Familie Boujenah

Voordat Boujenah een familie was die men in de archieven volgde, was het een naam die men las en interpreteerde. De grote onomastische repertoria van de Joden van Noord-Afrika rangschikken deze familienaam, met zijn varianten Boudjenah en Boujnah, onder de namen van Arabische compositie gevormd op Abou, « de vader van » of « de man van », gevolgd door een kenmerk [J. Toledano, Une histoire de familles]. Het kenmerk hier is jenah, de vleugel. « De man met de vleugel » : de formule is een eufemisme, deze taalkundige bescheidenheid die, om de invaliditeit niet ruw uit te spreken, haar bedekt met een metafoor. De invalide wordt de man met de vleugel, zoals in het nabije register de kreupele de man met de voet wordt en de blinde de man met de ogen [J. Toledano, Une histoire de familles].

Deze naamgeving onthult een wereldvisie. In de Judeo-Arabische cultuur van de Maghreb is het scheldwoord nooit zuivere wreedheid : het stelt een trek vast, maar wikkelt haar in. Taal beschermt door aan te duiden. En wanneer dit scheldwoord erfelijk patroniem wordt, doorgegeven van vader op zoon over generaties, voert het een morele omzetting uit : het ongeluk van een voorouder wordt het wapen van zijn nakomelingen. Waar de Griekse wereld een schande had kunnen zien, leest de Joodse traditie het spoor van een enkelvoudige geschiedenis die de naam de opdracht heeft te behouden. Benoemen, vanuit dit perspectief, is al herinneren.

De tweede hypothese — die van het wijde en wapperende kledingstuk opgelegd aan de dhimmi — plaatst de naam in een grimmere geschiedenis, die van de status van Joden op Islamitisch grondgebied [J. Toledano, Une histoire de familles]. De dhimmis, « beschermden » volgens Moslimse wet, genoten van de bescherming van hun leven en hun eredienst tegen de prijs van een speciale belasting en onderscheidende kleding bedoeld om hen herkenbaar te maken. Dat de naam Boujenah misschien de herinnering aan zulk een kledingstuk bewaart, is het patroniem zelf tot een stille getuige van de minderheidsvoorwaarde maken — van deze waardigheid behouden in onderwerping, van deze trouw die de Joden van de Maghreb wisten te bewaren over eeuwen van inferieure status zonder ooit af te zien van wat zij waren. De naam draagt zo, in reliëf gegraveerd, de volharding van een volk dat van vasthoudendheid in de Wet een manier van verblijf in ballingschap maakte.

Om de wereld waar de Boujenah-lignage vandaan komt te begrijpen, moet je naar Tunis gaan, in het doolhof van de Hara, de joodse wijk van de oude stad. De joodse gemeenschap van Tunis was vanaf de moderne tijd een dubbele gemeenschap. Sinds de zestiende eeuw was de joodse bevolking van Tunis verdeeld tussen degenen die afkomstig waren uit Touansa, en de Joden van Livorno die een minderheids­gemeenschap hadden gesticht genaamd Grana [Morashá]. De Touansa waren de inheemse Joden, Arabischsprekend, geworteld in de Maghreb sinds onheuglijke tijden; de Grana, wier naam afkomstig is van El-Gorna, de Arabische vorm van Livorno, waren uit de Toscaanse stad gekomen, brengende met zich mee de Italiaanse taal, de Livornese cultuur en de banden van de grote mediterrane handel [Morashá; Lionel Lévy, La Nation juive portugaise, ref:12].

Het onderscheid was niet alleen van herkomst; het werd institutioneel. De gemeenschap van de Grana werd gevormd als een autonome gemeenschap met haar eigen rabbijnse rechtbank, haar eigen slagerijen en een begraafplaats gescheiden door een muur van die van de Touansa [Persée, Revue des études juives]. Twee rechtbanken, twee rituele slachterijen, twee begraafplaatsen: twee manieren om joods te zijn in dezelfde stad. En toch, opgesloten met de inheemse Joden in de nauwe wijken van de Hara van Tunis, verdroegen de Livornese Joden op den duur deze promiscuïteit slecht [Persée]. De scheiding van de riten hief de nabijheid van de muren niet op: in de beperktheid van de Hara leefden Touansa en Grana naast elkaar, delend water, brood en gevaar.

In deze structuur is de Boujenah-lignage ingeschreven, achternaam van de Tunisische gemeenschap wier Judeo-Arabische verankering de dragers veeleer verbindt met de Touansa, de Joden van het land [J. Toledano, Une histoire de familles]. Deze dubbele structuur van de gemeenschap is geen simpel detail van lokale geschiedenis; zij zegt iets van een waarachtig joodse deugd, namelijk die welke erin bestaat om de Wet (halakha) levendig te houden in haar instellingen — rechtbanken, slachterijen, graven — tot het punt dat zij het geraamte van het collectieve leven zelf worden. Waar andere volken zich zouden hebben opgelost, hebben de Joden van Tunis, zelfs in de verdeling van hun twee « naties », de nauwgezette zorg voor de Wet en het besef van de georganiseerde gemeenschap bewaard. Dat deze organisatie ook rivaliteiten en wantrouen heeft voortgebracht, het archief verbergt dit niet: de eerlijke geschiedenis van een gemeenschap omvat haar spanningen evenzeer als haar samenhang.

De la Hara naar exil

De wereld van de Hara, oud van vele eeuwen, viel in één generatie uiteen. De twintigste eeuw was voor de Joden van Tunesië de tijd van de grote uittocht. Onder het Franse protectoraat en in de jaren na de onafhankelijkheid werd de gemeenschap, verstrikt in de politieke hervormingen van het land, geleidelijk in beweging gezet. In 1952, het begin van de strijd tegen de Franse bezetter, die resulteert in de toegang tot binnenlandse autonomie in augustus 1954, verzwakt deze minderheid, bezorgd dat zij niet volledig het burgerschap kan verwerven onder de nieuwe Tunesische regering, en onzeker over haar toekomst vanuit sociaal, economisch, politiek en institutioneel oogpunt [O. Ben Achour, L'émigration des Juifs de Tunisie de 1943 à 1967].

Het was een uittocht in golven, soms naar Israël, soms naar Frankrijk. De emigratiecijfers naar Israël zeggen iets over het hakkelende ritme, jaar na jaar: 3 725 Tunesische Joden emigreren in Israël [in 1949]. In de daaropvolgende jaren stijgt dit getal tot 3 414 (1951), 2 548 (1952), 606 (1953), 2 651 (1954), 6 104 (1955) en 2 362 (1967) [Jeune Afrique]. Terwijl een deel van het volk naar Sion ging, koos een ander deel voor Frankrijk, waarvan de taal en cultuur al veel mensen bekend waren. Dit tweede pad volgde de familie Boujenah.

In deze grote beweging wordt een van de diepste motieven van de geheugentraditie van Israël herhaald: de galout, het ballingschap, niet als simpel geografisch ongeluk maar als spirituele toestand en beproeving van trouw. De Joden van Tunesië hebben niet alleen van land gewisseld; zij hebben, op hun eigen manier, het oeroud gebaar herhaald van een volk dat de weg opgaat met als enig bezit zijn Wet, zijn boeken en zijn geheugen. De filosoof heeft het over het geheel van het judaïsme gezegd: het ballingschap van het woord doorkruist de gehele Joodse geschiedenis, van de bijbelse stilte tot de stiltes van deze eeuw. Dat de lijn Boujenah in dit ontwortelen ervoor koos de herinnering aan Tunis te bewaren en door te geven in plaats van deze te begraven, dat is reeds de aankondiging van haar eigen roeping.

De geschiedenis van de lignée treedt volledig aan het licht met een Tunesische familie die begin jaren zestig de weg naar Frankrijk insloeg. Michel Boujenah wordt op 3 november 1952 in Tunis geboren; zijn vader, Joseph Boujenah, is arts [Cinéfil]. Het beroep van de vader zegt veel: het verbindt de familie met deze lange Joodse traditie van zorgen, waarin geneeskunde niet slechts een beroep is maar de concrete uitoefening van een deugd, die van de rofé, de genezer die zijn kennis in het dienst stelt van het leven van anderen. Sinds de Middeleeuwen hebben Joodse artsen rond de Middellandse Zee deze alliantie van wetenschap en liefdadigheid belichaamd; dat de vader van de hedendaagse lignée arts was, plaatst de familie in deze lijn van kennis in dienst van zorg voor de ander.

Toen kwam het vertrek. Op elfjarige leeftijd, in 1963, emigreert Michel Boujenah met zijn ouders naar Frankrijk, naar de wijk Croix d'Arcueil in Bagneux, in de bescheiden voorstad ten zuiden van Parijs [Cinéfil ; Harissa]. De overgang van de Hara van Tunis naar een wijk in de Parijse buitenwijken vat de ervaring van een hele generatie samen: de Middellandse-zeezon ingeruild voor de grijze hemel van Île-de-France, de Joods-Arabische taal van de grootouders tegen het Frans van de openbare school. Michel Boujenah lijdt veel onder dit ontworteling [Cinéfil]. De ballingschap houdt hier op een historische abstractie te zijn: zij wordt de intieme beproeving van een kind dat uit zijn wereld is weggerukt.

Van die vorige wereld heeft het kind alles behouden. Hij groeit op in een cultureel rijke Tunesisch-Joodse omgeving, badend in een mondelinge traditie gemaakt van vertellers en mediterrane gesprekken [Humorix]. Hier ligt de sleutel tot de toekomstige roeping: deze erfenis van het woord, deze vertelkunst erfenis van de familiefels van Tunis, zal de stof zijn waaruit een zoon van de lignée zijn werk zal maken. De Joodse traditie heeft altijd de mondelinge overdracht — de massorah, de keten van de geheugenwaardering van mond tot oor — even heilig geacht als het geschrevene [ref:1 ; ref:7]. De familie Boujenah is in de ballingschap trouw gebleven aan dit deel van de erfenis: zij bleef verhalen vertellen.

Dit is waar de geschiedenis van de lignée het podium ontmoet, en waar privé geheugen een publiek offer wordt. De jongeman wil acteur worden. Het anekdote van zijn begin draagt in één enkele scène het volle gewicht van zijn onderwerp: na zijn bac slaagt hij voor het toelatingsexamen van de École nationale de Strasbourg, maar wordt afgewezen vanwege zijn Tunesisch-Joodse accent, dat hem aan het lijf kleeft [Cinéfil]. Wat de instelling afwijst als een gebrek — het accent, het spoor van herkomst — zal precies de materie van zijn kunst worden. Afgewezen voor zijn accent, zal hij van dit accent een kunstwerk maken.

In 1980 creëert hij het spektakel Albert, een one-man-show geheel geweven uit verhalen van de Joden van Tunis [Corpus Zakhor, ID 040a71bf-7502-49f9-9005-1fa71ba95ead]. Op het Franse podium, alleen, doet hij de figuren van de Hara herleven, de stemmen, de manieren, het lachen en huilen van een verzonken wereld. Als acteur, regisseur, humorist heeft hij meerdere generaties beïnvloed door zijn vermogen om lachen en emotie te mengen rond de situatie van Tunesisch-Joodse immigranten in Frankrijk [Humorix]. Deze mengeling van lachen en tranen is geen commerciële formule; het is een eigenlijk Joodse manier om ballingschap te trotseren, waar humor de beleefdheid van wanhoop is en het wapen van wie weigert ten onder te gaan. Hij zal er bovendien de titel van zijn boek van maken, Du rire et des larmes [Corpus Zakhor, ID f646dfeb-70ca-478c-afc8-83756e40455f].

Hier antwoorden traditie en archief elkaar. De doorgegeven geheugen — de discussies aan de tafels van Tunis, de mondelinge traditie van de familie — wordt vastgestelde geschiedenis: een gedateerd spektakel, een gepubliceerd boek, een openbare spoor ingeschreven in de Franse cultuur. Het is de beweging zelf die hedendaags Joods denken beschrijft: het beleefde herinnering in een vorm overbrengen die het bewaart en doorgeeft, de getuige in een doorgever veranderen [ref:9 ; ref:1]. Door stem te geven aan Joden van Tunis in ballingschap heeft Michel Boujenah op het toneel van het theater volbracht wat de Wijzen op dat van de studie volbrachten: hij heeft geheugenwerk verricht opdat de verdwenen wereld niet helemaal zou sterven. Zijn brede bekendheid — figuur van het Franse toneel en vooral co-ster van de film Les Trois frères — heeft deze verankering niet verdund: zij is zijn spreekbuis geweest.

Wat blijft er, uiteindelijk, over van deze lignage waarvan de geleerde geschiedenis slechts een deel bewaart en waarvan de herinnering aan alle zijden de archieven overstroomt? Er blijft een waarheid die de Joodse traditie aan de top van haar waarden plaatst: die van de overdracht. Een volk dat zijn landen, zijn huizen, zijn begraafplaatsen heeft verloren — de muur die Touansa en Grana scheidde bestaat niet meer, de Hara is niet meer dan een naam [Persée] — overleeft slechts door wat het erin slaagt over zichzelf te vertellen. De grote historicus van de Joodse herinnering heeft het aangetoond: het is het verhaal, veel meer dan de geleerde kroniek, dat Israël in leven heeft gehouden door alle verstrooiingen heen.

Door van de verdwenen wereld van Tunis een openbaar werk te maken, heeft de lignage Boujenah een zeldzame vorm van tsedaka uitgeoefend, deze gerechtigheid-liefdadigheid die in het jodendom zich niet beperkt tot geldelijke aalmoezen maar zich uitstrekt tot het schenken van wat men het kostbaarste heeft. Het gezicht van zijn verleden aan een verspreide gemeenschap teruggeven, de stemmen van de doden en verdwenen herstellen, de kinderen van ballingen de spiegel aanbieden van wat hun grootouders waren: dat is een daad van goedheid jegens een hele collectiviteit. De herinnering van de Joden van Tunesië in ballingschap zou, zonder de verhalen die haar hebben vastgelegd, zijn uitgewist met de generatie van de getuigen [O. Ben Achour, L'émigration des Juifs de Tunisie].

Er zit een deel gissing in het veralgemenen van een figuur naar een hele lignage, en eerlijkheid gebiedt het te zeggen: wij bezitten voor de Boujenah niet de aaneengesloten genealogie die andere families in de rabbijnse registers hebben nagelaten. Maar wat men weet draagt een duidelijke betekenis. Een familie afkomstig uit de Hara, een vader gewijd aan zorg, een zoon gewijd aan het verhaal: van de geneeskunde van het lichaam naar de geneeskunde van de herinnering, dezelfde deugd wordt onder verschillende vormen overgedragen — het zorg dragen voor de ander, de weigering hem te laten lijden of verdwijnen. Hierin sluit het singuliere lot van deze lignage aan op de onheuglijke roeping van Israël: het volk van de herinnering zijn, diegene voor wie zich herinneren een gebod is [ref:9 ; ref:3].

Aan het einde van deze reis springt een beeld eruit — dat van de naam zelf, « de man met de vleugel ». Wat de geslacht Boujenah boven alle andere deugden van het jodendom het best heeft uitgedrukt, is de doorgave van herinnering : de weigering een wereld te laten sterven, het geloof dat vertellen een heilige plicht is. Van een familienaam die het spoor van een oud merk bewaarde, maakte de familie de vector van trouw ; van een ondergane ballingschap maakte zij een aangeboden woord.

Zij heeft deze deugd eerst uitgedrukt door de zorg voor de ander, in de figuur van de doktersvader, erfgenaam van de lange joodse traditie van de genezer [Cinéfil]. Zij heeft het vervolgens, en vooral, uitgedrukt door de kunst van het verhaal geërfd van de vertellers van Tunis en gebracht op het Franse toneel, waar lachen en tranen wachters zijn geworden van een verdwenen wereld [Humorix ; Corpus Zakhor]. Daardoor heeft het geslacht Boujenah zich aangesloten bij de grote roeping van Israël, dit volk waarvan het voortbestaan geheel rust op het gebod zakhor, « herdenk ». Want herinnering bij de Joden is geen nostalgie : zij is verzet, zij is trouw, zij is de manier waarop een verspreid volk zich rechtop houdt tegenover vergetelheid [ref:5 ; ref:8].

Zo zal een familie uit de Hara van Tunis, losgerukt van haar grond en geworpen in de voorstad van een vreemde stad, aan een hele gemeenschap van ballingen het kostbaarste goed hebben teruggegeven : het recht zich te herinneren wie zij was. De man met de vleugel, eertijds gemerkt met het teken van zijn verschil, zal uiteindelijk zijn vleugels aan de herinnering van een volk hebben geleend.