Familie Borkenau

De eerste vastgestelde feit betreffende de Borkenau is linguïstisch : de naam komt voort uit het Jiddisch, de volkstaal van ashkenazische gemeenschappen [Q4945581 — Wikidata]. Dit kenmerk is niet onbetekenend. Het Jiddisch, ontstaan uit de ontmoeting van Germaanse, Hebreeuwse en Slavische substraten, was gedurende bijna duizend jaar de dagelijkse taal, van huiselijk gebed, handel en familiale overdracht voor de meerderheid van de Joden van Europa [Baumgarten, Le Yiddish, 2002]. Een naam van Jiddische oorsprong dragen betekent erven uit een cultuur van het woord, van studie en van herinnering — diezelfde cultuur die door de eeuwen heen de verspreide gemeenschappen in staat heeft gesteld een ononderbroken verbinding met de Wet en de tekst in stand te houden.

De uitgang -au en de structuur van de naam wijzen in de richting van het Joods-Duitse en Galiëische gebied, waar de woordenboeken van Beider en Menk hebben aangetoond hoe namen in de tijd van de Joséfijnse hervormingen — tolerantie-edict van 1782, verordening van 1787 die de Joden van het Habsburgse rijk dwong een vaste naam aan te nemen —, soms waren gekozen, soms door de administratie toegewezen [Woordenboeken van Oost-Europese en Joods-Duitse geslachtsnamen]. In dit cruciaal moment wordt de naam tegelijkertijd een teken van bureaucratische controle en instrument van familiale continuïteit. De lignée Borkenau, door deze naam te behouden en door te geven, neemt deel aan een collectief fenomeen : de langzame intrede van de ashkenazische Joden in de moderne burgerlijke stand, zonder breuk met de trouw aan taal en traditie.

Hier openbaart zich een eerste deugd, discreet maar constitutief, die de joodse traditie shemirat ha-mesorah noemt, de zorg voor overdracht : een Jiddische naam behouden op het moment dat Staten germanisering eisten, betekende het uitwissen weigeren en de verbinding met de gemeenschap van oorsprong in stand houden [Katz, Words on Fire, 2004]. Deze weigering om op te gaan in de dominante taal is een vorm van collectieve bescheidenheid zowel als van discrete trots : men eischt de naam niet op, men bewaart hem — eenvoudig, koppig.

De waarschijnlijke geografie van de Borkenau is die van de immense Ashkenazische boog die, van Galicisch Oostenrijk tot Bohemen en Wenen, het kloppend hart van het Midden-Europese jodendom in de 19de eeuw vormde. De onomastische catalogi verbinden namen met dit soort Germaanse eindingen aan gemeenschappen van Joods-Duitse taal, in permanent contact met de Jiddisch-sprekende wereld van het Oosten [Woordenboeken van Joods-Europese en Joods-Duitse familienamen].

Dit gebied was tussen 1897 en 1930 het toneel van een buitengewone Joodse culturele renaissance : de Jiddische taal werd er object van trots en literair materiaal, gedragen door een generatie van schrijvers, journalisten en acteurs die het volkstaal tot een volwaardige cultuuraal gemaakt [Bechtel, La Renaissance culturelle juive, 2002]. De families van dit gebied, zelfs wanneer zij naar Weense emancipatie en assimilatie graviteerden, bleven getekend door deze intellectuele effervescentie waarin de Jiddische pers een centrale rol speelde in de modernisering van het Joodse bewustzijn [Stein, Making Jews Modern, 2004].

Het is aannemelijk — zonder dat het archief hier een volledige naamkundige reconstructie toelaat — dat de Borkenau tot deze overgangsmilieu behoorden : geworteld in de traditie, maar gegrepen door de grote interne migraties naar de keizerlijke metropolen, in de eerste plaats Wenen. Deze beweging drukt een kardinale waarde van het jodendom der emancipatie uit : de betrokkenheid bij het collectieve leven van de stad, de intrede in de beroepen, de universiteit en het publieke debat, zonder verloochening van de oorsprong.

Wenen was toen, volgens het woord dat Stefan Zweig in zijn memoires zal hanteren, in een « gouden tijdperk van veiligheid » — een veiligheid die de diepe spanningen van het afstervende Rijk verborg. In deze Weense wereld, tegelijk schitterend en kwetsbaar, werd Franz Borkenau geboren op 15 december 1900. Zijn vader, rechter Rudolf Pollack, en zijn moeder, Melanie Fürth, behoorden tot die in de staatsapparaat en de vrije beroepen geïntegreerde Austro-Hongaarse Joodse bourgeoisie, maar wier kinderen een radicale destabilisatie zouden kennen met de ineenstorting van het Rijk in 1918. Het feit dat Franz de naam Borkenau aannam — en niet Pollack, de paternale familienaam — blijft een open vraag, mogelijk teken van een bewuste identitair gebaar of van een hertrouwing in de moederlijn : maar deze keuze zelf, die van dit Jiddische naam te dragen en door te geven in plaats van een gemakkelijker assimileerbare familienaam, zegt iets van de diepte van de band met de oorsprong.

De meest solide gedocumenteerde figuur die deze naam droeg is Franz Borkenau (Wenen, 15 december 1900 — Zürich, 22 mei 1957), historicus, socioloog en politicoloog. Zoon van rechter Rudolf Pollack en Melanie Fürth, eerst opgeleid aan de Universiteit van Wenen waar hij recht, geschiedenis, economie en filosofie studeerde, behoorde hij tot die jonge Joodse Wenarers die na de Eerste Wereldoorlog en de ineenstorting van de Habsburgers naar grote seculiere ideologieën zochten als vervanging voor een wereld die onder hun voeten was weggegleden.

Overtuigd, zoals velen van zijn generatie, dat het kapitalisme de diepliggende oorzaak van de catastrofe van 1914–1918 was, sloot hij zich aan bij communistische kringen en werd, in zijn jaren als student in Leipzig, een actief activist. Deze passage door het marxisme was niet alleen politiek van aard: zij droeg in zich een messianische aspiratie die waarnemers vaak hebben opgemerkt in de inzet van Midden-Europese joodse intellectuelen voor universele emancipatiebewegingen — een transponering van de hoop van Israël in het vocabulaire van de sociale revolutie.

Maar Borkenau was ook, en misschien vooral, een man van kritische analyse. Al in de jaren 1930 begonnen zijn sociologische lecturen en zijn rechtstreeks contact met de werkelijkheid van de internationale communistische beweging een onoverbrugbare afstand uit te graven tussen hem en de orthodoxie van de Partij. Zijn interdisciplinaire vorming — recht, geschiedenis, economie, filosofie — maakte hem tot een waarnemer van ongewone nauwkeurigheid, in staat de machtstructuren te lezen daar waar anderen slechts beloften voor de toekomst zagen.

In 1937 publiceerde Franz Borkenau The Spanish Cockpit bij Faber and Faber in Londen. Het boek is een firsthandgetuigenis over de Spaanse burgeroorlog, gebaseerd op twee opeenvolgende bezoeken aan republikeins Spanje waarbij Borkenau ter plaatse observeert — in de dorpen van Aragón, in Barcelona, in Madrid — de werkelijkheid van de anarchistische brigades, de communistische militiën, de republikeinse weerstand en de geleidelijke greep van de Communistische Partij op een revolutie die zij niet had veroorzaakt.

De titel zelf is veelbetekenend: een cockpit is de arena waar hanengevechten plaatsvinden — een metafoor voor de gewelddadige chaos en de broedertwisten die het republikeinse kamp zowel onderling verscheuren als de strijd tegen het frankisme. Deze onverholen blik op het Spaanse linkse gedachtegoed, op een moment waarop bijna alle Europese antifascistische intellectuelen weigerden de misdaden van het stalinisme binnen het republikeinse front te zien, maakte van The Spanish Cockpit een boek dat tegelijk dapper en controversieel was.

Borkenau beschrijft daarin met klinische precisie hoe de Communistische Partij, onder Sovjetleiding, methodisch de onafhankelijke revolutionaire organisaties — POUM, CNT-FAI — ontmantelt in naam van militaire discipline. Hij documenteert willekeurige arrestaties, extrajudiciële executies, manipulatie van informatie. Zijn getuigenis anticipeerde enkele maanden op de onthullingen die George Orwell op zijn beurt zou doen in Hulde aan Catalonië (1938), en beide mannen deelden deze bijzondere helderheid van getuigen tegen de heersende stroming in.

Het is hier dat de joodse waarde van emet — de waarheid, beschouwd in de rabbijnse traditie als een van de pijlers waarop de wereld rust — haar meest schitterende uitdrukking vindt in het lot van Franz Borkenau. Waar gelijktijdige intellektuelen als André Malraux of Arthur Koestler (vóór zijn eigen breuk) de Sovjetische misdaden in Spanje verzwegen of bagatelliseerden, kiest Borkenau ervoor te zeggen wat hij had gezien, met het risico als verrader van de antifascistische zaak te worden bestempeld. Deze moed van de waarheid tegenover de vervalsingspolitiek van die tijd, deze trouw aan het ooggetuigenis tegen ideologische constructies, zet voort op het profane terrein van de politieke wetenschap een oud eisen van Israël: die van de getuige (ed) die niet kan zwijgen zonder het essentiële te verraden.

Het boek werd met vijandigheid ontvangen in grote delen van de linkse pers, die erin een aanval op het Volksfrontbeleid zag op een kritiek moment. Maar zijn documentaire nauwkeurigheid verzekerde het een duurzame nawerking: het blijft vandaag een van de grondleggende teksten voor het begrip van de Spaanse burgeroorlog in zijn interne complexiteit.

Twee jaar na The Spanish Cockpit publiceert Borkenau in 1939 World Communism : A History of the Communist International, eerst onder de titel The Communist International in 1938, vervolgens in zijn uitgebreide versie in de Verenigde Staten. Het werk zal in 1962 opnieuw uitgegeven worden door de Presses van de Universiteit van Michigan met een inleiding van Raymond Aron — een laat maar beslissend eerbetoon, waarin een van de grootste liberale geesten van Europa de voorziendigheid en de nauwkeurigheid van zijn voorganger erkent.

Het boek reconstrueert de volledige geschiedenis van de Derde Internationale vanaf haar oorsprong in de Russische revolutionaire beweging tot haar vertakkingen in Europa en Azië. Borkenau analyseert het bolsjewisme als een ideologisch systeem dat onverenigbaar is met de tradities van de westerse arbeidersbeweging — een stelling die toen als een provocatie werd beschouwd, maar die de volgende decennia rijkelijk zouden bevestigen. Hij ontleedt de mechanismen waarmee Moskou zijn discipline oplegde aan nationale communistische partijen die aanvankelijk hun eigen wortels en hun eigen revolutionaire dynamiek hadden.

De Aziatische dimensie van de analyse was bijzonder vernieuwend: Borkenau wijdt aanzienlijke uiteenzettingen aan de revoluties in China en de verhouding tussen communisme en nationale bevrijdingsbewegingen buiten Europa — een observatiehoek die weinig van zijn tijdgenoten hadden weten in te nemen. Nog opmerkelijker is dat hij in latere artikelen uit de jaren 1950 — in het bijzonder in het tijdschrift Commentary in april 1954 — de Chinees-Sovjetische splitsing voorspelt, een decennium eerder dan een gebeurtenis die de meeste deskundigen onwaarschijnlijk achtten. Dit vermogen om de diepe structuren achter ideologische façades te lezen is het kenmerk van een analytische intelligentie van de eerste orde.

De inleiding die Raymond Aron aan de heruitgave van 1962 gaf, bevestigt Borkenaus status in het pantheon van analysten van totalitarisme. Aron onderstreept de soliditeit van Borkenaus analyse van het bolsjewisme en zijn blijvende relevantie in het begrip van de revolutionaire bewegingen van de twintigste eeuw. Deze postume dialoog tussen twee intellectuelen van Joodse afkomst, de Oostenrijker Borkenau en de Fransman Aron, rond dezelfde eis van luciditeit tegen ideologische bedrog, vormt een van de mooie pagina's van de Joodse bijdrage aan het Europese politieke denken.

In de Joodse traditie is de deugd van cheshbon ha-nefesh — het rigoureuze gewetensonderzoek, de eerlijke verantwoording van jezelf en de wereld — een spirituele en intellectuele discipline tegelijkertijd. World Communism is een magistrale geseculariseerde toepassing daarvan: Borkenau onderwerpt daarin de geschiedenis van de internationale communistische beweging aan een schaamteloos onderzoek, stellig weigert hij zowel marxistische hagiografieën als conservatieve vervloekingen, om een analyse voort te brengen die een geschiedkundig begripsinstrument blijft.

De naam Borkenau, omdat hij van Jiddische oorsprong is [Q4945581 — Wikidata], nodigt uit om de lignée terug te plaatsen in de betekeniswereld van de Asjkenazische wereld: een wereld waarin de taal zelf drager was van waarden. De wedergeboorte van het moderne Jiddische theater, de bloei van fictie en poëzie in deze taal aan het begin van de 20ste eeuw getuigen van een scheppingsvitaliteit waaraan elke familie uit het Jiddischsprekende gebied deelnam, al was het maar als publiek, lezer of verspreider [Quint, The Rise of the Modern Yiddish Theater, 2019] [Sandrow, Vagabond Stars, 1996].

De grote Jiddische fictie van Mendele Moïcher Sforim, Sholem Aleichem en Peretz maakte van het dagelijks leven van gemeenten — hun beroepen, hun lijden, hun humor, hun vroomheid — een universeel literair onderwerp [Frieden, Classic Yiddish Fiction, 1995]. Het is in deze spiegel dat men, voorbij de afwezigheid van gedetailleerde naamgerelateerde archieven, de waarschijnlijke textuur van het leven van de Borkenau kan lezen: dat van een familie van Jiddische taal wier bestaan zich ontvouwde tussen de beit midrash, de markt en de synagoge.

Zwerfing was bovendien een structurerend gegeven van deze cultuur: de Jiddische theatergezelschappen, zoals het Vilna Troupe, maakten van het zwerven een kunst, stellende hun taal van stad tot stad over de continenten [Caplan, Yiddish Empire, 2018]. De naam Borkenau, waarvan zelfs de uitgang een plaats en verplaatsing oproept, concentreert deze vruchtbare spanning tussen ingewortelheid en verspreiding — een van de grote karakteristieken van de Joodse ervaring.

Franz Borkenau zelf, een intellectueel van Duitse taal opgeleid in de Weense wereld, droeg in zich de lagen van deze wereld: het Jiddische substraat van de familienaam, de Duitstalige cultuur van de bourgeoise assimilatie, en het gedwongen Engelstalige ballingschap van de antifascistische diaspora. Drie talen, drie werelden, één enkele draad: de trouw aan eerlijk onderzoek, aan wat de Wijzen emet le'amito noemden — waarheid om zichzelf, zonder bijzaak voordeel.

De geschiedenis van joodse lignages reduceert zich nooit tot de mannelijke figuren die het openbare archief bij voorkeur behoudt. In de jiddische wereld waren vrouwen beschermsters van de huistaal en, in toenemende mate, acteurs van literaire creatie: de traditie van vrouwelijke poëzie in het Jiddisch gaat terug tot de zestiende eeuw en bloeide op tot de twintigste [Hellerstein, A Question of Tradition, 2014].

Aan de kant van de Borkenau herinnert de figuur van Melanie Fürth — moeder van Franz — eraan dat joodse families uit de Weense bourgeoisie ook vrouwen voortbrachten van opmerkelijke cultuur. Zelfs wanneer het archief geen gedetailleerde nomitatieve sporen van hun daden bewaart, is hun rol in de overdracht van intellectuele en morele disposities onafscheidelijk van wat hun zonen werden. Franz Borkenau, die analytische strengheid en moed tegenover dominante ideologieën tot het middelpunt van zijn intellectuele leven maakte, dankte iets — moeilijk meetbaar maar werkelijk — aan de familieomgeving die zijn moeder hielp vorm te geven.

Het ashkenazische collectieve geheugen stelt ons in staat hun waarschijnlijke rol in te vullen: het Jiddisch overdragen als mame-loshn, de « moedertaal », zorgen voor de continuïteit van de gebaren van vroomheid, liefdadigheid (tsedaka) en gastvrijheid die de draad van het joodse huishouden vormden. De verhouding tussen het Hebreeuws, heilige taal van mannen in de synagoge, en het Jiddisch, taal van het huishouden en vaak van vrouwen, structureerde het joodse leven en zijn symbolische economie diepgaand [Seidman, A Marriage Made in Heaven, 1997].

Deze dimensie drukt een essentiële deugd uit: de zorg voor de ander en de bescheiden maar beslissende huishoudelijke goedheid, zonder welke geen overdracht mogelijk zou zijn geweest. De Borkenau-lignage, zoals alle anderen in haar wereld, stond overeind door deze anonieme handen evenzeer als door haar beroemde figuren.

De wending van de twintigste eeuw stelde joodse families van Centraal-Europa voor een moderniteitscrisis: secularisering, urbanisatie, verleidingen van assimilatie, opkomst van nationalismen en antisemitisme. De jiddische fictie uit deze periode, van 1905 tot 1914, heeft precies deze ervaring van kanteling tot onderwerp, waar de oude wereld onder de ogen van een generatie verdeeld tussen trouw en emancipatie uiteenviel [Krutikov, Yiddish Fiction and the Crisis of Modernity, 2001]. Het lot van Franz Borkenau illustreert dit breekpunt: erfgenaam van een Midden-Europese joodse wereld, engageerde hij zich voor de grote seculiere ideologieën van zijn tijd voordat hij hun kritische analist werd, betaald tegen hoge prijs van ballingschap voor deze vrijheid van oordeel.

Verdreven door de opkomst van het nazisme en zijn verbondenheid met een Joods universum dat het Hitlerregime tot vernietiging veroordeelde, kende Franz Borkenau de zwerftocht die het lot was van zovele Duitse-sprekende Joodse intellectuelen in de jaren 1930. Wenen, Leipzig, vervolgens ballingschap door Europa — Panama, Groot-Brittannië, Bondsrepubliek Duitsland — vormden de gefragmenteerde geografie van een leven zonder vast middelpunt. Deze toestand van balling was niet slechts een biografisch ongeluk: zij gaf Borkenau de positie van de vreemdeling, van degene die van buiten af waarneemt en ziet wat insiders niet kunnen zien.

De Joodse traditie kent goed deze bijzondere deugd van de ger — de vreemdeling, de tijdelijke bewoner — die, juist omdat hij niet volledig behoort tot de stad waar hij woont, de tegenstrijdigheden ervan met bijzondere scherpzinnigheid kan waarnemen. De Torah gebiedt de vreemdeling lief te hebben, maar de vreemdeling zelf, in zijn positie van tussenruimte, ontwikkelt een waarnemingsvermogen dat zittende bewoning afmat. Het is deze positie van de heldere balling die Borkenau in staat stelde The Spanish Cockpit met een afstand te schrijven die engaged activisten niet konden bereiken, en World Communism met een overzicht dat nationale specialisten niet bezaten.

Zijn traject sluit zich aldus aan bij het groot collectief verhaal van de Asjkenazische diaspora van de twintigste eeuw — verspreiding, ontworteling, maar ook kennisoverdracht over grenzen heen. In deze zwerftocht wordt iets van de antieke ervaring van Israël opnieuw gespeeld: de verplichting om in verplaatsing te denken, een oeuvre zonder permanent tehuis op te bouwen, kennis over te dragen zonder land waarop men zich kan vestigen. Dat de naam is blijven voortbestaan, overgedragen en gedocumenteerd, is op zich een daad van verzet tegen uitwissing — een discrete overwinning van herinnering op vergetelheid [Katz, Words on Fire, 2004].

In de laatste jaren van zijn leven bleef Borkenau analyses over het internationale communisme produceren, stellingen voorspellend die alleen de toekomst en de declassificatie van Sovjet-archieven zouden valideren. Hij stierf te Zürich op 22 mei 1957, op zesenvijftigjarige leeftijd, achterlatend een oeuvre waarvan de nawerking, lang uitgesteld door ideologische weerstand in de intellectuele wereld van de Koude Oorlog, zich uiteindelijk oplegde als een duurzame bijdrage tot het begrip van de twintigste eeuw.

Aan het einde van deze reis leest de lignée Borkenau zich minder als een continue genealogie — die het archief niet volledig kan reconstrueren — dan als een samenvatting van de Oost-Europese Asjkenazische ervaring. De naam, van Jiddische oorsprong [Q4945581 — Wikidata] en gedocumenteerd in de grote onomastische catalogi [Woordenboeken van Joods-Duitse en Oost-Europese patroniemen], is de rode draad van een geschiedenis die gemaakt is van taal, studie, ballingschap en trouw.

The Spanish Cockpit en World Communism zijn de twee gedocumenteerde monumenten van deze bijdrage. De eerste spreekt van de deugd van de getuige: gaan kijken, trouw rapporteren, weigeren zich in te laten met de werkelijkheid, zelfs wanneer dit een zaak zou dienen waarin men gelooft. De tweede spreekt van de deugd van de analist: geduldig de structuren van een historisch fenomeen reconstrueren, achter ideologische façades de mechanismen van overheersing lezen, en — met een vooruitziendheid die Raymond Aron zelf zou erkennen — ontwikkelingen anticiperen die de wereld decennia nodig zou hebben om te herkennen.

Van alle deugden die de traditie van Israël door de eeuwen en continenten heeft gedragen, is het de moed van de waarheid — emet in de Hebreeuwse taal, een van de pijlers waarop de Wijzen zeiden dat de wereld rust — die deze lignée het best heeft uitgedrukt. Bij Franz Borkenau nam deze moed de intellectuele vorm aan van een onverzoenlijke analyse van het totalitarisme in zijn twee gezichten: fascistisch en communistisch, trouw aan het werkelijke tegenover de geruststellende leugens van het moment. Bij de naamlozen van de lignée — de rechter Rudolf Pollack, Melanie Fürth, al degenen van wie het archief de naam niet bewaart — nam deze moed de bescheidener maar niet minder standvastige vorm aan van het bewaren van een naam en een taal, op het moment waarop alles tot uitwissing dwong.

Daarin nemen de Borkenau deel aan een deugd die het jodendom door de eeuwen en continenten heeft gedragen: die van de getuige die weigert te zwijgen, en van de wachter die het geheugen overdraagt opdat niets verloren gaat. Of deze waarheid nu is gezegd vanuit het oorlogvoerend Spanje, vanuit een verbannenenbureau in Londen, of vanuit de teruggetrokkenheid van een Weens gezin waar men een Jiddische naam bewaarde in een stad die zich ervan ontdeed — het is altijd dezelfde eis die spreekt, en het is de eer van deze lignée die gedragen te hebben.