Familie Breiner

De documentaire basis van deze monografie is het werk van Samuele Schaerf. Als bibliograaf en geleerde ondernam Schaerf in de jaren 1920 een systematische inventarisatie van familienamen die door Joden in Italië werden gedragen, een werk dat een erkende referentie is gebleven. I cognomi degli ebrei d'Italia : con un'appendice su le famiglie nobili ebree d'Italia, van Samuele Schaerf, is een boekwerk van 89 pagina's. De beknoptheid mag niet misleiden: het betreft een dicht repertorium dat het onderwerp van moderne anastastische herdrukken is geweest, wat duidt op zijn blijvende waarde als onderzoeksinstrument. Het werk I cognomi degli ebrei in Italia, con un'appendice su le famiglie nobili ebree in Italia, anastastische herdruk van de editie van Florence van 1925, is opnieuw uitgegeven door Libreria Piani.

De methode van Schaerf bestond erin de patroonieken op te tekenen die werkelijk in Italiaanse gemeenschappen werden gedragen, steunend op gemeenteregisters, belastingrollen en beschikbare burgerlijke standsakten. De resulterende lijst is geen etymologisch woordenboek, maar een attesteringsinventaris: zij zegt dat een naam bestond onder Joden in Italië, zonder noodzakelijk de oorsprong ervan uit te leggen. Het is in dit kader dat Breiner een plaats inneemt, naast honderden andere namen die de pluraliteit van oorsprongen weerspiegelen — Italiaans, Sefardisch, Levantijns en Ashkenazisch — van het judaïsme op het Italiaanse schiereiland.

De opname van Breiner in het corpus van Schaerf situeert de naam dus stellig in het Italiaanse-joodse landschap van het eerste derde van de twintigste eeuw. Het dient echter te worden opgemerkt dat de aanwezigheid van een achternaam met Germaanse klank in dit repertorium meestal verwijst naar families gevestigd in de noordelijke en noordoostelijke regio's van Italië, daar waar de Ashkenazische stromingen uit Centraal-Europa het Italiaanse judaïsme ontmoetten. De bron Schaerf stelt hier een feit vast — het bestaan van de naam — zonder de interpretatie ervan af te sluiten.

De linguïstische analyse van de naam Breiner moet met voorzichtigheid worden uitgevoerd, omdat meerdere hypothesen naast elkaar bestaan zonder dat één ervan absoluut dominant is. De naam behoort tot een brede morfologische familie, geattesteerd in referentie-onomastische repertoria. De woordenboeken van Asjkenazische familienamen associëren Breiner inderdaad met een reeks nabijgelegen grafische varianten. De onomastische repertoria verbinden BREINER met een bundel verwante vormen zoals BRENER, BREUNER, BRINER en BRENNER.

Twee belangrijkste etymologische sporen doen zich voor. Het eerste, suffixaal in -er, wijst naar een beroepsnaam of een toponiemische naam van Germaanse oorsprong: de vorm Brenner verwijst naar het idee van « degene die brandt » — distillateur, kalk- of houtbrander — en Breiner zou daarvan een dialectale of orthografische variant kunnen zijn. Het tweede spoor, zonder twijfel het meest waarschijnlijk voor een Asjkenazische jodenaam, is patronymisch: Breiner zou kunnen voortkomen uit de vrouwelijke voornaam Jiddisch Breine (of Breindel), een gangbare vrouwennaam in het Asjkenazische gebied, aangevuld met het bezittelijke achtervoegsel -er dat « degene van Breine » aanduidt, dat wil zeggen de zoon of echtgenoot van een vrouw genaamd Breine. Deze patronymische vorming is een van de meest vruchtbare mechanismen in de creatie van joodse familienamen in Midden- en Oost-Europa.

Een derde, meer marginale hypothese zou de naam aan een toponiemische oorsprong koppelen. Onderzoekers in Asjkenazische onomastiek observeren dat veel Germaans-Jiddische familienamen voortkomen uit namen van plaatsen in Midden-Europa; zo wordt de verwante naam Brunner soms gekoppeld aan de stad Brünn, Duitse naam van Brno in Moravië. In Jiddische en Asjkenazische context kan de naam Brunner toponiemisch zijn, soms verbonden met plaatsen als Brünn, Duitse naam van Brno, wat Brünner « uit Brünn » oplevert. Indien Breiner onder een ander logica valt, illustreert dit parallellogram de dubbele polariteit — patronymisch en toponiemisch — die de namen van deze morfologische familie karakteriseert. Gezien de staat van de bronnen blijft de patronymische oorsprong uitgaande van de voornaam Breine de meest waarschijnlijke verklaring, zonder dat deze als definitief vastgesteld kan worden beschouwd.

Indien men de matronymische hypothese aanneemt, draagt de naam Breiner in zich de herinnering aan een vrouwelijke lignee, wat niet zonder betekenis is in de Asjkenazische cultuur. De voornaam Breine — ook uitgesproken als Breindel, Breinele, Broyne — behoort tot het repertoire van vrouwelijke Jiddische voornamen die van generatie op generatie werden doorgegeven. De etymologie ervan wordt zelf besproken: de traditie verbindt het soms met het Duitse braun (« bruin »), soms met een genegenheidsvariant van een oudere voornaam. Het diminutieve suffix -le of -del markeert genegenheid en huiselijk gebruik, in de taal van het huis.

Dat de familienaam van een familie kan voortkomen uit de voornaam van een overgrootmoeder werpt licht op een kenmerk van de Asjkenazische samenleving: de centrale plaats van vrouwen in de economie en overdracht. In de wereld van de shtetl en de dorpen van Midden-Europa kwam het niet zelden voor dat de vrouw de handel of herberg leidde terwijl de echtgenoot zich aan studie wijdde; de naam van de moeder of echtgenote kon zich dan als identificatiemerk van een heel huishouden opleggen. Dus waar de familienaam Breiner zich heeft gevestigd, is het misschien de herinnering aan een vrouw — een stichtster Breine — die zich heeft voortgeplant, anoniem maar hardnekkig, totdat zij de naam van een hele nakomelingschap werd.

Deze dimensie behoort eerder tot de overgedragen herinnering dan tot het archief: geen enkele documentaire bron stelt ons in staat de naamgevende Breine namentelijk te identificeren. Maar de onomastische logica is stevig bevestigd, en zij nodigt uit om in Breiner niet alleen een naam te zien, maar het spoor van een matrilineaire overdracht die de geschreven geschiedenis zelden heeft vastgelegd.

De aanwezigheid van een achternaam met Germaanse morfologie onder de Joden van Italië stelt de vraag naar de wegen waarlangs de naam Breiner in het schiereiland terechtkwam. Het waarschijnlijkste antwoord ligt in de geografie van de grenzen en de bevolkingsbewegingen tussen het Germaanstalige gebied, de Asjkenazische ruimte van Centraal-Europa en Noord-Italië.

Van de Late Middeleeuwen tot de moderne tijd ontvingen de joodse gemeenschappen in Noord-Italië — in Friuli, Venetië, Piëmont en Lombardije — families uit de keizerlijke gebieden. Namen van deze morfologische familie zijn geverifieerd in verschillende gebieden: genealogische registers vermelden verwante vormen als Brener en Brenner als Asjkenazische joodse achternamen. Brener wordt beschreven als een joodse naam, variatie van Brenner, van joodse herkomst. Deze namen circuleerden langs de handelsassen en migratiestromen die Centraal-Europa met de Adriatische Zee verbonden.

De kruising tussen traditie en archief speelt zich precies hier af. De familiaire herinnering van de dragers van de naam bewaart vaak de herinnering aan een herkomst « uit het Noorden » of « uit het Keizerrijk »; het archief bevestigt van zijn kant het bestaan van de naam in Italië aan het begin van de 20ᵉ eeuw door het getuigenis van Schaerf. De twee antwoorden elkaar zonder elkaar volkomen te bedekken: het archief bevestigt de aanwezigheid, de traditie stelt de route voor. Het is waarschijnlijk dat de Breiner's van Italië afstammen van Asjkenazische families die zich in de noordoostelijke regio's hebben gevestigd, waar de Oostenrijks-Hongaarse invloed tot het begin van de 20ᵉ eeuw sterk bleef, en waar Germaanse achternamen zich met het Italiaanse judaïsme vermengden zonder erin op te gaan. Deze hypothese, waarschijnlijk en consistent met de onomastische gegevens, blijft een waarschijnlijke reconstructie en geen gedocumenteerde zekerheid.

In de hedendaagse tijd bereikt de naam Breiner een verspreiding die het initiële Italiaanse kader ruimschoots overstijgt. Hij komt voor in verschillende diaspora's — van Centraal- en Oost-Europa naar Amerika notamment — waar hij het onderwerp is geweest van onomastische discussies binnen kringen van Joodse genealogie. Gespecialiseerde forums wijden aan de naam een eigen item, opengesteld voor bijdragen over zijn oorsprong en betekenis. Een item gewijd aan de familienaam BREINER bestaat op een Joodse genealogiewebsite, gepresenteerd als een open forum voor het bespreken van de oorsprong, betekenis en familieverhalen van de naam ; zowel gedocumenteerde kennis als mondeling overgeleverde informatie over de oorsprong en betekenis worden daar als nuttig beschouwd.

Deze bronnen mobiliseren de gereedschappen van de onomastische fonetiek om verwante schrijfwijzen te groeperen. Vanaf de naam BREINER maakt het gebruik van de fonetische Daitch-Mokotoff-code varianten van de schrijfwijze van de familienaam mogelijk. Dit procedure, fundamenteel in Joodse genealogie, maakt het mogelijk vormen met elkaar te verbinden die de verscheidenheid van transcripties — van taal tot taal, van geboorteakte tot geboorteakte — had uitgespreid. Breiner, Breyner, Brainer, Breuner : evenveel schrijfwijzen die werkelijke verwantschap kunnen verbergen, gemaskeerd door de grillen van de translitteratie van het Hebreeuws of het Jiddisch naar Latijnse alfabetten.

De moderniteit heeft de naam dus tegelijk verspreid en opnieuw verbonden. Verspreid door emigratie, die zijn varianten over meerdere continenten droeg ; opnieuw verbonden door de hedendaagse onderzoeksmethoden, die bruggen herstellen tussen takken die lange tijd onwetend van elkaar waren. In dit opzicht illustreert de naam Breiner de diasporische toestand : een eenheid van oorsprong versnipperd door ballingschap, daarna geduldig opnieuw samengevoegd door geheugen en genealogische wetenschap.

Aan het einde van deze route wordt de naam Breiner voller dan hij op het eerste gezicht lijkt. Stevig verankerd in het archief door de repertorium van Samuele Schaerf, die hem inschrijft onder de achternamen van de Joden van Italië, behoort hij tegelijkertijd tot een uitgestrekt onomastisch sterrenbeeld van Asjkenazische herkomst waar matronymische, toponymische en professionele logica's elkaar kruisen. De waarschijnlijkste hypothese — die van een naam afgeleid van de vrouwelijke Jiddische voornaam Breine — maakt van deze achternaam het mogelijke gedenkteken van een vergeten voormoeder, terwijl zijn Germaanse morfologie een Midden-Europese oorsprong verraden die via de migratiekanalen van het Rijk in Italië is aangekomen.

Wat het archief vaststelt, verlengt de traditie; wat de traditie doorgeeft, verlicht de onomastiek zonder het af te sluiten. Het Grote Boek van de Breiner pretendeert het onderzoek niet af te sluiten: het bepaalt de vaste oriëntatiepunten — de Italiaanse attestatie, de morfologische familie van de naam, de moderne varianten — en wijst eerlijk op zones van waarschijnlijkheid en herinnering. Dit is misschien de meest rechtvaardige waarheid van een diasporische lignage: een naam die reist, zich transformeert en zich herinnert, zonder zich ooit tot één enkele vaderland te willen herleiden.