Familie Breitbart

Voordat Breitbart een familie was, was het een woord. Lexicografen zijn het erover eens: het gaat om een achternaam van Duitse of Jiddische oorsprong die in beide talen « brede baard » betekent [Breitbart (surname), Wikipedia]. De samenstelling ervan is transparant — het adjectief breit verbonden met het zelfstandig naamwoord Bart — en de logica ervan is die, zeer wijdverbreid, van bijnamen en scheldnamen: men duidden een man aan met een opvallend kenmerk van zijn persoon. Genealogische verzamelingen vermelden dat deze naam « eigen lijkt te zijn aan Duitse Joden », dat wil zeggen Askenazische, en dat degenen die hem dragen waarschijnlijk afstammen van een man met een brede baard [Forebears].

Deze vorming is niet onschuldig in de Joodse context. De baard was in de Askenazische traditie het zichtbare zegel van nauwgezetheid: de halakha, steunend op het vers « gij zult de hoeken uws haartoois niet afscheren » (Leviticus 19, 27), had van de baard het embleem gemaakt van de volmaakte man die de Wet eerbiedigde. Iemand « Breitbart » noemen, was dus in feite hem in te schrijven in een relatie tot de Joodse Wet — de opvatting van de halakha las zich zelfs op de gezichten af. Daarin neemt de achternaam al deel aan een collectieve deugd: die van een volk dat van trouw aan zijn geboden een kenmerk van zijn uiterlijk zelf heeft gemaakt, zozeer dat de taal daaruit een eigennaam putte.

De woordenboeken van Beider gewijd aan het Russische Keizerrijk, het Koninkrijk Polen en Galicië, en die van Menk voor Duits-Joodse achternamen, bieden het geleerde raamwerk dat het mogelijk maakt deze namen geografisch te situeren en hun verschijning te dateren op het moment van verplichte administratieve fixaties [Woordenboeken van achternamen van Oost-Europese en Duits-Joodse Joden, Beider–Menk]. Het is in dit Polen, verdeeld tussen imperiums, dat de naam Breitbart wortels schiet en waar, een eeuw later, zijn meest illustere drager zal worden geboren.

Aan het begin van de twintigste eeuw herbergde de regio Łódź — een grote textielstad in Russisch Polen — een talrijke, hardwerkende en vaak arme joodse bevolking. In deze wereld situeert zich de best gedocumenteerde tak van de lignée. Siegmund « Zishe » Breitbart werd op 22 februari 1893 geboren in Stryków, een dorpje in het powiat van Zgierz, in de regio Łódź. De registers en de vermeldingen stemmen overeen: hij kwam ter wereld in een familie van smeden uit Stryków, een stad dicht bij Łódź.

Het ambacht van smid is niet onverschillig. In de sociale geografie van het Oost-Europese judaïsme namen ijzerambtslieden een bijzondere plaats in: hun veeleisend, fysiek en bescheiden werk hield hen vaak aan de marge van de geletrde elites, maar maakte hen tegelijkertijd de concrete pijlers van het dagelijks leven in de shtetlekh. Veel familieleden waren smeden van beroep, en het kind groeide op in een ruw arbeidersbuurt. Hier uit zich, discreet maar werkelijk, een deugd die de joodse traditie even zeer eert als studie: de waardigheid van handwerk, de melakha die zijn man voedt zonder van anderen afhankelijk te zijn. De wijzen van de Talmoed onderwezen dat een vader zijn zoon een ambacht moet leren; de smeden Breitbart belichaamden deze praktische wijsheid, stellende van generatie op generatie de kennis van vuur en aambeeld over.

De kracht van het kind werd al spoedig familiegeschiedenis. In zijn autobiografie vertelt Zishe dat zijn familie zijn ongewone kracht ontdekte toen hij op driejarige leeftijd zich bevrijdde van onder een last die hem verpletterde. Of het detail al dan niet van achteraf opsmukking getuigt, het zegt iets waarachtigs over de omgeving: in deze families van ambachtslieden was fysieke kracht een kapitaal, bijna een erfenis, doorgegeven als een gereedschap.

Uit de vatershuap maakte Zishe Breitbart een springplank naar de podia van de wereld. Siegmund Breitbart, populair bekend onder de naam Zishe of Sische Breitbart, was een circusartiest en sterke man uit het varieté, geboren in Polen, die een held van de Joodse folklore werd. Zijn krachttoeren waren spectaculair: hij presenteerde zijn sterkte-exploiten in de theaters van Warschau, in alle hoofdsteden van Europa, en ook in New York, in de Orpheum en Palace theaters.

Men noemde hem de "Ijzeren Koning", de "moderne Samson". De jongste zoon van een Joodse smid uit Łódź, zijn geweldige kracht bezorgde hem wereldfaam. De vergelijking met Samson was niet alleen reclame: het verbond het lichaam van deze man met de oudste verbeelding van kracht in Israël, die van de nazireeër met lang haar die, in het Boek der Richteren, zijn naakte kracht tegen onderdrukkers stelde. Door Samson onder de schijnwerpers te doen herrijzen, bood Breitbart een vaak vernederd volk een omgekeerd beeld van zichzelf: niet meer de zwakke en vervolgde Jood, maar de reus die zich niet buigt.

Deze dimensie is van cruciaal belang voor het begrijpen van zijn betekenis. Net als Houdini, wiens theatrale ontsnappingen hoop gaven aan een generatie Joden geconfronteerd met onderdrukking beleid, had Breitbart, zoon van een smid uit Łódź, al van jongs af aan bovennatuurlijke kracht en droomde hij ervan een Samson van moderne tijden te worden. Zijn kracht was een cultureel antwoord op antisemitisme: het Joodse lichaam, zo vaak gekenschetst als zwak, richtte zich op, verbrak ketenen, boog ijzeren staven. Hier sluit het uitzonderlijke noodlot aan bij het collectieve geheugen — de sterke man van Stryków wordend, zonder een woord toespraak, een vaandeldraagt van de trots van een volk.

Zishe Breitbart was niet tevreden met alleen maar een kermisattractie te zijn. Hij zette zijn beroemdheid in voor een zaak. De historische notities herinneren eraan dat hij verscheen op sportmanifestaties van de Maccabi-beweging, dit netwerk van Joodse atletiekclubs dat ontstond in het kielzog van het zionisme en dat een « gespierd jodendom » (Muskeljudentum) wilde smeden dat het nationale lichaam van Israël kon rechtovereind zetten [Museum of the Jewish People (Anu), The Iron King]. Daar werd de sterke man een levend symbool van een ideaal: dat van een volk dat, door zich zijn fysieke kracht opnieuw toe te eigenen, zich zijn zelfrespect opnieuw toe-eigende.

Deze betrokken dimensie maakt van Breitbart meer dan slechts een artiest. Sommige bronnen benadrukken zijn zionisme en bevragen de relatieve vergetelheid waarin hij is gevallen, terwijl hij tijdens zijn leven als een held werd gevierd [Tablet Magazine, Why Have We Forgotten Zishe Breitbart]. Door het spektakel aan collectieve betrokkenheid te koppelen, belichaamt hij een deugd die de traditie in hoog aanzien houdt: de betrokkenheid bij het leven van de gemeenschap, de weigering om voor jezelf alleen vast te houden wat je hebt ontvangen. De reus exhibeerde zich niet alleen; hij diende, op zijn manier, aan een wedergeboorte.

Men heeft zelfs gesteld — hoewel geen enkel document dit stellig bewijst — dat zijn gestalte van onweerstaanbare man onder de verre inspiratiebronnen van de Joodse scheeppers van Superman zou hebben behoord [Forward, The Jewish muscleman who likely inspired the creators of Superman]. Voorzichtigheid is geboden: de hypothese is verleidelijk maar speculatief. Zij zegt niettemin iets over de kracht van een archetype. Van Samson tot de papieren superheld, via de smid van Stryków, loopt dezelfde lijn: die van de Joodse kracht waarvan werd gedroomd, die werd gerehabiliteerd, die als voorbeeld werd aangeboden. Traditie en modern imaginaire antwoorden hier op elkaar zonder zich te vermengen.

Het lot van Zishe Breitbart eindigde voortijdig en wreed. Hij stierf op 12 oktober 1925 in Berlijn, op de leeftijd van tweeëndertig jaar. Het verhaal dat deze dood omringt, heeft van het begin af aan de vorm aangenomen van een bittere legende, eerder doorgegeven dan strikt gedocumenteerd: tijdens een nummer waarin hij met blote handen spijkers insloeg, zou de sterkste man ter wereld zich aan zijn been hebben bezeerd, waarna de infectie zich zou hebben uitgebreid en hem zou hebben doodgemaakt. Dat de man die ijzer kon buigen werd neergeworpen door een simpele roestige spijker, heeft de kracht van een parabel; het collectieve geheugen greep het aan als een memento mori waarin de kwetsbaarheid van al het vlees zijn rechten terugeist tegen alle matigheid.

Dit verhaal, van mond tot mond doorgegeven en overgenomen door de Yiddische liederen die al zijn naam bezongen, behoort evenveel tot het register van de geheugenwereld als tot dat van de geschiedenis. Zishe Breitbart, jongste zoon van een Joodse smid uit Łódź, wiens wonderbaarlijke kracht hem wereldroemte opleverde, presenteerde zijn kunsten in de theaters van Warschau, in alle hoofdsteden van Europa en tot in New York — en zijn geheugen werd onmiddellijk opgenomen in de schat van de folklore. Het feit dat hem een populair Yiddisch lied werd opgedragen, vandaag bewaard in de zangverzamelingen van de Workers Circle, toont aan hoe een echt leven overgaat in het gezongde erfgoed van een volk, aansluitend bij de lange mondelinge traditie van het yiddishland [The Yosl and Chana Mlotek Yiddish Song Collection].

Aldus zou de Breitbart-lignée, voortkomend uit een eenvoudige bijnaam — « grote baard » —, culmineren in een figuur die mythe was geworden: bewijs dat een naam kan reizen van de vrome baard van de voorouder naar de glorieuze spieren van de nakomeling, zonder ooit op te houden iets van de trots van Israël uit te drukken.

Wat moet men onthouden aan het einde van deze tocht door de geslacht Breitbart? Allereerst de les van een naam: « brede baard » getuigde oorspronkelijk van waardigheid en naleving, de Wet zichtbaar gemaakt op het gezicht van een man [Breitbart (surname), Wikipedia]. Vervolgens, de les van een ambacht: dat van de smeden van Stryków en Łódź, bescheiden ijzerambachtslieden, wier arbeid deze deugd eerbiedigde die een kardinale deugd van het judaïsme is: de waardigheid van arbeid en de zelfstandigheid die zij verschaft [Anu, The Iron King].

Maar als deze geslacht boven al de deugden iets zou hebben uitgedrukt, dan is het zonder twijfel die zeer Joodse manier om zwakheid in kracht om te zetten en beschaming in trots. Door van het lichaam van zijn meest illustere zoon een moderne Samson te maken, bood de familie Breitbart een lange tijd ontwapend volk het omgekeerde beeld van zijn conditie. Net als Houdini, die hoop gaf aan een generatie Joden geconfronteerd met onderdrukking, voedde Breitbart de droom om een Samson van de moderne tijd te worden. Het gaat hier niet om pure kracht, maar om een kracht ten dienste van — ingezet voor de beweging Maccabi en de nationale wedergeboorte, geweven in collectieve hoop.

Er is ook schaduw in dit verhaal: de kortheid van een leven afgekapt op tweeëndertig jaar, de relatieve vergetelheid die lange tijd deze naam bedekte, het aandeel van legenda dat de contouren van het werkelijke vervaagt. Maar het is juist deze vervlechting — de werkelijke man en de mythe, het archief en het Jiddisch lied — die aan de geslacht Breitbart haar draagwijdte geeft. Van middeleeuwse bijnaam tot volksheld, zij herinnert ons eraan dat in Israël een naam nooit slechts een naam is: het is een Geheugen dat loopt, vlees wordt, en zich oprricht.