Familie Brandwein

De naam Brandwein berust op een volmaakt identificeerbare lexicale onderlaag. Het Jiddisch, een Judeo-Germaanse taal die ontstond in de Rijnlandse gemeenschappen van de vroege Middeleeuwen en later naar het oosten werd gebracht, heeft een uitgebreid fonds van Germaans vocabulaire behouden, waartoe het woord voor brandewijn behoort. Zoals Jean Baumgarten eraan herinnert, heeft het Jiddisch zich gevormd door de fusie van een middeleeuwse Germaanse basis, Hebreeuwse en Aramese toevoegingen, en slavische lagen die geleidelijk werden geïntegreerd tijdens de migratie naar Oost-Europa [Baumgarten, 2002]. Een achternaam als Brandwein getuigt precies van deze eerste Germaanse laag, die leesbaar bleef onder de germaniseerde grafie die de Oostenrijkse burgerlijke stand hem vaak oplegde.

De vorm van de naam — Brand (« brand, vuur ») en Wein (« wijn ») — reproduceert getrouw de samenstelling van het Duitse woord Branntwein, een calque van het destillatieprocedé waarmee men de wijn of het graan « brande » om er een geconcentreerde alcohol uit te trekken. In het gebruikelijk Asjkenazische vocabulaire duidde het vernaculaire Jiddische woord bronfn op dezelfde brandewijn, een centraal product van de economie van de shtetls. De officiële achternaam aanvaardde echter de geleerde en germaniseerde vorm, conform de grafische eisen van de keizerlijke bureaus. Dovid Katz heeft benadrukt hoe veel de vitaliteit van het Jiddisch berustte op dit vermogen om populaire registers en geleerde vormen, mondelinge traditie en schrift in een uniek linguistisch continuüm in Europa te mengen [Katz, 2004].

Vanuit onomastisch perspectief classificeren de werken van Beider en Menk een dergelijke vorming onder de beroeps- of economische-activiteitsnamen : de drager, of zijn voorouder die de naam stichtte, was waarschijnlijk verbonden aan de handel, productie of verstrekking van sterke dranken [Woordenboeken van Joodse achternamen van Oost-Europa en Judeo-Duitse]. Deze categorie is overvloedig in de oosterse Joodse antroponiem, waar de namen die bij verplichte inschrijving werden toegekend of gekozen vaak de beroep, de woonplaats of een onderscheidend kenmerk weerspiegelen. De naam Brandwein staat dus naast een hele reeks Germaans-Jiddische achternamen die op concrete beroepswerkelijkheden berusten, waarvan hij een van de meest transparante voorbeelden vormt.

Tenslotte moet onderscheid worden gemaakt tussen de naam en zijn grafische varianten. De registers attesteren vormen als Brandwein, Brandweiner, Branwein of Brandvein, naar gelang de transcriptigewoonten van de schrijvers en de romaniseringssystemen. Deze variaties duiden niet op verschillende oorsprongen, maar ontstaan uit de onzekerheden van administratieve registratie in gebieden waar het Hebreeuws, Jiddisch, Duits, Pools en Russisch elkaar overlappten. De eenheid van de naam is semantisch vóór zij grafisch is.

Indien de etymologie van de naam verwijst naar sterke drank, is dat omdat alcohol een grote economische functie vervulde in het leven van Joden in Oost-Europa. Van de 16de tot de 18de eeuw, in het uitgestrekte gebied van de Republiek der Twee Naties en later in Galicië onder Oostenrijks bewind, oefenden veel Joden het beroep uit van arendars — pachters van vorstelijke rechten — en uitbaters van herbergen, waar de productie en verkoop van sterke drank een centrale bron van inkomsten vormde. De graandistillatie, een activiteit verbonden aan adellijke domeinen, werd veelvuldig verpacht aan Joodse ondernemers die het vorstelijk alcoholmonopolie beheerden, de propinacja.

In deze context kon een man die in zijn gemeenschap werd aangeduid als « degene van de sterke drank » — in het Jiddisch bij een bijnaam gekoppeld aan het bronfn, of in het administratieve Duits als der Branntweiner — zien dat deze beroepsbenaming zich tot een erfelijke familienaam ging verharden op het moment van de grote registratiecampagnes. In Galicië dwong het Jozefinisch octrooi van 1787 de Joden van het Habsburgse Rijk vaste familienamen aan te nemen, veelal Germaanse; het is waarschijnlijk dat meerdere distillateur- en herbergiersfamilies toen de naam Brandwein ontvingen, of kozen [Woordenboeken van Joods-Europese en Joods-Duitse familienamen]. Dezelfde logica gold in het Koninkrijk Polen en in de westelijke provincies van het Russische Rijk, waarvan Beider systematisch de naamregisters heeft opgesteld.

Deze economische grondslag is niet ondergeschikt. Zij plaatst de naam in het weefsel zelf van de plattelandse Joodse maatschappij, die de opkomende Jiddische literatuur spoedig zou verbeelden. Ken Frieden heeft aangetoond hoe de grote klassiekers van de Jiddische vertelling — Abramovitsh, Sholem Aleichem, Peretz — dat volk van de shtetls deed opduiken in de fictie: handelaren, herbergiers en kleine ondernemers gevangen tussen traditie en moderniteit [Frieden, 1995]. De drager van een naam als Brandwein behoorde, door zijn benaming zelf, tot die sociale wereld die de literatuur tot collectief geheugen zou verheffen.

Toch dient men zich voor ogen te houden dat niet alles glad in elkaar past. Voor de meeste Brandwein-geslachten beschikken wij niet over doorlopende documenten die verder teruggaan dan het begin van de 19de eeuw. De hypothese van een oorsprong verbonden aan de alcoholpacht is waarschijnlijk, gesteund door de convergentie van etymologie, onomastische classificatie en historische context — niet op een ononderbroken naamkundige documentaire reeks. Het is een sterke aannemelijkheid, geen archiefzekerheid.

De naam Brandwein is in het geheugen van het Galizisch chassidisme onlosmakelijk verbonden met een lignage van geestelijke meesters verbonden aan de dynastie van Stretyn (Stratyn, in oostelijk Galicië). De chassidische traditie bewaart het herinnering aan rabbijnen Brandwein die, van generatie op generatie, een onderwijs voortzetten dat afkomstig is uit de kringen van Ryzhyn en Stretyn, in dat Galicië dat een van de meest intense centra van chassidische spiritualiteit in de 18de en 19de eeuw was.

Dit dynastieke geheugen is in de eerste plaats een zaak van interne overdracht: het blijft voortbestaan door verhalen, rabbijnse genealogieën en lijsten van meesters die binnen de gemeenschappen worden bijgehouden, meer dan door burgerlijke archieven. Het sluit echter aan bij de vastgestelde geschiedenis van het Galizisch chassidisme, een beweging van mystieke en sociale vernieuwing die, voortkomend uit het erfgoed van de Baal Shem Tov, zich verspreidde in organiseerde hoyf rond charismatische figuren, de tsadikim. De Jiddische cultuur was het natuurlijke voertuig van deze volkse vrome praktijk: het was in het Jiddisch dat chassidische verhalen, onderwijs en intieme gebeden werden uitgesproken, zoals historici van de taal hebben geanalyseerd [Baumgarten, 2002] [Katz, 2004].

In de 20ste eeuw verbindt het geheugen de naam bijzonder sterk met rabbijn Yehuda Zvi Brandwein, figuur van de Kabbala, verbonden aan de school van Yehuda Ashlag, de auteur van de grote commentaar op de Zohar. Volgens de traditie rond hem zou hij zich hebben ingezet voor de verspreiding en uitgave van de kabbalistieke geschriften van deze school. We geven dit punt door als element van doorgegeven geheugen: het werpt licht op de reputatie van de naam in studiekringen, terwijl het een bevestiging vraagt van gespecialiseerde bronnen uit de geschiedenis van de hedendaagse Kabbala, die dit Grote Boek niet op onafhankelijke wijze heeft kunnen vaststellen.

Dit hoofdstuk illustreert voorbeeldig het regime van de intersectie: een levend dynastiek geheugen, gesteund door een werkelijk historisch raamwerk — dat van het Galizisch chassidisme en zijn lignages van tsadikim — zonder dat elk naamgevend element aan een acte kan worden bevestigd. Traditie en geschiedenis antwoorden hier op elkaar zonder elkaar volledig te bedekken.

De wending van de negentiende naar de twintigste eeuw zag in Midden- en Oost-Europa een buitengewone culturele wedergeboorte van het Jiddisch bloeien, waarvan dragers van patroniemen als Brandwein tijdgenoten en vaak actoren waren. Delphine Bechtel heeft dit moment beschreven als een ware wedergeboorte, waarin de volkstaal, lange tijd veracht als jargon, het medium werd van een literatuur, toneel, pers en een project van nationale opbouw [Bechtel, 2002].

Deze gisting kwam eerst tot uiting in fictie. Mikhail Krutikov heeft aangetoond hoe de Jiddische proza van de jaren 1905-1914 zich confronteerde met de crisis van de moderniteit, de plattelandsvlucht, emigratie en secularisatie, en literaire vorm gaf aan de omwenteling die de gemeenschappen doormaakten waaruit de Brandweins afkomstig waren [Krutikov, 2001]. De Jiddische pers, bestudeerd door Sarah Abrevaya Stein in de Russische en Ottomaanse imperium, bood tegelijkertijd gewone Joden ongeëvenaarde toegang tot moderniteit, informatie en openbaar debat in hun eigen taal [Stein, 2004].

Het Jiddische toneel was de ander grote schouwplaats van deze wedergeboorte. Nahma Sandrow heeft de wereldgeschiedenis ervan uitgewerkt, van rondtrekkende gezelschappen tot gevestigde troepen [Sandrow, 1996], terwijl Alyssa Quint de geboorte van het modern Jiddisch toneel heeft geanalyseerd rond de grondleggende figuur van Abraham Goldfaden [Quint, 2019]. Debra Caplan heeft een indrukwekkende studie wijdde aan de Vilna Troupe en de kunst van het rondreizen die het Jiddische toneel over continenten bracht [Caplan, 2018]. In deze wereld van komieken, klezmer-muzikanten en dramaturgen konden dragers van de naam Brandwein hun plaats vinden — de wereld van de traditionele Joodse muziek, in het bijzonder, bewaart de herinnering aan instrumentalisten van deze naam.

De poëzie bleef niet achter, en ook niet de vrouwen die zich daar onderscheidden. Kathryn Hellerstein heeft een lange traditie van Jiddische dichteressen, van de zestiende tot twintigste eeuw, aan het licht gebracht, en een al te lang verborgen stem teruggegeven [Hellerstein, 2014]. Naomi Seidman heeft op haar beurt de vruchtbare en gendergebonden spanning tussen het Hebreeuws, heilige en mannelijke taal, en het Jiddisch, huishoudelijke en intieme taal, geanalyseerd [Seidman, 1997]. Het was in dit veld van taalkundige en culturele krachten dat de Brandwein-generaties van het begin van de twintigste eeuw leefden.

De historische geografie van de naam Brandwein — Galicië, Polen, westelijke provincies van het Russische Rijk — valt tragisch samen met het epicentrum van de ramp die in het midden van de twintigste eeuw over de Joden van Europa kwam. De gemeenschappen die deze patroniem hadden gedragen en doorgegeven, behoorden tot de hardst getroffen door de Shoah. De wereld van de shtetls, de chassidische hoven en de bloeiende Jiddische cultuur werd vernietigd, en met haar ontelbare lignées, waarvan veel Brandwein-huishoudens.

Deze ineenstorting was ook die van een linguïstisch continent. Dovid Katz plaatste de geschiedenis van het Jiddisch in een traject van onvoltooidheid, een « onafgesloten geschiedenis » brutaal verminkt maar niet afgesloten, voortgezet in de diaspora's na de oorlog [Katz, 2004]. De overlevenden en eerdere emigranten droegen de naam naar nieuwe werelden: de Verenigde Staten, waar de Joodse immigratie uit Oost-Europa zich vanaf het einde van de negentiende eeuw massaal had gericht; Palestina onder mandaat en later Israël; en verschillende gemeenschappen in West-Europa en Latijns-Amerika.

In deze nieuwe ruimten kende de naam uiteenlopende bestemmingen. Sommige families behielden de oorspronkelijke Germaans-Jiddische spelling; anderen pasten deze aan aan de talen van gastlanden, vereenvoudigden ze of maakten ze Hebrews. De overgang naar het moderne Hebreeuws, taal van nationale herleving, leidde soms tot vertaling of vervanging van diasporische patroniemen, een fenomeen dat taalhistorici verbinden met de identiteitsherconfiguratie van de twintigste eeuw [Seidman, 1997]. Zo illustreert de naam Brandwein, in miniatuur, het lot van een volk: geworteld in een precies ambacht en taal, uit zijn land gerukt, vervolgens verspreid en heruitgevonden.

De persistentie van de naam vandaag, in verschillende landen, getuigt van een fragiele maar reële continuïteit. Elk hedendaags Brandwein-huishouden draagt, vaak zonder het te weten, het spoor van een brandewijn gestookt in een herberg in Galicië, van een onderwijs overgebracht in een chassidische hof, of van een lied gespeeld op een Jiddisch podium. De naam is een afkorting van geschiedenis.

Aan het einde van deze reis verschijnt de naam Brandwein als een geconcentreerde weergave van de Askenazische Joodse ervaring. Zijn etymologie — de sterkedrank, de Branntwein, de bronfn — verankert hem in de Germaanse laag van het Jiddisch en in een tastbare economische realiteit : die van destillateurs, herbergiers en alcoholpachters die gedurende eeuwen een pijler van het Joodse plattelandsleven in Oost-Europa vormden [Baumgarten, 2002] [Woordenboeken van Joodse patroniemen van Oost-Europa en Judeo-Duitse]. Zijn officiële benaming, vastgesteld op de grens van de 18de en 19de eeuw onder administratieve druk, transformeerde een activiteit in erfenis.

De naam doorliep vervolgens de grote bewegingen van zijn tijd : de gloeiende ijver van het Galicische chassidisme, waarbij de herinnering hem associeert met dynastieën van meesters van Stretyn en met kabbalististische overdracht ; de Jiddische culturele renaissance, met zijn toneel, pers en poëzie [Bechtel, 2002] [Sandrow, 1996] ; vervolgens de breuk van de Shoah en de verspreiding die volgde. Van dit alles blijft de patroniem de discrete getuige.

Dit Grote Boek heeft zich voorgesteld om onderscheid te maken tussen waarheidsregimes : het vastgestelde van het onomastische archief en de culturele geschiedenis, het waarschijnlijke van de economische reconstructie, het overgeleverde van de dynastieke herinnering. Het beweert niet een enige genealogische boom op te stellen — de naam was ongetwijfeld meervoudig in zijn oorsprong. Het stelt veeleer de biografie voor van een woord dat naam werd, en van een naam die lot werd. Daarin is de geschiedenis van de Brandwein een toegang tot de bredere geschiedenis van een zwervende taal en een verspreide volk, waarvan elke patroniem in filigrana een deel van de lange herinnering bewaart.