieven waarmee hij zich ten doel stelde een wijze van leven die voorgoed was uitgestorven, te bewaren. Hoewel dit eerder een literair werk dan een historische tekst is, rust deze summa op decennia van studie en biedt een ongelijke inzicht in Joodse mentaliteiten over meerdere eeuwen in Buczacz. In deze bladzijden verschijnt rabbi Abraham David Wahrman zelf in filigraan, als beschermende figuur van de verdwenen wereld die de schrijver tracht tot leven te brengen: de Buczacz van Agnon is ook die van de Buczaczer, een stad waar de heiligheid van rabbijnse wetenschap en de levendigheid van het volksvertaal naast elkaar bestonden zonder elkaar te ontkennen.

Dit werk resoneerde trouwens met de collectieve herinneringstaak: Agnons vriend Israel Cohen werkte tien jaar aan de totstandbrenging van het Sefer Butshatsh, het gedenkboek van de gemeenschap. Deze dubbele herinnering — die van het literaire werk en die van het communautaire yizkor-bukh — spreekt een diepe waarheid over Buczacz uit: het is een stad die, nog vóór haar vernietiging, zorg heeft gedragen voor haar eigen geheugen, alsof haar inwoners vermoedden dat zij eenmaal alleen in woorden zou moeten voortleven.

Aldus is Buczacz voor iedereen die de familienaam draagt niet slechts een punt op een kaart: het is een stad die op dubbele wijze bestaat, in de archieven en in de letteren. De naam van een familie versmelt hier met de naam van een meesterwerk.

De twintigste eeuw zag de vernietiging van de gemeenschap die de naam droeg, en daarmee ook de blijvende verspreiding van de lignée over de hele wereld. De Eerste Wereldoorlog trof hard : de Joden van Buczacz leden ernstig onder de Russische bezetting, en naar het einde van de daaropvolgende burgeroorlog toe plunderden, verkrachtten en vermoordden de Oekraïense troepen van Symon Petliura veel lokale Joden. Het was uit angst voor Russische pogroms dat de familie van Ringelblum, onder anderen, de stad al in 1914 verliet.

Het interbellum, onder het in 1919 herstelde Polen, was een tijd van intensief maar economisch afnemend Joods leven. Volgens Bartov voedde de Poolse machtsovername het ressentiment van de Oekraïners van Buczacz aan, en naarmate het Poolse en Oekraïnse nationalisme groeide, werden de Joden vreemdelingen ; in 1937 werd een derde van de Joodse huishoudens als behoeftig geregistreerd. De oorlog veranderde deze fragiliteit in ramp. Op de vooravond van het conflict telde de stad ongeveer 7 500 tot 8 000 Joodse inwoners, iets meer dan de helft van de bevolking, een getal dat daarna werd vergroot door de toevloed van vluchtelingen die uit door de nazi's bezette gebieden ontvluchtten.

De vernietiging was methodisch. Volgens Bartov werden de Joden gedeporteerd, vooral naar Bełżec, gedurende vijf grote « akties » tussen oktober 1942 en juni 1943, wanneer Buczacz werd verklaard als Judenfrei, « vrij van Joden ». Het drama kende een laatste uitbarsting van uiterste wreedheid. Enkele honderden Joden overleefden verstopt, vaak in de bossen ; zij keerden terug toen het Sovjetleger de Duitsers in maart 1944 terugdrong, om bij de terugkeer van laatstgenoemden in april te worden afgeslacht. Tragisch genoeg werden 800 Joden die uit de bossen tevoorschijn kwamen na de Sovjetbevrijding in maart 1944 later vermoord toen de nazi's de stad tijdelijk herovering. Op het moment dat de Sovjets op 21 juli definitief terugkeerden, bleven minder dan honderd Joden nog in leven in de regio. De Joodse gemeenschap van de stad werd na de oorlog nooit hersteld.

Het is hier van belang om te meten wat de vernietiging meevoerde op het vlak van kennis en overdracht. De bibliotheken van de studihuizen, de archieven van de kehilla, de geannoteerde exemplaren van de Da'at Kedoshim die aan generaties lokale rabbijnen hadden toebehoord, de onuitgegeven responsa, de familiememoires — al dit alles ging verloren met de mannen. De ramp was niet alleen demografisch ; zij was epistemisch. Wat de Buczaczer had opgebouwd — een traditie van rigoureuze studie, een levende halakha geworteld in een echte gemeenschap — werd abrupt onderbroken, zonder opvolger ter plaatse.

Het waren de overlevenden en eerdere emigranten die voortaan de naam ver weg droegen — naar Israël en het Westen. De moeder van Bartov was met haar familie al in 1935 naar Palestina gegaan, terwijl de rest van zijn uitgebreide familie werd vermoord met nagenoeg de gehele gemeenschap. De naam Buczacz werd toen volledig een naam van ballingschap en herinnering.

Wat wordt een naam wanneer de stad die hij aanduidt alles verloren heeft wat hem rechtvaardigde? Dit hoofdstuk bevindt zich op het kruispunt van herinnering en archief, noodzakelijkerwijs waarschijnlijk van aard, omdat geen enkele bron een uitputtend register van de levende naamdragers bevat. Na 1945 werd Buczacz een grotendeels Oekraïense stad onder Sovjet-dominatie, en bleef dat na de onafhankelijkheid van Oekraïne in 1991; het behoudt slechts enkele overblijfselen van zijn multiculturele verleden. De laatste Jood van de stad vertrok in 2005. De naam heeft zijn oorsprong overleefd.

De vorm van de patroniem zelf getuigt van de wegen van verstrooiing. Naar gelang van de vestigingsplaatsen en de administraties die hem registreerden, verscheen hij in evenveel spellingswijzigingen: Buczacz in Poolse registers, Butschatsch in Duitstalige documenten van het Austro-Hongaarse Rijk, Buchach in moderne Engelse en Oekraïense transliteratie, en in afgeleide adjectivalische vormen zoals Buczaczer — « degene uit Buczacz » — gebruikelijk in de Jiddischalige wereld. Deze variabiliteit is karakteristiek voor Joodse toponiemische patroniemen, waarvan de spelling steeds de taal van het gastland volgde.

Men moet zich echter voor elke verwarring hoeden. Elke drager van de naam Buczacz stamt per etymologische definitie af van een familie die deze Galiëische stad is gepasseerd; maar er kan geen unieke en continue « Buczacz »-lignage bestaan, omdat de naam onafhankelijk van elkaar door meerdere families kon worden aangenomen op het moment van de administratieve vastlegging van patroniemen, op het keerpunt van de achttiende en negentiende eeuw. De naam verbindt zijn dragers dus minder door bloed dan door plaats — een broederschap van herkomst eerder dan een strikte afstamming.

De herinnering van de Da'at Kedoshim illustreert dit proces van vertraagde overdracht dat het schrift mogelijk maakt. Dertig jaar na de dood van de Buczaczer gepubliceerd, tien jaar later opnieuw uitgegeven, heeft het werk grenzen en rampen overstemd: het wordt aangehaald in responsa van Poolse, Hongaarse, vervolgens Israëlische en Amerikaanse rabbijnen. Waar gemeenschappen waren uitgeroeid, bleef het werk voortleven in de jesivoet van Jeruzalem, van Bnei Brak, van New York. De halakha van het heilige die de Buczaczer in zijn pagina's had vastgesteld, bleef generaties lang schriftgeleerden en synagogebestuurders leiden in vragen die zo concreet waren als de restauratie van een beschadigde Torarol of de status van een versleten mezouza. In dit opzicht is de Da'at Kedoshim zelf een heilig voorwerp geworden onder de heilige voorwerpen waarvan het behandelt — een tekst die men blijft raadplegen, kopiëren, annoteren, zoals men een Torarol onderhoudt: zorgvuldig, met eerbied, in het besef iets brokkeligbaars en onvervangbaars in handen te houden.

Dit is misschien de diepste betekenis van dit Grote Boek. De naam Buczacz is, dankzij het werk van Agnon, het historische werk van Bartov, de Sefer Butshatsh van de gemeenschap en de Da'at Kedoshim van de Buczaczer, een van de namen geworden waarin zich de herinnering aan heel Galicisch Jodendom verdicht. Het dragen ervan betekent niet erven van een materieel erfgoed — verzwolgen door de graven van Fedor Hill en de rook van Bełżec — maar van een erfgoed van herinnering: dat van een stad die volgens de formule van zijn kroniekschrijvers tegelijk bakermat van het Joodse mysticisme, van het Oekraïense nationalisme en van het Poolse romantiek was.

Na afloop van deze reis verschijnt de achternaam Buczacz als een naam-wereld. Ontstaan uit het administratieve toeval dat, tussen het einde van de achttiende en de negentiende eeuw, de Joden van Galicië dwong zich erfelijke namen aan te nemen, legde het in het burgerlijke register de herinnering vast aan een stad aan de Strypa waar, sinds 1500, Joodse kooplieden een van de levendigste gemeenschappen aan de Pools-Ottomaanse grens hadden opgebouwd. De naam doorstond het tijdperk van de Potocki en hun voorrechten, de demografische en politieke expansie van Oostenrijk-Hongarije, de geestelijke gisting waarin chassidisme, Haskalah en zionisme samen konden bestaan zonder zich te verscheuren, vervolgens de literaire sublimering door Nobelprijswinnaar Agnon, alvorens verspreid te overleven aan de vernietiging van zijn wieg.

De verrijking door nieuwe bronnen heeft aan het licht gebracht wat in de schaduw van de vorige versie was gebleven: het feit dat de naam Buczacz in zijn hart een man droeg wiens hele roeping eruit bestond na te denken over de voorwaarden van heiligheid in het dagelijkse leven. Abraham David Wahrman, de Buczaczer, was geen politicus en geen ondernemer: hij was een posek — een rabbijnse beslisser — wiens Da'at Kedoshim het duurzame monument vormt. Door zich met de wetten van heilige voorwerpen bezig te houden, voltrok hij een diep gemeenschappelijk gebaar: ervoor zorgen dat de instrumenten van gebed, eredienst en studie met de waardigheid werden behandeld die de Wet vereist, ook in de arme en geïsoleerde gemeenschappen van Galicië. Dit is de halakha als daad van liefdadigheid en zorg voor het hele volk.

Van alle deugden die deze lignage zal hebben uitgedrukt — moed tegenover militaire tegenspoed, openheid voor handel en het buitenland, betrokkenheid bij het collectieve leven tot in de hoogste parlementaire sferen van Wenen, de literaire vitaliteit die een stad in een mythe veranderde — is degene die Buczacz het best heeft belichaamd, met de grootste standvastigheid en diepte door de eeuwen heen, de kennis als vorm van heiligheid: de talmud Torah en de halakha beleefd niet als een identitaire terugtrekking, maar als een verantwoordelijkheid tegenover iedereen, als een dienst aan de gemeenschap van binnen en aan de wereld van buiten. De Buczaczer was daarin de meest stralende figuur, maar hij was niet alleen: rabbi Meshulam Igra vóór hem, de chassidische en maskilim-geleerden die zich daar na hem vormden, Agnon die de studie in literatuur transformeerde, Ringelblum die de herinnering in archief transformeerde — allen deelden dit overtuiging dat weten een vorm van liefde is.

Wat dit Grote Boek met zekerheid heeft kunnen vaststellen behoort tot de geschiedenis van de stad, bewonderenswaardig gedocumenteerd door hedendaags onderzoek; wat de precieze genealogie van de families die de naam droegen betreft, blijft, vanwege gebrek aan uniforme archieven, van de orde van het waarschijnlijke en het overgeleverde. Maar het wezenlijke zit in deze les: een toponymische naam is een draagbare herinnering. Waar de steen is verwoest — de synagoge, de talmudische school in 2000 door bulldozers verwoest — daar blijft de naam, overdraagbaar, onuitwisbaar. De naam Buczacz dragen betekent, op elke plaats van de diaspora, de aanwezigheid van een stad blijven uitdragen die niet meer bestaat zoals zij was, maar die nog leeft in elke lettergreep van degenen die haar benoemen, en in elke bladzijde van de Da'at Kedoshim die nog wordt geraadpleegd, in enige yeshiva ter wereld, door een geleerde die wil weten hoe men een door de tijd beschadigde Torarollen waardig behandelt.