Familie Bródy

Voordat Bródy een familie was, was het een plaats. De stad Brody, tegenwoordig een bescheiden stadje in het westen van Oekraïne, was in de negentiende eeuw de tweede stad van Oost-Galicië na Lwów, en een van de meest dicht bevolkte joodse agglomeraties van Europa [Les Amis d'Odessa]. Haar positie als vrijhandelsstadgrens, aan de handelsroute tussen het Habsburgse Rijk en Rusland, maakte van haar een kruispunt waar handelaren, venterijen en geleerden elkaar ontmoetten. Het is uit deze matrix dat, volgens de onomastici, de familienaam in zijn Hongaarse spelling Bródy voortkomt, onderscheiden van de vormen Brody, Brodie of Brodsky die elders zijn geattesteerd [Woordenboeken van Oost-Europese joodse patronymica].

De naam bewaart zo het spoor van een migratie : die van de Galicische families die gedurende de achttiende en negentiende eeuw naar Noord-Hongarije trokken — Miskolc, Eger, het gebied van Noord-Hongarije — om daar nieuwe wortels te slaan. Deze mobiliteit is geen bijzaak ; zij valt onder een deugd die de traditie van Israël lang heeft beproefd : de verhouding tot de vreemde en de ballingschap, het vermogen om een ontwortelding tot overdracht te maken. De Galicische migrant bracht met zich mee niet alleen een handelsonderneming, maar een boekcultuur, een eiseneisen van studie en een netwerk van gemeenschappelijke solidariteit dat de stad Brody op hoog peil had gebracht. Door in het moment van de burgerlijke registratie van namen voor zich te kiezen « van Brody » te zeggen, vindication deze families een toebehoring : die van een geleerde en vrome gemeenschap, waar de Torah en de handel elkaar wederzijds ondersteunden.

Het lot van de Bródy's speelt zich af in het grote verhaal van de emancipatie. Tussen 1760 en 1945 onderging de plaats van Joden in de Hongaarse economie een diepe transformatie, van kleine plattelandshandel naar financiën, pers en stedelijke industrie [Silber, Jews in the Hungarian Economy, 1992]. De families uit Galicië voegden zich eerst in de tussenruimten in die de standenmaatschappij hun liet — de handel in graan, vee, textiel, pachtwezen — voordat de wettelijke emancipatie, verkregen in 1867 met het Oostenrijks-Hongaarse Compromis, hun de vrije beroepen, de overheid en het openbare leven opende.

Het is in deze verschuiving dat de naam Bródy tot documentaire zichtbaarheid geraaakt. De figuren die deze naam in de negentiende eeuw dragen, zijn niet langer anonieme kooplieden van de marges, maar actoren van de Hongaarse openbare sfeer: journalisten, dichters, letterkundigen, zakenlieden. Hun traject illustreert wat was de « deelneming aan het collectieve leven » dierbaar aan de Joodse traditie — niet terugtrekking, maar volle toetreding tot de stad, met de inzet, eigen aan het Hongaars-Joodse neologe judaïsme, dat men tegelijkertijd volledig Joods en volledig Hongaars kon zijn. Deze inzet droeg, dat weten we, spanningen en illusies in zich; de eerlijkheid van het verhaal gebiedt deze niet te verzwijgen. Maar eerst moet de vrijgevigheid ervan worden gemeten: die van mannen die geloofden dat het lidmaatschap van een vaderland zich kon verrijken met hun eigenaardigheid eerder dan dit af te schaffen.

De meest gedocumenteerde figuur in deze sterrenbeelding is die van Zsigmond Bródy, geboren in Miskolc in 1840 en gestorven in Boedapest in 1906. Als Hongaarse journalist en dichter zette hij zijn pen in voor de strijd voor gelijke rechten van Joden [Jewish Virtual Library]. Deze strijd was ook het thema van zijn poëzie: hij schreef eronder het pseudoniem « Een Hongaarse Jood », en componeerde in het Hongaars hymnen voor de grote neoloogue synagoge van Pest [Jewish Virtual Library].

Niets illustreert beter de vervlechting van deze lignée met het collectieve geheugen van Israël dan dit detail. Kiezen voor het teken « Een Hongaarse Jood » betekent zowel uitwissing als marginaliteit weigeren: het betekent de dubbele toebehoring tot een manifest maken. En hymnen in het Hongaars componeren voor de synagogale eredienst is het ambacht van de neoloogue beweging zelf incarneren — de taal van het vaderland heiligen om daar het gebed van Israël doen opgaan. We raken hier aan verschillende deugden die samen zijn geweven: rechtvaardigheid, nagestreefd door de eis van gelijke rechten; vroomheid, gediend door de liturgische hymne; en bijdrage aan het collectieve leven, door de betrokkenheid van de publicist in het openbare debat. Zsigmond Bródy bereikte voorts de eer van de Staat: hij zetelde in de Eerste Kamer van het Hongaarse Parlement, een schitterend teken van de integratie van een familie wier naam, een generatie eerder, nog de Galiëische ballingschap uitdrukte [Wikipedia — Zsigmond Bródy].

Zijn loopbaan als oprichter en publicist — Hongarije van zijn tijd maakte van Duitse en Hongaarse journalistiek een van de grote voertuigen van de Joodse moderniteit — bindt hem aan deze traditie van kennis in dienst van de collectiviteit. De pers was voor deze generatie een seculiere voortzetting van het Beth ha-midrash: een plaats waar men argumenteert, waar men pleit, waar men onderwijst. Hierin zet Zsigmond Bródy, onder nieuwe vormen, de oude Joodse deugd van het verantwoorde woord voort.

Een ander belangrijk figuur draagt deze naam: Sándor Bródy, geboren in Eger in 1863 en gestorven in Boedapest in 1924. Schrijver, toneelschrijver en publicist, was hij auteur van novelles met naturalistische inspiratie en romans onder invloed van Zola, daarna van Jókai [Larousse ; BnF Catalogue général]. Hij behoort tot de introduceerders van het naturalisme in de Hongaarse letteren, attent op bescheiden levens, dienstmeisjes, arbeiders, de marges van de maatschappij die hij met nieuwe scherpte afbeeldde.

Deze literaire aandacht voor de kleinen en de kwetsbaren weerklinkt niet zonder echo in een kardinale waarde van het jodendom: de zorg voor de ander, de waardigheid erkend aan de arme. Zonder de schrijver tot moralist met religieus karakter te maken — zijn oeuvre is seculier, soms schandalig voor zijn tijd —, kan men in zijn blik op de beroofden een secularisering zien van de oude profetische eis van sociale rechtvaardigheid, die gebiedt niet weg te kijken van de bedrukten. Sándor Bródy illustreert aldus de intrede van Hongaarse Joden in het nationale literaire erfgoed: niet langer onderwerpen van het discours, maar volwaardig creatoren van een Hongaarse taal en gevoeligheid. Een Hongaars literair prijsgraag draagt vandaag de dag zijn naam, bewijs van de plaats die de nationale cultuur hem duurzaam heeft erkend [Wikimonde — Sándor Bródy]. Zijn bijdrage behoort tot het literaire weten, die deugd die de traditie van Israël eert telkens wanneer een werk het bewustzijn verheft en stem geeft aan de stemlozen.

Hier moet een voorzichtigheid worden betracht die de nauwgezetheid gebiedt. De figuren verzameld onder de naam Bródy — de journalist van Miskolc, de romancier van Eger, en de andere gedocumenteerde dragers van het corpus — vormen geen vastgesteld stamboom. Hun precieze verwantschapsrelaties moeten nog worden gedocumenteerd [Q13630463 — Wikidata]. De familienaam, gesmeed op basis van een toponiem, kan onafhankelijk zijn aangenomen door verschillende Galiciutische families die emigreerden, zonder bewezen gemeenschappelijke afkomst [Woordenboeken van Joods-Europese oostelijke familienamen].

Deze onzekerheid verzwakt het verhaal niet; zij maakt het waarachtiger. Het Grote Boek van een lignage is niet altijd een boom met bekende wortels; het is soms een sterrenbeeld, een geheel van trajecten die dezelfde naam verbindt zonder dat men alle takken ertussen kan natrekken. Dit is het lot van veel Joodse families uit Midden-Europa, waarvan de registers zijn verstrooid, verbrand, verloren gegaan in de catastrofes van de twintigste eeuw. Dit documentaire stilzwijgen erkennen, in plaats van het in te vullen met verzinsel, behoort tot een deugd eigen aan de talmoedische traditie: de bescheidenheid van kennis, de nauwgezette eerbiediging van de safek, van gerechtvaardigde twijfel, die liever zegt «ik weet het niet» dan zonder bewijs iets te stellen. De gemeenschap van Brody zelf was een hoogtepunt van deze cultuur van eisende studie, waar men niet zonder grondslag besliste. Daarin eert de aanvaarde onzekerheid van dit hoofdstuk de lignage beter dan een valse zekerheid.

De Bródy's in hun tijd situeren, betekent ook het gewicht dragen van wat erna gebeurde. De Hongaarse en Galizische joodse wereld die door deze naam loopt — die van de emancipatie, de neolooge synagogen, de Hongaarse pers en de literaire salons — werd in de twintigste eeuw vernietigd. De stad Brody, die vroeger een overweldigende joodse meerderheid kende, heeft vandaag slechts een miniem aandeel van deze geschiedenis [Les Amis d'Odessa]. De Jeruzalem van Galicië is uitgeblust, en met haar ook de bron waarvan de naam was vertrokken.

Deze schaduw geeft aan de gedocumenteerde levens van de lignée een getuigeniskarakter. De Hongaarse hymnen van Zsigmond Bródy, de romans van Sándor Bródy, zijn fragmenten geworden die gered zijn uit een verzonken wereld. Ze behouden, ze noemen, ze doorgeven, betekent het gebaar uitvoeren dat de traditie van Israël zakhor noemt — herdenk jezelf: niet nostalgie, maar de actieve plicht van herinnering, die weigert dat vergetelheid voltooien wat geweld is begonnen. Het Grote Boek participeert dus in een groter werk dan de herdenking van een familie: het schrijft een constellatie van namen in de lange keten van collectieve herinnering, waar elk teruggevonden leven een overwinning is op uitwissing.

Van het Jeruzalem van Galicië tot de tribunen van het Parlement van Boedapest, van het koopmannsexil tot de liturgische hymne en de naturalistische roman, de naam Bródy tekent één van de grote trajecten van het jodendom van Midden-Europa: die van een volk dat, voortgekomen uit de marges, de moderniteit binnenging zonder zich zelf op te geven. Bij gebrek aan een vastgesteld stamboom geeft deze lignée zich als een sterrenbeeld; maar de figuren die haar samenstellen delen dezelfde spirituele handtekening.

Wat deze lignée boven alles het best heeft uitgedrukt, is het woord in dienst gesteld van rechtvaardigheid en collectief leven. Zsigmond Bródy stellende, pen in hand, voor de gelijkheid van rechten van de Joden, en trots signererend "Een Hongaarse Jood"; Sándor Bródy die stem geeft aan de nederigen in een Hongaarse taal die hij verrijkt — beiden belichamen deze profetische deugd waar het woord daad wordt, waar schrijven betekent partij kiezen voor de waardigheid van de mens. Daarin verlengen de Bródy, onder de nieuwe vormen van pers en roman, de oudste roeping van Israël: die van een volk voor wie het woord nooit neutraal is, maar altijd geordend naar rechtvaardigheid, naar geheugen en naar zorg voor de ander.