Familie Brudo

De eerste betekenis van een patroniem vormt de eerste aanwijzing voor de geschiedenis van een lignage, zonder deze echter met zekerheid aan te tonen. In het onderhavige geval verbindt onomastisch onderzoek Brudo met het Castiliaanse bruto, een woord dat ruwheid, grofheid of eenvoud van karakter aanduidt [Toledano, 1999]. Toledano verduidelijkt dat veel Sefardische namen op deze wijze ontstonden uit bijnamen die aan een voorouder werden gegeven, welke geleidelijk hun ironische of beschrijvende lading verloren en eenvoudig tot filiatiemarkeringen werden [Toledano, 2003]. Het dient te worden onderstreept dat de oorspronkelijke betekenis van een naam in niets het werkelijke karakter van latere dragers bepaalt: zij bewaart slechts het versteende spoor van een oude benaming.

Deze Hispaanse wortel plaatst de familie in het culturele gebied van de Joden van Castilië, Aragón of naburige koninkrijken, vóór de grote breuk. Het middeleeuwse Iberische schiereiland was gedurende enkele eeuwen het brandpunt van een judaïsme van uitzonderlijke intellectuele en economische vitaliteit, wat historici hebben aangeduid als het Sefardische « Gouden Eeuw » [Méchoulan, 1992]. De Joden van Spanje ontwikkelden daar een eigen taal, het Judeo-Spaans, en een liturgisch, poëtisch en juridisch erfgoed waarvan de latere verspreiding de diffusie over het gehele Middellandse-Zeegebied waarborgt [Chouraqui, 1985].

Het archief en de traditie beantwoorden elkaar hier zonder elkaar tegen te spreken: de naam duidt een Iberische oorsprong aan die het algemene historische kader van de Sefardische diaspora bevestigt. Echter, in afwezigheid van notariële akten die specifiek aan een vóór 1492 geïdentificeerde voorouder Brudo zijn verbonden, blijft de nauwkeurige lokalisering van de stam — welke stad, welke aljama — gissing. Wij beschouwen dus als waarschijnlijk, en niet als vastgesteld, de aanhorigkeit van de lignage tot een van de Joodse gemeenschappen van de kronen van Castilië of Aragón.

De matrixgebeurtenis van elk Sefardisch familiegeschiedenis blijft het Edict van Granada, uitgevaardigd op 31 maart 1492 door de Katholieke Vorsten Ferdinand en Isabelle, dat de Joden van Castilië en Aragon beval zich tot het christendom te bekeren of hun koninkrijken binnen enkele maanden te verlaten [Leroy, 1990]. Tientallen duizenden mensen sloegen toen de weg van ballingschap in, waarbij ze goederen, woningen en graven achterlieten, vaak onder uiterst ellendig omstandigheden [Méchoulan, 1992]. Vijf jaar later, in 1497, legde Portugal, waar veel ballingen zich eerst hadden beveiligd, op zijn beurt massale gedwongen bekering op, waardoor de duurzame categorie van « nieuwchristenen » of marranen ontstond — officieel bekeerde mensen die vaak heimelijk trouw aan het judaïsme bleven [Yerushalmi, 1998].

Deze dubbele breuk bepaalde het noodlot van Iberische families langs verschillende routes. Sommige lignées emigreerden onmiddellijk naar gastvrije landen — Ottomaanse Rijk, Noord-Afrika, Italië. Anderen, onder de identiteit van nieuwchristenen gebleven, leefden generaties lang een gespleten bestaan, tot hun nakomelingen in de 16de en 17de eeuw soms naar het open judaïsme terugkeerden in tolerante gemeenschappen in Amsterdam, Hamburg, Livorno of het Levant [Yerushalmi, 1998].

Voor de familie Brudo geeft de referentiebeschrijving uitdrukkelijk aan dat na de verdrijving uit Spanje en Portugal de lignée toevlucht vond in het Ottomaanse Rijk [Toledano, 1999]. Dit traject, geattesteerd voor de stam, plaatst haar onder de families die kozen — of gedwongen werden — de schiereiland te verlaten voor de landen van de Grote Heer, waar het judaïsme openlijk kon worden beleeft. Maar voordat deze openlijke terugkeer naar het judaïsme zich voltrok, kende de geschiedenis van de lignée, minstens voor één duidelijk geïdentificeerde tak, de lange en gevaarlijke beproeving van het dubbele marraanse leven. Hier verschijnt de figuur van Dionysius Rodrigues, vader van Manuel Brudo, en met hem treedt de lignée het gedocumenteerde licht van de geschiedenis binnen.

Dionysius Rodrigues — ook bekend onder de Portugese voornaam Diniz — werkte als marraanse geneesheer aan het hof van Portugal zelf, achtereenvolgens in dienst van de koningen Emmanuel I en João III. Zijn positie, tegelijk prestigieus en precair, illustreert de paradoxale toestand van de geletterde nieuwchristenen: geïntegreerd in de intellectuele en medische elites van hun tijd onder hun christelijke identiteit, terwijl zij het geheim droegen van een judaïsche trouw die bij de minste denunciatie in veroordeling kon worden omgezet. In 1518 nam hij deel aan een toen veel besproken medische controverse, tussen aanhangers van de galenische methode en die van de hippocratische methode in kwesties van bloedzuigen, stellende zich onder meer tegen de Franse geneesheer Pierre Brissot. Zijn wetenschappelijke bekendheid beschermde hem niet: bedreigd door de Inquisitie als judaïser, sloeg hij op de vlucht, successievelijk naar Londen — waar hij binnen de cryptojoodse gemeenschap leefde onder het bewind van Hendrik VIII —, vervolgens naar Antwerpen, en ten slotte naar Ferrara, waar hij in 1541 stierf. De Inquisitie verbrandde hem in effigie na zijn dood, een postuum bewijs van zijn overtreding in de ogen van de Kerk, en getuige van de trouw die hij op het spel van zijn leven had weten te verdedigen.

De generatie van Manuel Brudo vertegenwoordigt het einde van een traject dat zijn vader Dionysius Rodrigues in clandestiniteit en vlucht had geopend. Manuel, waarschijnlijk rond 1500 geboren, was eveneens arts — medische kennis werd bij geletterde marraanse families graag van vader op zoon overgedragen, wat een nomadisch beroep opleverde dat de instabiliteit van ballingschap vergezelde. Zoals zijn vader oefende hij enige tijd in Londen uit, en vervolgens in Italië, voortdurend de geografie van de dubbele identiteit van zich nemend die de marraanse toestand aan zijn meest geletterden oplegde.

Het was in Venetië, in 1544, dat zijn hoofdwerk verscheen: de Liber De Ratione Victus in Singulis Febribus secundum Hippocratem, een medisch handboek in het Latijn, gewijd aan de voedingsregimes die dienden te worden nageleefd bij de verschillende verschijningsvormen van koorts, volgens de hippocratische methode waarvan zijn vader reeds de verdediger was geweest. Het werk werd in 1559 opnieuw uitgegeven in Venetië, en een Zuierse editie verscheen in 1555, uitgegeven door Conrad Gessner, de grote Zwitserse natuuronderzoeker en bibliograaf, wat getuigt van het Europese publiek dat het handboek had weten aan te trekken. Dat een van de meest gerespecteerde geleerden van de Republiek der Letteren in de 16de eeuw de editie op zich nam van een handboek ondertekend door een Portugese Brudo, getuigt van het wetenschappelijk aanzien waarvan de auteur genoot in de medische en humanistische kringen van het Europa van die tijd.

De volledige titel van het werk — Brudo Lusitano Autore Ad Anglos — verdient aandacht: Manuel duidt zichzelf daarin uitdrukkelijk aan als Portugees, en draagt of richt zijn tekst op aan de Engelsen, aan hen die met hem de Londense jaren van zijn marraanse leven hebben gedeeld. Het handboek bevat, volgens medische historici, kostbare informatie over de levensomstandigheden van marranen die in Engeland waren ondergedoken — een etnografische en sociale documentatie ingebed in een medisch betoog, wat van dit boek veel meer maakt dan een technisch handboek: een getuigenis uit eerste hand over het geheime en fragiele bestaan van crypto-Joden onder de Tudors.

De deugd waarvan dit feit getuigt gaat verder dan louter beroepsbekwaamheid. In de joodse traditie is guemilout hassadim — daden van goedheid en zorg voor de ander — een van de zuilen waarop de wereld rust. Een marraanse arts die christelijke patiënten geneest terwijl hij zijn eigen trouw bewaart, die de levensomstandigheden van zijn vervolgde geloofsgenoten schriftelijk vastlegt, die een universale op Hippocrates gegronde wetenschap aanbiedt aan Engelse en Europese lezers: deze man betuigt door elk van deze gebaren een vorm van zorg die tegelijertijd medisch, gemeenschappelijk en intellectueel is. De De Ratione Victus is niet alleen een medisch boek; het is ook een daad van herinnering ten aanzien van een onzichtbare gemeenschap.

Na zijn jaren in Italië nam Manuel Brudo een beslissing die de logica van zijn hele leven langzaam had voorbereid: hij vestigde zich definitief in het Ottomaanse Rijk, vermoedelijk in Constantinopel, en trad daar openlijk tot het judaïsme toe. Dit gebaar vertegenwoordigde voor tientallen duizenden maranen van zijn generatie veel meer dan een keuze van geloof: het was de oplossing van een identitaire spanning die soms over meerdere generaties was gehandhaafd, de terugkeer naar een toegehorende status die angst, voorzichtigheid en overleven hadden gedwongen onder opeenvolgende lagen van verberging te begraven.

In de Ottomaanse hoofdstad trad Manuel Brudo in dienst van de sultan. Hij schreef voor hem een verhandeling over gerontologie — een gids over de ziekten van de ouderdom en hun behandeling — die zijn Ottomaanse tijdgenoten in het Turks vertaalden onder de titel ʿAsāʾ-i Pīrān, « De stok der grijsaards ». Dit werk, geschreven in geleerde taal en aangepast voor de grootste vorst van de Middellandse Zee, getuigt van uitzonderlijke erkenning: een Portugese Joodse arts, voormalig maraan, voormalig banneling, was nu voldoende gewaardeerd om bij de sultan zelf werkzaam te zijn, waardoor hij de lange traditie van Joodse artsen aan het Ottomaanse hof voortzette, een traditie die de geschiedschrijving goed heeft gedocumenteerd, van Maimonides tot Amatus Lusitanus.

Het Ottomaanse Rijk bood de Iberische ballingen een ontvangst die de geschiedschrijving al lang heeft benadrukt. Sultan Bayezid II had zijn havens en steden geopend voor de Joden die uit Spanje waren verdreven, stellende dat hun komst een menselijke en economische verrijking voor zijn domeinen zou betekenen [Hirschberg, 1981]. Saloniki, Constantinopel, Adrianopel, Smyrna en andere steden werden grote centra van een gereconstitutioneerd Sefardisch judaïsme, waar de Judeo-Spaanse taal, de communautaire organisatie en de Iberische rabbijnse cultuur zich over meerdere eeuwen voortzetten [Méchoulan, 1992]. Manuel Brudo sluit volledig bij deze dynamica aan: hij vertegenwoordigt het intellectuele en wetenschappelijke gezicht van deze immigratie, een van deze geesten die in het christelijke Westen waren opgeleid en die aan Ottomaanse samenlevingen medische kennis brachten die voeding ontving van Hippocrates, Galenus en Europese humanisten.

Er bestaat ook, in de bronnen, een nog openstaande vraag: die van een werk getiteld Taʿamei ha-Mitzvot — « De redenen van de geboden » — dat sommigen aan Manuel Brudo toewijzen op grond van een citaat van Ibn Verga in zijn Shevet Yehudah. Hier dringt historiografische voorzichtigheid zich op: de ouderschap van deze tekst is onzeker, en we vermelden het alleen als een aanwijzing, zonder het in te voegen als vastgesteld feit in het portret van de lignée. Deze twijfel zelf is veelzeggend: het getuigt ervan dat rond de naam Brudo, in de zestiende eeuw, teksten en kwesties zweefdden die belangrijk genoeg waren opdat tijdgenoten zelf erover de toeschrijving zouden debatteren.

Naast de Ottomaanse route bevat de geschiedenis van families van Hispano-Portugese oorsprong vaak een Atlantische dimensie, gekoppeld aan het marrano-fenomeen. De Portugese nieuw-christenen, verspreid door handel en vluch­tend voor inquisitoriale druk, vormden in de zestiende en zeventiende eeuw gemeenschappen van « Portugezen » in Amsterdam, Hamburg, Bordeaux en Bayonne, waar velen openlijk tot het judaïsme terugkeerden [Yerushalmi, 1998]. Deze westerse diaspora bracht een koopmanselite, medische en intellectuele elite voort die Noord-Europa blijvend markeerde.

De route van Dionysius Rodrigues en vervolgens Manuel Brudo tussen Londen, Antwerpen, Ferrara en Venetië overlapt precies deze Atlantische en Noord-Italiaanse geografie. Londen, onder Hendrik VIII, herbergde een gemeenschap van Portugese marranen die meestal vrije beroepen uitoefenden — artsen, kooplieden, boekambachtslieden — in een semi-tolerantie die de koninklijke macht taciet waarborg­de. Dat Dionysius Rodrigues daar leefde en Manuel op zijn beurt werkzaam was, plaatst de Brudo in het hart van deze Atlantische diaspora, waarvan de geografische en sociale coherentie vandaag goed door historici is vastgesteld.

Desondanks verbindt geen enkele bron een autonome tak van de Brudo met een onafhankelijke marrano-gemeenschap in de Atlantische wereld, los van de Ottomaanse tak. De twee richtingen van het familiedestin — de ene naar Constantinopel, de andere via Londen voordat het Rijk werd bereikt — lijken uit dezelfde stam voort te komen, waarvan Manuel de centrale en gedocumenteerde figuur vormt. Deze sectie berust daarom deels op veronderstelde herinnering: zij situeert de familie in een horizon van mogelijkheden die voor de gehele Sefardische gemeenschap is gedocumenteerd, terwijl zij aangeeft dat de Atlantische route, voor de Brudo, een geverifieerde etappe is van een traject dat zijn einde in het Ottomaanse Rijk vindt [Toledano, 1999].

De notitie van Toledano besluit het traject van de familie Brudo met een emigratie naar Frankrijk [Toledano, 1999]. Deze beweging past in een seculaire dynamiek die van de XIXe tot de XXe eeuw talrijke Sefardische families uit het vervallende Ottomaanse Rijk — en vervolgens uit de natiestaten die uit zijn versnippering voortkwamen — en uit Noord-Afrika naar de Franse metropool voerde. Frankrijk, sinds de revolutionaire emancipatie van 1791, bood aan Joden een kader van burgerschap en integratie dat een sterke aantrekkingskracht uitoefende [Benbassa, 1997].

Verschillende factoren werkten samen om deze migraties naar Frankrijk te sturen: de uitstraling van de Alliance israélite universelle, die de Franse taal en cultuur verspreidde in de gemeenschappen van het Levant en de Maghreb; de politieke omwentelingen van de Oostelijke Middellandse Zee; en voor Noord-Afrika de dekolonisatie in het midden van de XXe eeuw, die de massale vertrek van Joden naar Frankrijk veroorzaakte [Birnbaum, 1990]. De politieke geschiedenis van de Joden van Frankrijk toont hoe deze opeenvolgende golven het Franse judaïsme, lange tijd overwegend Asjkenazisch, diepgaand herschikten door er een sterke Sefardische component aan toe te voegen [Birnbaum, 1990].

Voor de familie Brudo zijn de datum, de plaats van vestiging en de precieze omstandigheden van deze emigratie niet nader uitgewerkt in onze bron; alleen het feit van de overdracht naar Frankrijk staat vast in de notitie [Toledano, 1999]. Men kan echter deze laatste verplaatsing situeren in de continuïteit van een mobiliteit die zich over meerdere eeuwen uitstrekte, en de lignée van Iberia naar het Ottomaanse Rijk voerde via Londen, Venetië en mogelijk Ferrara. Deze Franse vestiging vormt het bekende eindpunt van een vijf-eeuwse trajectorie, wat de veerkracht en mobiliteit illustreert die kenmerkend zijn voor Sefardische families [Goldenberg, 2014].

Het is verleidelijk, maar methodologisch riskant, in de Brudo van Frankrijk de rechtstreekse voortzettingen van Manuel te zoeken. Het tijdsverschil tussen het actieve leven van de arts (rond 1530–1585) en de moderne migraties naar Frankrijk (XIXe–XXe eeuwen) omvat minstens acht tot tien generaties waarvoor nog geen naamgevende documenten aan het dossier zijn toegevoegd. We bewaren daarom voorzichtigheid: de Brudo van Frankrijk en Manuel Brudo de Ottomaanse arts behoren tot dezelfde naamstam zoals de notitie van Toledano deze registreert, maar de rechtstreekse genealogische verbinding dient nog door de archieven te worden vastgesteld.

De naam Brudo, beschouwd over de lange termijn, illustreert de mechanismen waardoor Sefaradische families hun identiteit hebben behouden en doorgegeven. De familienaam zelf werd, in de diaspora, een waarachtig geheugensdaad: als drager van een Iberische oorsprong ingeschreven in zijn klankkleur zelf, verbond hij elke generatie met het verloren schiereiland [Toledano, 2003]. Onomastici benadrukken dat de stabiliteit van Sefaradische namen, hun nauwgerige overdracht door eeuwen en continenten heen, een krachtige factor van identitaire cohesie vormde binnen een verbrokkelde diaspora [Toledano, 1999].

Manuel Brudo zelf ondertekende zijn meesterwerk door zich aan te duiden als Brudus Lusitanus — Brudo de Portugees. Deze dubbele markering, patroniem en geografisch, is een opmerkelijk gebaar van identitaire bevestiging voor een man die decennia lang onder het masker van marranische verhulling had geleefd. Zijn Iberische naam ondertekenen in een wetenschappelijk verhandeling gedrukt in Venetië, verspreid in Zürich, gericht aan de Engelsen: dat betekent in de internationale Republiek van de Letteren een identiteit vastleggen die de Inquisitie had willen uitwissen. De kracht van dit gebaar gaat verder dan eenvoudige schrijverstrots; het zegt iets over de waarde die de joodse traditie toekent aan de eigen naam — shem — als vector van geheugen en continuïteit tussen generaties.

De wetenschappelijke bibliografie gewijd aan de Joden van Noord-Afrika en Spanje biedt de onmisbare instrumenten voor elk vervolgonderzoek naar de lignage: bibliografische repertoria, gemeenschapsgeschiedenissen en onomastische woordenboeken vormen daarvan de fundamenten [Attal, 1993]. De confrontatie van mondeling overgeleverde familietraditie met deze gevestigde corpus blijft de voorkeursmethode om een genealogie als die van de Brudo aan te vullen. Het is precies op dit snijvlak — waar het doorgegeven geheugen het archief en het onderzoek ontmoet — dat de meest stevige bijdrage zich bevindt.

Uiteindelijk kan men met zekerheid stellen wat neerkomt op een trajectory: een naam van Spaanse oorsprong, een marraans leven aan het hof van Portugal, in Londen en in Italië, een wetenschappelijk werk gedrukt in Venetië en Zürich, een verklaard terugkeer tot het jodendom in Konstantinopel, een diensten bij de sultan, en uiteindelijk een emigratie naar Frankrijk [Toledano, 1999]. Al wat aan de naminatief bekende generaties voorafgaat — eerdere genealogieën, localisering van de aljama van oorsprong, parallelle vertakkingen — vergt aanvullend archiefwerk dat het onderhavige werk nodigt uit om ter hand te nemen, met nauwgezet respect voor het onderscheid tussen het zekere, het waarschijnlijke en het overgeleverde.

De Brudo-lignee condenseert, in haar gedocumenteerde trajectorie, de gehele omvang van het Sefardische en marrano-avontuur. Ontstaan uit een Castiliaans bijnaam die tot erfelijke familienaam werd verheven, doorkruiste de familie de beslissende fasen van het Hispaans-Portugese lot : de Iberische wortelvorming gebroken door de uitdrijvingen van 1492 en 1497 ; de marrano-overlever onder het masker van het nieuwe-christendom, uitgeoefend door Dionysius Rodrigues in dienst van de koningen van Portugal, vervolgens in het Londense en Ferrarese ballingschap ; het wetenschappelijk werk van Manuel, die de naam Brudus Lusitanus door heel Europa's geleerde wereld van de zestiende eeuw droeg ; de teruggave aan het verklaarde judaïsme in Constantinopel, in dienst van de Osmaanse sultan ; tenslotte de emigratie naar Frankrijk, hedendaags eindpunt van een lang Middellandse Zee- en Atlantische tocht [Toledano, 1999]. Deze loopbaan, in haar grote lijnen bevestigd door onomastisch onderzoek en in haar meest schitterend moment bevestigd door de gedrukte sporen van de De Ratione Victus, illustreert de veerkracht van een diaspora die van mobiliteit en geheugen wist te maken de voorwaarden zelf van haar overleven [Méchoulan, 1992 ; Corpus Zakhor id:c25f4ae4-af75-4f99-90f7-1b08da50f3d5].

Dit boek heeft zich ernstigd ingespannen trouw te blijven aan een eis : nooit verwarren wat het archief vaststelt, wat de context waarschijnlijk maakt en wat de traditie overdraagt. Waar de specifieke documentatie over de Brudo eindigt, neemt het algemene historische kader het over, door op te helderen zonder ooit uit te vinden. De schaduwen zijn talrijk : de generaties tussen de zestiende eeuw Osmaans en de Brudo van gelijktijdig Frankrijk blijven zonder namen ; de onzekere toewijzing van de Taʿamei ha-Mitzvot blijft een open vraag ; de localisatie van de oorspronkelijke aljama vóór 1492 is nog niet vastgesteld. Deze stiltes maken deel uit van de eerlijkheid van het verhaal.

Van alle waarden die de Joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen, is degene die deze lignee boven alles het best heeft uitgedrukt die van kennis in dienst van de ander — wat het Hebreeuws aanduidt via de talmud Torah als universele aspiratie, en die de Brudo-lignee niet in de rabbijnse sfeer maar in die van de Hippocratische geneeskunde belichaamde. Dionysius Rodrigues zorgde voor koningen en betwistte de aderatingsmethoden met de beste artsen van zijn tijd. Manuel Brudo zorgde voor ballingen marranen in Londen, documenteerde hun staat, bood zijn kennis aan Europese lezers die zijn geloof hem vreemd had moeten maken, en eindigde tenslotte met het samenstellen voor een Osmaanse sultan van een gids bestemd om het leven van bejaarden te verlengen. Deze twee mannen drukten uit, in elke daad van hun professionele leven, een waarde die de Joodse traditie pikouah nefesh noemt — het behoud van het leven als gebod hoger dan bijna alle andere. Zij leefden het zonder geloofsgrensen, ten bate van patiënten christelijk, moslim en Joods, in een ruimhartigheid van zorg die tegenspoed en ballingschap niet verstikten maar, integendeel, versterken.

Daarin participeren de Brudo in een lange keten van Joodse artsen die, van Maimonides tot Amatus Lusitanus, van de medische wetenschap een plaats maakten waar de Joodse deugd van zorg voor het leven — van heel het leven — zich uitdrukten in een universele taal. Het is deze verflechtung tussen enkelvoudig lot en collectief geheugen van Israël die aan deze lignee haar draagwijdte geeft : niet heiligen noch helden, maar mannen die, een Iberische naam dragend door de stormen van de zestiende eeuw, niet ophielden met zorgen.

Moge dit werk een startpunt zijn voor toekomstig onderzoek, dat, door raadpleging van de registers van Osmaanse gemeenschappen, van Franse burgerlijke stands, van Venetiaanse medische archieven en van marrano-fondsen in Engeland en Italië, eenmaal vlees en namen zal geven aan de nog zwijgende generaties van de Brudo-lignee.