Familie Breslauer

De stad Breslau/Wrocław herbergt een aantoonbare joodse aanwezigheid sinds de twaalfde eeuw, op een van de grote handelsroutes die West-Europa verbinden met de Slavische landen en Rusland. Als doorvoerpunt tussen de Germaanse en Poolse werelden wordt de stad snel een handelsknooppunt waar Joden de klassieke functies van kredietverstrekking, handel en commerciële bemiddeling innemen die christelijke verboden en de behoeften van vorsten hun toebedelen. Het is in deze stedelijke smeltkroes dat zich over generaties heen een bewustzijn vormt van een « breslavische » oorsprong die later een familienaam zal worden.

De middeleeuwse geschiedenis van de gemeenschap wordt gekenmerkt door de afwisseling van welvaart en vervolging die overal het lot van het asjkenazische joodse volk bepaalt: vorstelijke privileges, zware belastingen, beschuldigingen van rituele moord, pogroms en verdrijvingen. De stad kende verschillende verbanningen van haar joodse bevolking, waarvan het langdurigste in de vijftiende eeuw, dat Breslau voor lange decennia van haar Joden ontdeed. Het is precies in deze gedwongen verplaatsingen dat de logica van de patroniem ontstaat: de verdreven families, hervestigd in de stadjes van Silezië, Groot-Polen of Bohemen, werden daar aangeduid als « de Breslauer », « degenen van Breslau ». De naam wordt aldus een daad van geheugen opgelegd door ballingschap, en men treft hier een constante aan van de asjkenazische conditie, waar de verloren plaatsnaam zich omvormt tot een overdraagbare identiteit [Beider; Menk, Dictionnaires des patronymes juifs].

In deze donkere periode is de waarde die opduikt die van trouw aan de Wet gehandhaafd ondanks de verstrooiing: de verdreven families herbouwden elders synagogen, rabbijnse rechtbanken en scholen, dragend bij zich, als onvervreemdbare bagage, de halakha en de studie. De persistentie van de naam zelf getuigt van dit weigering te vergeten — discrete deugd van continuïteit die deze Silezische kooplieden verbindt met de lange ketting van de overdracht van Israël.

De geleidelijke terugkeer van Joden naar Breslau vanaf de 17de eeuw, gevolgd door hun groeiende integratie na de annexatie van Silië door Pruisen in 1742, vormen het kader waarin de naam Breslauer zich werkelijk als erfelijke familienaam vestigt. Hier moeten twee dynamieken worden onderscheiden. Enerzijds noemde men zich binnen Breslau zelf nauwelijks « Breslauer » — de naam zou daar geen onderscheidende kracht hebben ; integendeel, het is buiten de stad, in de ontvangende gemeenschappen, dat de naam betekenis krijgt. Anderzijds transformeert de grote golf van administratieve vaststelling van Joodse familienamen, opgelegd door de edictenbundels van de verlichte monarchieën tussen het einde van de 18de en het begin van de 19de eeuw, gebruikelijke bijnamen in wettelijke namen die in registers worden ingeschreven.

De referentiewerken op het gebied van naamkunde herinneren eraan dat deze edictenbundels — Pruisisch, Oostenrijks, Russisch — families die tot dan toe alleen werden geïdentificeerd door Hebreeuws patronymisch afstammingsstelsel (« zoon van Zus-en-zo ») dwongen een vaste familienaam aan te nemen, en dat toponiemen onder de meest voorkomende keuzes figureerden, juist omdat zij al als bijnamen in gebruik waren [Beider ; Menk, Woordenboeken van Joodse familienamen]. Het is uit deze ontmoeting tussen een oude praktijk en een moderne staatsdwang dat de gedocumenteerde Breslauer-lignees van de hedendaagse periode ontstaan.

Deze periode van administratieve kristallisatie valt precies samen met het moment waarop een drager van de naam zich onderscheidde in de rabbijnse brieven. Joseph ben David Breslau, geboren rond 1691 — waarschijnlijk in Breslau zelf, wat zijn familienaam suggereert —, was eerst rabbi in de regio Grabfeld, nabij Fulda, voordat hij in 1743 aan het hoofd van de gemeenschap van Bamberg werd benoemd, waar hij tot zijn dood op 22 januari 1752 ambteerde [Jewish Encyclopedia, artikel « Breslau, Joseph b. David »]. Deze loopbaan — van een Silisch wiegje naar de gemeenschappen van Frankenland — is een concrete illustratie van de beweging die de naam zelf smeedde : de man droeg het merk van de stad waarvan zijn lignee afkomstig is met zich mee, en dit merk is te lezen in beide woorden van zijn naam als in elk van zijn pagina's. Laten we ook opmerken dat zijn schoonbroer door trouw, Moses ben Abraham Broda, het rabbijnaat van Bamberg van 1718 tot 1733 had bekleed [Jewish Encyclopedia, ibid.], een teken dat de Breslauer-lignee ingebed was in de geleerde en institutionele netwerken van het Asjkenazische jodendom van die tijd.

Hieruit blijkt hoe zeer de Joodse antroponymie het spoor draagt van een bijzondere relatie tot staat en vreemdeling : gedwongen zich naar normen te noemen die niet de hunne zijn, wisten Joden van de dwang een geheugen te maken, stellende namen die zeiden waar zij vandaan kwamen. Dit vermogen om de opdringing in identiteit om te buigen — om een administratief decreet in genealogie te transformeren — is een vorm van actieve bescheidenheid en overlevingslist die de hele geschiedenis van de diaspora doorkruist.

Het is in de drukkerijen van Amsterdam dat in 1730 gelijktijdig twee werken van Joseph ben David Breslau verschijnen, welke in één enkele redactionele daad de omvang en coherentie onthullen van een rijp intellectueel project. Deze twee boeken, bewaard in de corpus van de handschriftelijke en gedrukte traditie, vormen niet twee afzonderlijke objecten, maar twee complementaire zijden van dezelfde hartstocht: de strengheid van de joodse wet en de diepte van haar praktische toepassing.

De eerste, de Shoresh Yosef — « la Racine de Joseph » —, is een talmudische monografie gewijd aan het principe van de migo. Deze Aramese term, die letterlijk « aangezien » of « gegeven dat » betekent, duidt op één van de meest subtiele redeneringen van het rabbijnse recht in kwesties van geschillen en getuigenissen: men verleent geloof aan de verklaring van een partij omdat deze een voordeliger claim had kunnen indienen en zich daarvan heeft onthouden, wat van zijn goede trouw getuigt. Een leugenaar zou immers voor de gunstigste versie hebben gekozen; het feit dat hij dit niet heeft gedaan, is een indirect bewijs van oprechtheid. Dit principe, dat grote delen van het talmodische burgerrecht doorkruist — van schulden tot erfenissen, van contracten tot eden —, is tegelijk van een strenge logica en een aangrijpende complexiteit, want de voorwaarden voor toepassing en beperkingen ervan zijn sinds de Babylonische Talmoed onderwerp van debat tussen de meesters der generaties. Dat een rabbi een heel werk aan dit enige concept wijdt, zegt veel over zijn methode: Joseph ben David Breslau is een jurist van de precisie, een man die gelooft dat de Wet beter wordt gediend door verdieping dan door uitbreiding.

Het tweede werk dat dezelfde jaar te Amsterdam verscheen, de Chok Yosef — « la Loi de Joseph » of « le Décret de Joseph » —, is van ander karakter: het is een gedeeltelijk commentaar op de Choulhan Aroukh, de code van joodse wet gecodificeerd door Joseph Caro in de zestiende eeuw. Joseph ben David Breslau commentarieert niet de gehele omvang van dit monumentale bouwwerk, maar concentreert zich op de sectie Orah Hayim — de wetten die het dagelijks leven van de Jood regelen, het gebed, de sabbat, de feesten — en meer bepaald nog op de passages betreffende Pessah, het joodse Paasfeest. Deze keuze is niet willekeurig: de wetten van Pessah behoren tot de meest complexe en meest onderzochte van de praktische halakha, betreffende de verboden op chametz (gistingsproduct), de voorbereiding van de keuken, de gang van zaken bij de seder. Door zich erop toe te leggen om de Choulhan Aroukh te commentariëren, plaatst Joseph ben David Breslau zich in de traditie van de grote beslissingnemers (poskim) die van generatie op generatie de Wet hebben doorgegeven en vernieuwd door elk detail op te helderen.

Deze twee werken getuigen van dezelfde opvatting van de halakha: de Wet is geen verstijfd monument om met eerbied te aanschouwen, maar een levend bouwwerk dat vraagt om te worden bewoond, bevraagd, doorkruist door debat. Deze houding — die die is van de authentieke talmudist zowel als van de verantwoordelijke beslissingsnemer — drukt één van de hoogste intellectuele deugden van het rabbijnse judaïsme uit: talmudische kennis in dienst van de gemeenschap, juridische precisie in dienst van het leven.

Negenendertig jaar na de publicaties in Amsterdam verschijnt in 1769 te Fürth, postuum, een derde werk van Joseph ben David Breslau: de Ketonet Yosef — « la Tunique de Joseph ». De titel roept opzettelijk de bonte tuniek op van Joseph, zoon van Jacob, in Genesis — dat kleed van voorkeur dat tegelijkertijd teken was van goddelijke gunst en voorwerp van broederlijke jaloezie, embleem van een singuliere bestemming tot het einde toe gedragen. De Ketonet Yosef is een pilpulistisch haggada-commentaar, dat wil zeggen een commentaar op de haggada van Pessah — de liturgische tekst die tijdens de seder wordt gelezen — georganiseerd volgens de methode van de pilpoul: deze strakke dialectiek, dit geschillenvoering van argumenten tot zijn uiterste gevolgen, wat het kenmerk is van de grote ashkenazische jesjiwa's en wat bestaat uit het oplossen van schijnbare tegenstrijdigheden door steeds fijnere onderscheidingen, uit het vlechten van bewijzen uit verafgelegen teksten om ze naar één conclusie toe te laten convergeren.

Het feit dat dit werk zeventien jaar na de dood van zijn auteur, in 1769, werd gepubliceerd, stelt een vraag waarmee de bronnen niet volledig antwoord geven: wie zorgde voor de overlevering van het manuscript, wie zorgde ervoor dat deze haggada het licht zag? Men kan aannemen dat leerlingen, kinderen, een gemeenschap die weigerde het denken van de meester verloren te laten gaan. De posthume publicatie is zelf een daad van zakhor — een gebaar van herinnering —, en de keuze van Fürth, één van de grote steden van Hebreeuwse drukkunst van de tijd, getuigt van een wil om het werk het publiek te geven dat het verdiende.

Het geheel van deze drie teksten — Shoresh Yosef, Chok Yosef, Ketonet Yosef — tekent de figuur van een rabbi wiens intellectuele leven geheel aan de Wet en haar overlevering was gewijd: een man van juridische precisie en van feest, van argument en gezang, van technisch commentaar en liturgische meditatie. In hem vindt de Breslauer lignée voor het eerst een gezicht en een stem.

Geen geschiedenis van de Breslauer-familie zou kunnen voorbijgaan aan het feit dat de stad waaraan zij haar naam dankt, in de 19de eeuw een van de grote intellectuele laboratoria van het Europese judaïsme was. Breslau werd in 1854 de zetel van het Jüdisch-Theologisches Seminar (Joods Theologisch Seminarium), gesticht dankzij de nalatenschap van de filantroop Jonas Fraenckel en geleid door rabbijn en geleerde Zacharias Frankel. Deze instelling gaf geboorte aan de stroming van het « positief-historische judaïsme », intellectuele bron van wat later het conservatieve judaïsme (Massorti) zou worden: een middenweg tussen strikte orthodoxie en radicale Reformatie, gehecht aan zowel getrouwheid aan de halakha als kritische en historische studie van de bronnen.

In deze oriëntatie van het Seminarium van Breslau weerklinkt een direct echo van de werkwijze van Joseph ben David Breslau, een eeuw eerder gestorven: dezelfde overtuiging dat de Wet zich openbaart in het detail, dezelfde wantrouwen jegens ideologische kortesluitingen, dezelfde eis om getrouwheid met intelligentie te verenigen. Het is niet dat de talmudist van Bamberg Frankel heeft geïnspireerd — de verbanden zijn te twijfelachtig en te ver verwijderd om dat te stellen —, maar de continuïteit van een bepaalde manier om in de halakha te leven, rigoureus en tegelijkertijd open, vindt zich terug in beide figuren, als zou de naam van de stad een intellectuele roeping in zich dragen.

De Joodse gemeenschap van Breslau, een van de grootste in Duitsland, illustreert op opmerkelijke wijze de spanningen en successen van de emancipatie. Onderzoeken gewijd aan deze stad hebben aangetoond hoe Joden van Breslau tussen 1860 en 1925 intensief deelnamen aan het maatschappelijk leven, het stedelijke beleid en het verenigingsleven, en zo een model van coëxistentie en religieuze verscheidenheid in de publieke ruimte belichaamden [van Rahden, Jews and Other Germans, 2008]. Deze burgerlijke inbedding — zonder verloochening van de Joodse identiteit — geeft aan de naam Breslauer een bijzondere klank: zij verwijst niet alleen naar een geografische herkomst, maar naar een moment waarin het Duitse judaïsme trachtte nationale toebehoring en geloofstrouw met elkaar te verzoenen.

Hier draagt de familie, door haar naam zelf, bij aan een van de meest verheven intellectuele deugden van Israël: de bijdrage aan het Joodse denken en de talmudische wijsheid vernieuwd door de kritische methode. Door rigoureuze bestudering van de traditie te verbinden met dialoog met de moderniteit, voerde Breslau deze veeleisende opvatting van de Wet tot haar hoogtepunt — een opvatting die weigert tussen getrouwheid en intelligentie te kiezen — een bijdrage die het collectieve Joodse geheugen erkent als een van de grote pogingen tot synthese van het emancipatietijdperk [Schwarzfuchs, Du Juif à l'israélite, 1989].

De 19de eeuw is voor Joodse families in Centraal-Europa een tijd van grote verandering: de overgang van de status van "Jood" — lid van een aparte gemeenschap, bestuurd door zijn eigen instellingen — naar die van "Israëliet", burger van een moderne staat die zich alleen door zijn religie onderscheidt. Deze transformatie, meesterlijk beschreven als de verschuiving "van Jood naar Israëliet", trof heel West- en Centraal-Europa tussen 1770 en 1870 [Schwarzfuchs, Du Juif à l'israélite, 1989]. De Breslauer, als familie afkomstig uit een groot Duits stadscentrum, staan in het hart van deze beweging.

Het individuele archief van een geslacht dat zo verspreid is, ontgaat elke eengemaakt reconstructie: er bestaat geen enkele familie Breslauer, maar tientallen huishoudens die deze naam dragen, verspreid over Silezië, Pruisen, het Oostenrijks-Hongaarse Rijk en, door emigratie, Amerika. Wat het onderzoek echter wel vaststelt, is het collectieve kader waarbinnen deze huishoudens zich ontwikkelden: de toetredding tot de vrije beroepen, handel, geneeskunde, recht en universiteit; deelname aan het gemeentelijke en verenigingsleven; en voor sommigen, aansluiting bij de stromingen die de Joodse wereld doorkruisten — van de Reformatie tot het zionisme, en tot de arbeiders- en revolutionaire bewegingen zoals de Bund, waarvan de geschiedenis het sociale engagement van een deel van de Joodse jeugd in Oost-Europa verlicht [Minczeles, Histoire générale du Bund, 1995].

Hier antwoorden familietraditie en archief elkaar zonder altijd samen te vallen: waar het geheugen van een geslacht graag de herinnering aan een voorvader arts, koopman of geleerde bewaart, kan de historicus slechts de statistische aannemelijkheid van zo'n lot herstellen. De deugd die uit dit hoofdstuk naar voren komt, is die van betrokkenheid bij het collectieve leven — deze verbreedde tsedaka die, van gemeenschapschariteit tot maatschappelijke inzet, van bevrijde Joden volwaardige deelnemers aan de stad maakte, zonder dat zij ophielden voor elkaar zorg te dragen.

Hier zij een discrete maar werkelijke continuïteit onderstreept: toen Joseph ben David Breslau de wetten van Pessah in Amsterdam commentarieerde, richtte hij zich tot een concrete gemeenschap die moest weten hoe zij haar interieur inricht, haar seder houdt, haar huis volgens de halakha onderhoudt. De rabbijn-commentator en de parnass (gemeenschapsbestuurder) van de 19de eeuw beantwoordden, met verschillende middelen, aan dezelfde fundamentele opdracht: zorg voor de gemeenschap, garantie dat het Joodse leven volgens zijn eigen wetten kon voortgaan in een wereld die niet ophoudt te veranderen.

Zoals alle Asjkenazische patroniemen verspreidde Breslauer zich ver buiten zijn Silezische oorsprong naar aanleiding van de grote Joodse migraties van de 19de en het begin van de 20ste eeuw. De emigratie naar Noord-Amerika, tussen 1880 en 1914, verplaatste talloze Duitse en Oost-Europese families naar New York, Chicago of de grote steden van het Westen; de naam komt daar, soms licht gewijzigd, voor in immigratieregisters en in de gemeenschappen die zij stichtten. De Joodse wereld van Oost-Europa — de Litvaks van Litouwen en Wit-Rusland, wier intellectuele en spirituele erfenis immens was — biedt een verhelderend tegengewicht aan die van het Duitse Silezië: twee verschillende Asjkenazische werelden, de ene gericht op Duitse aculturatie, de andere op jiddisjikaḥt en talmoedische studie [Plasseraud, Les Litvaks, 2008].

Het is belangrijk te benadrukken, met eerlijkheid, dat het patroniem Breslauer wezenlijk Asjkenazisch is en niet behoort tot de Sefardische of Joods-Magrebijnse naamkunde: de grote rabbijnse figuren van Noord-Afrika, zoals de Encaoua uit Tlemcen of de Ankawa uit Marokko, behoren tot een heel ander geografisch gebied van de Joodse herinnering [Encaoua, Messod Encaoua, 2023] [Kenbib, Le Grand Rabbinat au Maroc, 1994]. Ze hier vermelden betekent niet de familie aan deze werelden koppelen, maar eraan herinneren dat het jodendom altijd meervoudig was, en dat de naam Breslauer een precieze tak aanwijst — Silezisch, Duitssprekend, Asjkenazisch — van de immense boom van Israël.

Deze verstrooiing zelf drukt een deugd uit: de zorg voor de ander en voor de balling. Overal waar de Breslauer zich vestigden, voegden zij zich in netwerken van solidariteit — onderlinge hulpmaatschappijen, broederschappen van wederzijdse bijstand, liefdadigheidsinstellingen — die voor de nieuwkomers evenveel uitgestoken handen waren. De hakhnassat orḥim, de gastvrijheid voor de vreemdeling, was daar geen morele abstractie maar een dagelijkse praktijk van collectieve overleving.

Er is een opvallend kenmerk in de geografie van de publikaties van Joseph ben David Breslau dat hier opgemerkt moet worden: hij publiceert zijn eerste twee boeken in Amsterdam in 1730, terwijl hij waarschijnlijk in de regio Grabfeld, in Franken, ambtsvoerde, en zijn derde werk verschijnt in Fürth na zijn dood, terwijl hij zijn leven in Bamberg had beëindigd. Deze drie steden — Amsterdam, Fürth, Bamberg — zijn drie grote centra van de gedrukte Hebreeuwse cultuur in Midden- en West-Europa. Dat zijn werken in deze gebieden circuleerden, grenzen tussen Rijnlandse, Frankische en Nederlandse gemeenschappen overschrijdend, getuigt van een behoren tot een wetenschappelijk transgrensnetwerk, tot dat onzichtbare maar werkelijke netwerk van de Republiek der Hebreeuwse letteren die Asjkenazische talmoedisten uit Amsterdam verbond met die van Wenen en Krakau. Hierin illustreert Joseph ben David Breslau prachtig die geneigdheid in de omgang met de vreemdeling die het Joodse denken kenmerkt: de politieke grens verdeelt de kennisgemeenschappen niet.

Het lot van de joodse gemeenschap van Breslau, zoals dat van het gehele Duitse jodendom, werd verbroken door het nazisme. De Neue Synagoge, een van de grootste van Duitsland, werd in brand gestoken tijdens de Kristallnacht in november 1938; het joodse theologisch seminarie werd gesloten en geplunderd; de joodse bevolking van de stad werd in de daaropvolgende jaren gedeporteerd en vermoord. De stad zelf, verwoest door de oorlog en in 1945 aan Polen toegewezen onder zijn Slavische naam Wrocław, hield op Breslau te zijn. De naam van de lignée overleefde dus de verdwijning van de plaats die hem had voortgebracht — een situatie van tragische ironie waar de plaatsnaam voortduurde terwijl de stad die zij aanduidt van naam, taal en volk veranderde.

Voor de dragers van de naam die aan de genocide ontsnapten — door eerdere emigratie, door ballingschap, door overleving — werd Breslauer voortaan een naam van mémoire in de meest ernstige zin: mémoire van een verzwolgen wereld, die van Silezisch jodendom en van geëmancipeerd Duitse jodendom. Deze ervaring van vernietiging en volharding sluit aan bij het groot narratief van de joodse ontworteling van de 20e eeuw, waarvan de historiografie heeft aangetoond dat zij niet alleen Europa betrof maar ook de joodse werelden rond het Middellandse Zeegebied schokte [Bensoussan, Juifs en pays arabes, 2012].

In deze vernietiging krijgen de drie boeken van Joseph ben David Breslau aanvullende betekenis. Gedrukt in Amsterdam en Fürth in de 18e eeuw, bewaard in bibliotheken en handschriftencorpora, hebben zij de catastrofe doorstaan. De Ketonet Yosef, pilpulistisch haggada van een rabbi uit de 18e eeuw, is tot ons gekomen: zij is, in het lot van de lignée, het bewijs dat iets overleeft — dat het denken, vastgelegd in woorden en op pagina's, weerstand biedt aan de verdwijning van de mensen en steden die het droegen. Het is niet toevallig dat het een haggada is — de tekst van de uittocht uit Egypte, het stichtend verhaal van bevrijding — die het nagelaten werk vormt van de laatst bekende grote vertegenwoordiger van de lignée. Alsof Joseph ben David Breslau op het moment van zijn dood had willen herinneren dat de joodse geschiedenis altijd in de toekomst wordt gelezen: wij waren slaven, wij werden bevrijd, en wij zullen dit verhaal aan onze kinderen doorgeven.

Wat hier wordt doorgegeven betreft minder het archief dan het getuigenis en de plicht tot mémoire — zakhor, « gedenk je ». De hoogste deugd van dit hoofdstuk is die van trouwe herinnering: een naam dragen die een verdwenen stad aanduidt, is van je eigen identiteit een monument maken. Daarin neemt de lignée Breslauer deel aan de diepste roeping van Israël — een volk van de mémoire te zijn, dat het vergeten weigert zoals men de dood weigert.

Van middeleeuws Silezië naar hedendaagse diaspora's ontvouwt de Breslauer-lignée de geschiedenis van een naam die geheel en al een daad van herinnering is. Geboren uit ballingschap — want men noemt zichzelf « uit Breslau » alleen wanneer men daar niet meer is —, vastgesteld door de emancipatiedecreten, gedragen door migraties en geheiligd, ondanks alles, door de ramp van de twintigste eeuw, concentreert deze familienaam de Asjkenazische ervaring in haar meest karakteristieke vorm: stedelijke wortelvorming, gedwongen mobiliteit, en obstinate trouw aan een oorsprong die men niet vergeet.

De integratie van de drie werken van Joseph ben David Breslau in dit boek maakt het nu mogelijk te stellen dat de lignée niet alleen een passief gedragen naam door de eeuwen heen is: zij is ook een gedachte. Daarin voortgebracht zij een rigoureuze talmudist, een rechtzoeker bezorgd om de wetten van het dagelijks leven, een auteur van haggadah die van de séder van Pesach een intellectuele daad maakte zowel als een liturgische viering. De trilogie van de Shoresh Yosef, de Chok Yosef en de Ketonet Yosef vormt een samenhangend triptiek: de talmudische wet in haar abstracte strengheid (Shoresh Yosef), de talmudische wet in haar toepassing op het feestelijke en concrete leven (Chok Yosef), de talmudische wet getransfigureerd in narratieve meditatie en in eerbetoon aan de vrijheid (Ketonet Yosef). Dit is een werkelijke bijdrage aan Joods denken, bescheiden op de schaal van de reuzen van de eeuw, maar authentiek en karakteristiek voor een traditie waarin elke rabijn van een gemeente, in zijn stad in Franken of Silezië, zijn steen toevoegt aan het voortdurend wederopgebouwde bouwwerk van de Torah.

Indien men de deugd moet noemen die deze lignée het best heeft uitgedrukt, is het die van de talmudische kennis in dienst van de gemeenschap — deze intellectuele vroomheid die weigert studie en praktijk te scheiden, juridisch denken van liturgisch leven, betoog van gezang. Deze deugd omhult anderen, meer discreet gesteld door de bladzijden van dit boek: trouw aan de Wet gehandhaafd in de verstrooiing, toponymische herinnering getransformeerd in overdraagbare identiteit, openheid voor kennisnetwerken voorbij de grenzen, en zorg voor de ander in de solidariteitsnetwerken van de ballingschap. Door deze weigering van vergetelheid te belichamen — een weigering die hier de vorm aanneemt van drie gedrukte boeken die door de eeuwen trekken —, sluit de Breslauer-lignée zich aan bij de onheuglijke roeping van Israël: van herinnering niet een last maken, maar een vorm van hoop, en doorgeven, van eeuw tot eeuw, de naam van een stad die de wereld heeft willen uitwissen en die het Joodse volk blijft uitspreken.