Familie Borowska

Het patroniem Borowska laat zich met zekerheid analyseren. Het combineert een toponymisch radicaal, bór (« bos »), en het Slavische possessieve suffix -ski/-ska, dat « van, afkomstig uit » betekent. Het duidt dus oorspronkelijk op een familie die aan een bosrijke plaats of aan een van de talloze Poolse locaties die op deze wortel zijn gevormd, was gebonden. Het werk van Alexander Beider heeft aangetoond dat de Joodse patroniemen van het Russische Keizerrijk, het Koninkrijk Polen en Galicië voor een groot deel voortkomen uit toponymische formaties van dit type, vastgesteld tijdens de burgerlijke registratiecampagnes uitgevoerd door de delende Staten — Pruisen, Oostenrijk en Rusland — tussen 1787 en 1845 [Beider, Woordenboeken van Oost-Europese Joodse patroniemen].

Deze aanname van een erfelijke naam was voor de Asjkenazische Joden een administratieve enting op een identiteit die op een ander moment werd overgedragen: door het religieuze patroniem — ben iemand, zoon van iemand — en door het lidmaatschap van een kehila, een gemeenschap. De dagelijkse taal bleef het Jiddisch, deze « zwervende taal » geboren uit de ontmoeting tussen Middeleeuws Duits, Hebreeuws en Slavische dialecten, en die de Joden van Asjkenaz in hun migratie van west naar oost vergezelde [Baumgarten, Het Jiddisch. Geschiedenis van een zwervende taal]. Een naam als Borowska draagt dus een dubbele inscriptie in zich: Slavisch in zijn officiële vorm, Hebreeuws en Jiddisch in het innerlijke leven van degenen die hem ontvingen.

Reeds in dit eerste hoofdstuk komt een kardinale deugd van de Asjkenazische traditie naar voren: de zorg voor kennis en overdracht door het geschrevene. Als de Joden van Polen een vreemde naamlaag hebben kunnen opnemen zonder hun samenhang te verliezen, is het omdat hun identiteit rustte op een tekstuele basis — de Torah, de Talmud, de halakha — die geen administratief decreet kon aantasten. Het bos gaf de naam; de Wet gaf de betekenis.

Voordat het de naam Borowska zou dragen, was de Jodendom dat deze naam zou erfenen, Rijnlands. Het was in de gemeenschappen van het Heilige Roomse Rijk — Mainz, Worms, Speyer, de beroemde SHUM — dat zich tussen het jaar duizend en de dertiende eeuw de cultuur van Askenazi smeedde. Het onderzoek van Jeffrey Woolf heeft beschreven hoe deze gemeenschappen zichzelf zagen als « heilige gemeenschappen », kehillot kedoshot, waar het religieus leven de ruimte, de tijd en de sociale band structureerde [Woolf, The Fabric of Religious Life in Medieval Ashkenaz]. Vroomheid was daar niet alleen zaak van geleerden : Elisheva Baumgarten heeft aangetoond dat de dagelijkse religieuze praktijken — vastend, almoezengeving, gebeden, huiselijke riten — mannen en vrouwen, geletterde en eenvoudige mensen, betrokken waren in een dicht weefsel van gedeelde gehoorzaamheid [E. Baumgarten, Practicing Piety in Medieval Ashkenaz].

Deze matrix was ook een intellectuele cultuur van zeldzame intensiteit. Ephraim Kanarfogel heeft de diepte van het middeleeuwse Askenazische rabbijnse leven aan het licht gebracht, zijn talmudische scholen, zijn tossafisten die, in het spoor van Rashi van Troyes, van het dialectische commentaar een kunst maakten [Kanarfogel, The Intellectual History and Rabbinic Culture of Medieval Ashkenaz]. Haym Soloveitchik analyseerde op zijn beurt hoe de Askenazische halakha zich articuleerde aan concrete werkelijkheden — lening, wijn, verhouding tot christenen — waardoor een juridische denkkamer werd onthuld die voortdurend in contact stond met de wereld [Soloveitchik, Collected Essays, Volume II].

Het is hier dat de deugd ontstaat die de dynastie het duidelijkst zal erven : talmudische wetenschap en gehechtheid aan de halakha als hoogste vorm van trouw. Een Joodse familie in Polen, welk beroep zij ook uitoefenden, hechtte zich aan deze geestelijke genealogie : zij daalde af, niet door het bloed maar door de Wet bestudeerd, van de meesters van Worms en Mainz.

Hoe wordt een Rijnlandse naam Pools? Door de grote oostwaartse verplaatsing van Asjkenazische Joden, die al begon met middeleeuwse vervolgingen en in de moderne tijd versterkt werd. Polen onder de Jagellonen en later de Republiek der Twee Naties boden Joden franchises, woonrechten en handelsvoorrechten, en een uitzonderlijke gemeenschapsautonomie, verlichaamd door de Vaad Arba Aratsot, de Raad van de Vier Landen. In dit kader vormden zich de gemeenschappen waarvan Borowska een onomastisch vrucht is.

De economische geschiedenis werpt licht op deze inpassing. Michael Toch herinnerde eraan dat de Joodse aanwezigheid in Europa lange tijd steunde op precieze handelings- en financiële functies, aanvaard bij gebrek aan alternatieven en vaak tegen de prijs van grote juridische onzekerheid [Toch, The Economic History of European Jews]. In Polen werden Joden ambachtslieden, handelaren, herbergiers, intendanten van adellijke domeinen — de arendarze —, wevers, marskramers van bosprodukten: hout, potasse, hars, bontwerk. Het is niet uitgesloten dat een naam gevormd op bór een familie aanduidt wiens beroep zelf betrekking had op bosrijke grondstof, een economische activiteit die veel voorkwam in de beboste grenzen van Oost-Polen [Beider, Woordenboeken van Oost-Europese Joodse geslachtsnamen].

Hier uit zich nog een ander voordeel: de economische actie, begrepen niet als verrijking maar als dienst aan een samenleving die Joden elders grond en gilden weigerde. De intendant, handelaar, Joodse ambachtsman vormden, tussen edelman en boer, een onmisbare schakel — met het risico slaapeute émissaire te worden bij opstanden. De lignage is dus deel van een lang verhaal van economische veerkracht, uitgeoefend in kwetsbaarheid.

De moderne tijd plaats de Joden van Centraal-Europa in een paradoxale positie: onmisbaar en verdacht. Daniel Jutte heeft deze « economie van het geheim » bestudeerd, waarin Joden en christenen kennis, technieken en informatie uitwisselden in een klimaat van fascinatie en wantrouwen gemengd; de Jood verschijnt hierin als bewaarder van een begeerd en gevreesd weten [Jutte, The Age of Secrecy]. Deze ambivalentie bereikt zijn hoogtepunt in de figuur van de Hofjude, de Jood van het hof, financier en voorzien der vorsten.

Het lot van Joseph Süss Oppenheimer, gezegd « Jud Süss », dat Yair Mintzker opnieuw heeft onderzocht, illustreert de duizelingwekkendheid van deze positie: plotseling opstijging in dienst van een hertog, vervolgens proces en executie waar vooroordelen losgelaten werden [Mintzker, The Many Deaths of Jew Suss]. Een familie als de Borowska kende zonder twijfel geen zulke financiële vorsten; maar ieder joods geslacht uit het Oosten beleefde, naar mate, deze afhankelijkheid van een macht die enerzijds kon beschermen en anderzijds de volgende dag kon verlaten.

Dit is de plaats van een discrete maar essentiële deugd: de bescheidenheid en voorzichtigheid, geleerd in de school van het gevaar, en de verhouding tot de vreemde — want deze Joden waren voortdurend de gedulde vreemdelingen van een christelijke samenleving. De traditie van gastvrij onthaal van de vervolgde, van de vluchteling die een pogrom of verjaging ontsnapt, wortelt in deze ervaring van onzekerheid zelf: omdat men ballingschap gekend heeft, sluit men zijn deur niet voor de balling. Het collectief geheugen van Israël bevestigt en verlengt hier het bijzonder lot van de lignage.

Gedurende de zeventiende en achttiende eeuw werd de asjkenazische wereld doorkruist door intense juridische en spirituele activiteit. Maoz Kahana heeft aangetoond hoe het halachische schrijven zich transformeerde in een veranderende wereld, van Prague naar Pressburg, waarbij de rechtsgeleerden zich moesten stellen tegenover de uitdagingen van de opkomende moderniteit — nieuwe technieken, nieuwe leefstijlen, verhoogde contacten met de christelijke wereld [Kahana, From Prague to Pressburg]. De halakha was geen vastgesteld wetboek maar een levende gedachte, voortdurend opnieuw geïnterpreteerd.

Edward Fram, die de dagboeken van rabbijn Hayyim Gundersheim uit Frankfurt aan het einde van de achttiende eeuw uitga, bood een indrukwekkend venster op dit werk: een rabbijn beslist in familieconflicten, handelsgeschillen, vragen over reinheid en huwelijk, en belichaamt dagelijks de gerechtigheid en zorg voor de ander van het joodse leven [Fram, A Window on Their World]. Het was in deze rabbijnse tribunalen, deze batei din, dat de deugd van gerechtigheid zich concreet manifesteerde — niet abstract, maar verweven in de geduldig oplossing van geschillen van een gemeenschap.

Een Poolse lignée verbond zich met deze wereld door de gedeelde cultuur van de psak, de halachische beslissing. Of de Borowska al dan niet een rabbijn, rechter of schriftgeleerde hebben voortgebracht, zij leefden onder het gezag van deze bestudeerde Wet, en participeerden, als eisers, getuigen of weldoeners, in het leven van een gemeenschappelijke gerechtigheid. De georganiseerde liefdadigheid — de broederschappen van tsedaka, bezoeken aan zieken, begrafenissen — vormde de andere kant van dit collectieve leven, waar niemand alleen hoefde te staan tegenover nood.

De millenniumwisseling van de 19ᵉ en 20ᵉ eeuw zag de Joden van Midden- en Oost-Europa een buitengewone culturele renaissance uitvoeren. Delphine Bechtel heeft dit moment beschreven, tussen 1897 en 1930, toen het Jiddisch en het Hebreeuws talen van literaire creatie, pers, theater en nationale opbouw werden, die een ongekend project van intellectuele emancipatie droegen [Bechtel, La Renaissance culturelle juive en Europe centrale et orientale]. Alan Levenson heeft deze gisting ingebed in de lange duur van de Joodse geschiedenis, tussen traditie en moderniteit [Levenson, The Wiley-Blackwell History of Jews and Judaism].

Het is in deze beroering dat een vrouwelijk uitgang zoals -ska bijzondere betekenis krijgt. De notitie die Borowska verbindt met Joodse persoonlijkheden suggereert dat deze naam in de moderne tijd werd gedragen door vrouwen die in het openbare leven traden — schrijfsters, activisten, kunstenaars of geleerden [Q68196308 — Wikidata]. Zonder nauwkeurige en verifieerbare biografische documentatie moet men voorzichtig zijn met het toekennen van feiten aan deze of gene ; maar het algemene fenomeen staat vast : de Joodse vrouwen van Oost-Europa, lang beperkt tot de huiselijke sfeer en overdracht via het Jiddisch, kregen toen toegang tot het geschrevene, tot wereldlijke kennis en tot collectief engagement [Bechtel].

Hier openbaart zich de bijdrage aan het denken en aan de literaire kennis, evenals de betrokkenheid bij het collectieve leven. Dat de naam Borowska werd gedragen door vrouwen uit de openbare sfeer plaatst de lignée in deze grote beweging van emancipatie, waar de deugd van kennis opgehouden had het voorrecht van de talmudistische meesters te zijn en een gedeeld erfgoed werd. Deze intrede in de eeuw was ook een intrede in haar tragedies : de Poolse Jodendom die deze naam had voortgebracht, werd in wezen vernietigd tussen 1939 en 1945, en de verspreiding van de overlevenden verklaart dat Borowska vandaag ver buiten Polen wordt aangetroffen.

Aan het einde van deze reis verschijnt de naam Borowska als een samenvatting van de Asjkenazische geschiedenis: geboren uit het Poolse bos en de Slavische taal, gedragen door een identiteit waarvan het hart in het Hebreeuws en het Jiddisch klopte, gevormd door de migratie uit het Rijnland naar het oosten, getoetst door de ambivalentie van de machtigen, gestructureerd door de halakha en het gemeenschappelijk recht, en vervolgens meegevoerd in de culturele renaissance en de ramp van de twintigste eeuw. Vanwege het gebrek aan verifieerbare familiebestanden konden wij geen nominale afstamming achterhalen; wij hebben gekozen voor de eerlijkheid van de schets in plaats van de uitvinding van details.

Van alle deugden die de traditie van Israël heeft gedragen, is het weten — eerst talmudisch, vervolgens literair en openbaar — dat deze lignage, boven alles, het best heeft uitgedrukt. Van de tosafistische scholen van Asjkenaz tot de rabbijnse tribunalen van de moderne tijd, en vervolgens tot de intellectuele emancipatie van vrouwen waarvan een naam in -ska het spoor draagt, loopt de trouw aan de bestudeerde en doorgegeven tekst door deze hele geschiedenis. Bij deze overheersende deugd voegen zich, onlosmakelijk verbonden, de geduldig uitgereikte rechtvaardigheid in de batei din, de georganiseerde liefdadigheid van broederschappen, en die bescheidenheid van de vreemdeling die de vreemdeling duldt, geleerd op school van de ballingschap. Door deze waarden te belichamen, was de lignage Borowska niet een uitzondering: zij was een van de stemmen, onder duizenden, van een collectief geheugen dat van weten en rechtvaardigheid de verschansingen van een volk zonder land maakte — en daarin verdient haar naam, hoe bescheiden ook haar vermelding, een Groot Boek.