Familie Bross

Een Joodse familienaam is nooit simpelweg een taalgeluid: het is een archeologische laag. Voor Bross bestaan twee solide hypotheses naast elkaar, en men moet ze eerder samenvoegen dan tegenover elkaar stellen. De eerste, de meest gedocumenteerde, maakt van de naam een verkorting van Ambrosius. De Latijnse naam Ambrosius, waarvan Bross een gereduceerde vorm is, was populair in het primitieve christelijke Duitsland vooral vanwege de faam van Sint-Ambrosius van Milaan, wiens naam uit het Grieks « onsterfelijk » betekent. De tweede hypothese, eveneens geattesteerd door de onomastische lexicografie, verbindt de naam met het middeleeuwse werkwoord brossen, dat de handeling van uitbotten aangeeft [Geneanet — BROSS].

Dat Joodse families een naam van schijnbaar christelijk uiterlijk hebben gedragen, heeft niets paradoxaals. In de Asjkenazische wereld is de onomastiek tot stand gekomen door sedimentatie: plaatsnamen, beroepen, bijnamen, moederlijke voornamen en ontleningen aan de volkstaal. Juist de grote referentiewerken — die van Alexander Beider voor het Russische Rijk, Polen en Galicië, die van Lars Menk voor Joods-Duitse familienamen — hebben aangetoond hoe zeer de namen van Joden in Midden- en Oost-Europa zich hebben gevormd in contact met de omringende talen, waarbij het Duits een belangrijk substraat leverde [Woordenboeken van familienamen van Joden in Oost-Europa en Joods-Duits]. Het Jiddisch zelf, deze « rondwalkende idioom » ontstaan uit de ontmoeting tussen het Hebreeuws, het middeleeuwse Duits en de Slavische talen, getuigt van dit Joodse vermogen om iets wat eerst aan de ander toebehoorde, eigen te maken [Baumgarten, 2002].

Hier verschijnt reeds een eerste deugd, discreet maar diepgaand: de verhouding tot het vreemde en tot zijn taal. Door een Duits woord aan te nemen om zich naar te noemen, zonder ooit afstand te doen van de Hebreeuwse voornamen die van generatie op generatie werden doorgegeven, hebben de dragers van de naam Bross deze Asjkenazische vermogen belichaamd om op een drempel te leven — binnenin en buitenaf, trouw en doorlaatbaar — dat de Joodse traditie als een kunst van overleven en waardigheid heeft gekweekt. En wanneer Jakob Bross eeuwen later zou kiezen om in het Jiddisch voor zijn galizische tijdgenoten en in het Engels voor de onderzoekers van het YIVO te schrijven, zou hij exact dezelfde houding voortzetten: alle beschikbare talen gebruiken zonder er zich door uit te laten alieneren, opdat de herinnering de grenzen overschrijdt.

Om de oorsprong van een naam als Bross te begrijpen, moet men teruggaan naar de wereld die deze heeft gevormd: het middeleeuwse Ashkenaz, die joodse gemeenschappen in de Rijndalvallei en de Duitse ruimte die tussen de 11e en 13e eeuw een religieuze beschaving van unieke intensiteit hebben geschapen. Deze gemeenschappen waren verre van eenvoudige gedulde enclaves; zij waren laboratoria van sociale heiligheid. Het religieuze leven in het middeleeuwse Ashkenaz, tussen 1000 en 1300, werd gekenmerkt door de creatie van heilige gemeenschappen [Woolf, 2015], waar de kehillah — de georganiseerde gemeenschap — zelf het toneel van het vernieuwde verbond werd.

Deze vroomheid was niet alleen een aangelegenheid van geleerden. Het meest recente onderzoek heeft aangetoond hoezeer de dagelijkse naleving het gehele sociale lichaam betrokken heeft. De beoefening van vroomheid in het middeleeuwse Ashkenaz betrof mannen, vrouwen en de religieuze naleving van elke dag [Baumgarten, 2014]. Een gewone familie — zoals een familie Bross aan haar oorsprongen kan zijn geweest — leefde de halakha dus niet als een abstract wetboek, maar als de textuur zelf van de uren: het brood, de rust van de shabbat, de rouw, de geboorte, liefdadigheid voor de voorbijganger.

In deze voedingsbodem hebben zich de kardinale deugden geworteld die de lignée op haar schaal heeft kunnen overdragen: de vroomheid als dagelijkse trouw, en de zorg voor de ander door middel van communautaire weldadigheidsinstituties — de tsedaka, de uitzet van weesmeisjes, de vrijkoping van gevangenen — die het leven van elke kehillah structureerden. De intellectuele geschiedenis van dit Ashkenaz, gedragen door zijn talmudistische meesters, toont voorts aan hoezeer de studie en talmudische kennis daarin tot hoogste waarde werden verheven [Kanarfogel, 2013]. De nauwkeurigheid van het rabbijnse besluit, de aandacht voor de letter en de geest van de Wet, de uitvinding van lokale gebruiken: dit alles vormt de collectieve erfenis waarin een naam als Bross zich wortelt, zelfs wanneer het individuele archief stil blijft.

Een erfelijke familienaam bestond niet altijd bij de Joden in Duitsland. Gedurende eeuwen was het dominante gebruik dat van de vloeiende patronymen — zus zoon van zus — waaraan bijnamen van beroep, plaats of lichamelijk kenmerk werden toegevoegd. Hier wint de hypothese van het genegenlijke scheldwoord aan gewicht: als Bross inderdaad afkomstig is van het Middelhoogduitse brossen, « uitbotten », dan zou de naam kunnen zijn ontstaan als een teder scheldwoord gegeven aan een jong zoontje, « het spruit », « de knop » [Geneanet — BROSS]. Men voelt daarin een huiselijke en zachte waarde: de gehechtheid aan het kind, de vreugde van het nageslacht, die zegen van vruchtbaarheid die de joodse traditie aan het begin van elk bondgenootschap plaatst.

De beslissende transformatie kwam van de moderne staten. In de 18de en 19de eeuwen dwongen de administraties van de Germaanse monarchieën de joodse families de aanneming van vaste en erfelijke familienamen op, een voorwaarde voor hun inschrijving in de burgerlijke stand en vaak ook voor hun emancipatie. Een naam als Bross kon bij deze gelegenheid definitief worden vastgelegd: ofwel had men een al in gebruik zijnd scheldwoord officialiseerd, ofwel had men het gekozen of van de administratie ontvangen. Deze bureaucratisering van de naam, hoewel deze als een beperking werd ervaren, was ook het begin van de intrede in het burgerschap en in de moderniteit.

Men dient zich hier voor te hoeden voor alle stellige uitspraken: zonder precieze akten verbonden aan een geïdentificeerde familie Bross vallen deze mechanismen onder het waarschijnlijke en de context, niet onder het bewezen individuele feit. Maar de context is solide en werpt licht op een collectieve deugd: het vermogen van een volk om zijn verhouding tot de staat en tot de vreemdeling te onderhandelen zonder zich op te lossen, een nieuwe naam aan te nemen terwijl men in de intimiteit van de synagoge en het gezin de hebreeuwse naam van het bondgenootschap behoudt.

De Germaanse ruimte waar de naam Bross wortel schoot was ook die van intens Joods economisch handelen, soms geduld, soms vervolgd. In de moderne tijd bereikten sommige Joden functies als Hoffaktor, « hofleverancier », leveranciers en financiers van vorsten. De meest tragisch beroemde figuur was Joseph Süss Oppenheimer, wiens proces en executie in de achttiende eeuw het Europese geheugen markeerden. Het werk van Yair Mintzker over de « vele doden van Jud Süss » gaat terug op dit beruchte proces en de executie van een hofjood in de achttiende eeuw [Mintzker, 2017]. Het lot van Oppenheimer herinnert aan de absolute onzekerheid van dit succes : de gunst van de vorst kon veranderen in de galg.

Voorbij het hof steunde de Joodse economie op netwerken van vertrouwen, informatie en kenniscirculatie. Onderzoeken naar « het geheime tijdperk » hebben aangetoond hoe, tussen 1400 en 1800, Joden en christenen deelnamen aan een werkelijke economie van geheimen — technisch, commercieel, medisch — waarvan Joden vaak de tussenpersonen waren [Jutte, 2015]. Het gewone gemeenschapsleven van deze eeuwen is ons bekend door kostbare documenten, zoals de registers van het rabbijnse tribunaal van Frankfurt aan het einde van de achttiende eeuw, die « een raam openen op hun wereld » [Fram, 2012] — een wereld van contracten, geschillen, huwelijken en solidariteit.

Uit deze achtergrond komt een deugd naar voren die de lignee met haar hele groep kan hebben gedeeld : de economische handeling begrepen niet als zuivere accumulatie, maar als dienst, bemiddeling en verantwoordelijkheid. De Joodse koopman, de geldlener, de ambachtsman, droegen een ethiek die in de halaka was ingeschreven : loyaliteit van gewichten en maten, weigering van buitensporige woeker tegenover de broeder, verplichting van de tsedaka evenredig aan de winst. Waar de Bross kooplieden of ambachtslieden waren — wat de betekenis van de naam zelf, « de voortbrengende spruit », bijna lijkt te voorspellen —, voegden zij zich in deze vruchtbare spanning tussen noodzaak om te leven en eis van gerechtigheid. Deze spanning zal Jakob Bross op een andere manier terugvinden, niet langer tussen de geldlener en zijn schuldenaar, maar tussen de Joodse arbeider en de ondernemer, tussen de arbeider in de Galilaïsche werkplaatsen en de structuren van het opkomende kapitalisme. De ethiek van economische verantwoordelijkheid zal zo de eeuwen hebben doorlopen door van woordenschat te veranderen, zonder van diepte te veranderen.

Zoals een rivier die zich vertakt, verspreidde de askenazische wereld zich naar het oosten. De Duitssprekende Joden, verdreven door middeleeuwse vervolgingen en aangetrokken door de voorrechten verleend in Polen-Litouwen, droegen hun Germaanse namen naar de Wisła, de Dnjepr en de Oostzee. Dit is waarom een geslachtsnaam van Duitse oorsprong zoals Bross zich in de volgende eeuwen in registers van het Russische Rijk, Polen en Galicië terugvindt, die Beider geduldig heeft geïnventariseerd [Woordenboeken van Joodse familienamen van Oost-Europa]. De naam reist, wordt getranslittereerd, vervormdt, maar bewaart het geheugen van zijn Rijnlandse wieg.

Galicië, een provincie verdeeld tussen het Oostenrijks-Hongaarse Rijk en Poolse herinneringen, was aan de wending van de 19de en 20ste eeuw een van de landen met de hoogste joodse bevolkingsdichtheid van Europa. Haar steden — Krakau, Lwów, Brody, Tarnów — werden doorkruist door intellectuele en politieke stromingen van buitengewone intensiteit: haskalah en orthodoxie betwisten er de zielen, zionisme en bundisme wierven er hun activisten, Jiddisch en Pools vermengden zich er in werkplaatsen en op markten. Het was in deze precieze ruimte, op het kruispunt van alle moderniteiten en alle getrouwheden, dat een Jakob Bross zijn oorsprong vond en zijn roeping als historicus opbouwde.

De familiale herinnering van de Joden van Argentinië — land van massale askenazische immigratie — bewaart het spoor van deze tocht. De grote meerderheid van Argentijnse Joden zijn afstammelingen van immigranten uit Europa; deze askenazische Joden emigreerden vanuit kleine steden en shtetls in Polen, Litouwen, Rusland, Duitsland, Roemenië of Oekraïne, en lieten het merendeel van hun naasten achter zich [BROSS — Jewish Genealogy in Argentina]. De naam Bross staat vermeld onder degenen die door Argentijnse joodse genealogie wordt geregistreerd, een teken van een lignée die, van de Germaanse wereld naar de pampa's, het migratietraject van een heel volk heeft gevolgd.

Deze verspreiding was ook een buitengewone culturele vruchtbaarheid. De wending van de 20ste eeuw zag, in Midden- en Oost-Europa, een joodse renaissance zich ontplooien — letterkundig, linguïstisch, politiek — die de moderniteit in Jiddisch en Hebreeuws opnieuw uitvond [Bechtel, 2002]. De families die namen droegen zoals Bross waren de getuigen, soms de actoren, van deze bloei. Men leest er een deugd die eigenlijk Israëlitisch is: de vermogen elders te herrijzen, van ballingschap niet een einde maar een voortbrengingsmatrix te maken — de bijdrage aan het Joodse denken en de letterkunde als antwoord op het losruken.

De lignage Bross krijgt, met Jakob Bross, een gezicht en een œuvre. Historicus, hij behoorde tot die generatie van getuige-onderzoekers die, tussen de twee wereldoorlogen, begrepen dat het redden van de herinnering aan het Joodse Galicinische proletariaat even urgent was als het redden van de mensen zelf. Zijn werk ontvouwt zich in twee talen en in twee redactionele ruimten die samen de omvang van zijn engagement weerspiegelen.

In 1924 draagt hij bij aan de Royter Pinkes II — het « Rode Boek » — gepubliceerd in Warschau door de Kultur Lige, een culturele organisatie van het jiddisme die een van de levendigste brandhaarden was van de herleving van taal en Joods denken in het interbellum. Zijn tekst, getiteld Tsu der geshikhte fun der Y.S.D. in Galitsien (« Bijdrage tot de geschiedenis van de Joodse sociaaldemocratic in Galicië »), is geschreven in het jiddisch, de taal van het volk dat hij beschrijft, en is gericht aan lezers voor wie de arbeiderskwestie direct van belang is. Deze keuze is niet zonder betekenis: schrijven in het jiddisch voor de Kultur Lige betekent stellen dat de geschiedenis van de Joodse arbeider het waard is om in zijn eigen taal verteld te worden, met zijn eigen categorieën, zonder opgenomen te worden in het grote verhaal van het Poolse of Oostenrijkse socialisme.

Vijftien jaar later, in 1939 — toen Europa in de verschrikking afgleed —, schrijft Jakob Bross een studie in het Engels getiteld The Beginning of the Jewish Labour Movement in Galicia. Gepubliceerd in 1950 in het YIVO Annual, deel 5 (pagina's 55 tot 85), wordt deze bijdrage een referentie van eerste rang voor de gehele historiografie van de Joodse arbeidersbeweging. Het YIVO — Joodse wetenschappelijk instituut, opgericht in Vilna in 1925 — had precies daarvoor de bestemming: verzamelen, bestuderen en doorgeven van de herinnering aan de Asjkenazische Joodse wereld voordat rampen de sporen ervan zouden uitwissen. Door in zijn Annalen te publiceren, schaarde Jakob Bross zich in de hoogste traditie van Joodse heuggeplichtigheid.

De inhoud van zijn onderzoek is substantieel. De studie van 1950 is geciteerd en gebruikt door generaties onderzoekers die zich bezighouden met Galicië, met de Bund, met de Oostenrijkse sociaaldemocracy en met de relaties tussen Joden en Polen in de arbeidersbeweging. Recente universitaire onderzoeken naar het Joods antisionisme in de Galicinische socialistische beweging of naar de geschiedenis van de Bund in Galicië verwijzen er expliciet naar als naar een primaire bron [Openresearch ANU — Henryk Grossman bibliography]. Bross had het begin van de problematische periode van de Galicinische Joodse arbeidersbeweging gedateerd op de jaren 1899-1901, een periodisering die latere historici hebben overgenomen en bediscussieerd. Deze chronologische precisie, gebaseerd op rechtstreekse kennis van het terrein en de actoren, openbaart een historicus die zich gerechtigheid jegens de feiten aantrekt, zowel de militante hagiografie als de herinnering afwijzend.

Wat hij beschrijft raakt één van de grote spanningen van de Joodse moderniteit: hoe konden Joodse arbeiders — ambachtslieden, werkplaatsarbeiders, detailhandelaars — hun strijd voor economische waardigheid organiseren in een ruimte waar de dominante socialistische partijen, Pools of Oostenrijks-Duits, hen slechts half erkenden, wanneer zij hen niet uitsloten? De Jüdische Sozial-Demokratische Partei (Joods Sociaaldemocratische Partij, Y.S.D.) in Galicië, die Bross bestudeerde, was een georganiseerd antwoord op deze dubbele marginalisering: die van het patronaat en die van de formeel universele maar praktisch nationale arbeiderssolidariteit. Door dit verhaal te vertellen, beoefende Bross een deugd die de Joodse traditie altijd heeft geëerd onder de naam 'emet — de waarheid —: dingen benoemen zoals zij zijn, zonder de contradicties te ontwijken noch degenen die men verdedigt te vleien.

Er zit iets in het zeer feit van het schrijven van deze geschiedenis, in 1939, toen Polen zou worden verslonden, dat de zuivere academische aanpak overschrijdt. Het Engelse geschrift van de geschiedenis van de Galicinische Joodse arbeidersbeweging op de vooravond van de vernietiging schrijven, is als het plaatsen van een boodschap in een fles geworpen in zee — de zee van de Shoah die deze wereld zou opslokken. De publicatie in 1950 in de Annalen van het YIVO, een instelling die zelf de genocide had overleefd door haar archieven naar New York over te brengen, was een daad van collectieve herinnering in de sterkste zin: behouden, voor de toekomst van Israël, het getuigenis van wat het Joodse arbeidersbestaan in een Oostenrijks-Hongaarse provincie was voordat alles verdween.

Dat de naam Bross « door joodse persoonlijkheden werd gedragen » is geen vaag formulering: het is de bevinding die zijn inschrijving in de naslagwerken grondvest [Q19894331 — Wikidata]. De familienaam overschrijdt overigens het joodse milieu ruimschoots — hij is ook duits-christelijk, en de naamkundegeschiedenis toont aan dat dezelfde naam uit verschillende wortels kan ontstaan. Bross is een familienaam van duitse oorsprong [Bross — Wikipedia], die door families van verschillende geloofsbelijdenissen werd gedeeld. Deze interconfessionele homonymie verzwakt niet, maar verlicht integendeel het joodse geheugen: de naam verraden niet op zichzelf de toebehoring; het is de lignage, de hebreeuwse voornamen, de begraafplaatsen en de gemeentelijke registers die die onthullen.

Jakob Bross is, naar huidige stand van documentatie, de meest identificeerbare figuur van de lignage. Maar zijn bestaan zelf suggereert dat hij niet alleen was: niemand wordt historicus uit het niets. Achter hem moet men zich een familie voorstellen, ouders, misschien een vader of grootvader die de galatische werkplaatsen, de clandestiene bijeenkomsten, de op de sluiproute verspreide jiddisch-kranten uit nabij hebben gekend. De intensiteit en de precisie van zijn onderzoeken naar de arbeidersbeweging in de jaren 1880-1900 in Galicië — een periode die hij zelf in zijn grote chronologische articulations plaatst — doen vermoeden dat hij drager was van een familiaal geheugen evenzeer als van verworven geleerdheid.

Historische eerlijkheid gebiedt hier de stiltes te benoemen. Wij beschikken niet over een keten van documenten die noemenswaardige andere figuren aan dezelfde, van begin tot eind gedocumenteerde Bross-wortel koppelen. Dit is het lot van vele lignages: de Shoah, migraties, vernietiging van de archieven van Oost-Europese gemeenten hebben ontelbare draden verbroken. Deze bescheidenheid tegenover het archief erkennen is op zich al een vorm van trouw: de lege plekken niet opvullen met uitvindingen, aan voorouders geen glories toeschrijven die men niet kan vaststellen.

Wat men daarentegen wel stellig kan beweren is vast verankerd in het onderzoek: de families die deze naam droegen, behoorden tot deze meerduizendjarige joodse geschiedenis die de grote hedendaagse werken samenvatten [Levenson, 2012]. En men kan, zonder hagiografie, in hen eren wat de traditie eert in elke gewone jood: de getrouwe overdracht, de aanwezigheid in de gemeenschap, het respect voor de ontvangen naam — want in het joods denken is de naam geheugen, en een naam bewaren is reeds het vervullen van een daad van getrouwheid aan de doden en van verantwoordelijkheid jegens de levenden.

Aan het einde van deze reis tekent de lignée Bross zich minder af als een galerij van geïsoleerde roemrijke figuren dan wel als een dun en taai draad geweven in de grote lap van Israël. Geboren uit een Duits woord — de onsterfelijke Ambrosius, of de tere « knop » van het huisgezin —, gedragen door Joodse families uit de Duitse landen, verspreid naar het oosten en vervolgens naar de nieuwe werelden, volgt zij de baan van Ashkenaz zelf: verankering, schepping, ballingschap, wedergeboorte.

Jakob Bross zou in deze reis het punt van maximale zichtbaarheid zijn: het moment waarop de lignée het woord neemt, eerst in het Jiddisch voor zijn galizische tijdgenoten, vervolgens in het Engels voor de wetenschappelijke posteriteit, en kiest om dit woord te wijden aan de herinnering aan de bescheidenen — de Joodse arbeiders in de werkplaatsen van Galicië, de activisten van de Y.S.D., de mannen en vrouwen die in het socialisme een antwoord op hun dubbele marginalisering hadden gezocht. Door in 1924 te publiceren in de Royter Pinkes II van de Kultur Lige en in 1950 in de Annales van het YIVO, vervulde hij wat de Joodse traditie zikaron noemt — de geheiligde herinnering — niet in gebed maar in het werk van de historicus.

Wat deze lignée boven alles het best heeft uitgedrukt, is gerechtigheid als herinnering: gerechtigheid doen aan de onzichtbaren van de geschiedenis, aan de Joodse arbeiders van Galicië die noch de Poolse archieven noch de grote socialistische verhalen in het centrum hadden willen plaatsen; benoemen wat geweest is, zonder het op te sieren noch uit te wissen. Met deze gerechtigheidsmemorie gaat, door alle eeuwen heen, hand in hand het vruchtbare verkeer met het vreemde en zijn talen — het Middelhoogduitse dat de naam gaf, het Jiddisch dat het werk droeg, het Engels dat het aan de wereld overbracht —, en de bescheidenheid van wie aanvaardt dat de geschiedenis haar stiltes behoudt zonder hen ooit in te vullen door uitvinding.

Zo wordt de kleine naam Bross, bijna uitgewist, een raam: daardoor ziet men de dagelijkse vroomheid van het middeleeuwse Ashkenaz, de economische vindingrijkheid en het gevaar van de Jodenraadsheren, de administratieve vastlegging van familienamen, de grote migratie naar het oosten, en eindelijk — onverwacht licht — een historicus die zijn pen hanteert in een Galicië dat reeds bedreigd werd, vertrouwend aan de Jiddische bladzijde en de Engelse bladzijde wat de vlammen zouden proberen uit te wissen. Een druppel, maar waarin de hele rivier zich weerspiegelt.