Familie Bonucci

De naam Bonucci begrijpen betekent eerst de bijzonderheid van de Italiaans-joodse naamkunde begrijpen. In tegenstelling tot andere diaspora's waar namen gemakkelijk een Hebreeuwse, Iberische of Germaanse oorsprong verraden, hebben joden in Italië massaal familienamen gedragen die uit het landschap voortkwamen: stadsnamen (Volterra, Modena, Pisa, Ravenna), beroepen, of — zoals hier — bijnamen gevormd op eigenschappen. Schaerf had in zijn inventaris van 1925 precies als doel deze namen op te sommen om het geheugen van een naamkundig erfgoed vast te leggen dat de moderniteit al bedreigde op te lossen.

De naam Bonucci past in een familie van familienamen gebouwd op de wortel bon- / buon-, « goed ». Deze lovende waarde is niet neutraal voor een joodse gevoeligheid: de traditie van Israël plaatst in het hart van zijn ethiek de notie van tov, het goede, en die van de man tzaddik, de rechtvaardige. Dat een voorouder « de goeie » door zijn gemeenschap werd genoemd, en dat deze bijnaam de naam van een hele geslachtsreeks werd, zegt iets over de manier waarop deugden zich voortplanten in familiegeheugen: niet door decreet, maar door reputatie. Het diminutief achtervoegsel -ucci, eigen aan Midden-Italië, situeert de wieg van de naam waarschijnlijk in Toscane of in de Umbrisch-Toscaanse regio's, landen met zeer oude joodse aanwezigheid.

Deze dimensie verdient voorzichtig te worden gesteld: we beschikken momenteel niet over een grondactum dat de eerste Bonucci benoemt. De betekenis van de naam behoort tot de linguïstische analyse en de naamkundige traditie, niet tot het genealogische archief. Maar zij werpt licht op een groter waarheid: door hun namen zelf toonden de joden van Italië een inwortelding aan die weinig andere diasporagemeenschappen met zoveel diepte hebben gekend. Volgens Attilio Milano, wiens Storia degli ebrei in Italia een referentiewerk blijft, gaat deze aanwezigheid zonder onderbreking terug tot de Romeinse tijd, wat de Italiaanse joodheid een van de oudste ter wereld buiten het Land van Israël maakt.

Om een Toscaanse of Noord-Italiaanse lignée met een naam als Bonucci te situeren, moet het gevestigde historische kader van de jodendom op het Schiereiland worden hersteld. Attilio Milano heeft deze multisecculaire continuïteit getraceerd, van de eerste gemeenschappen van het antieke Rome tot de getto's van de moderne tijd. Nicola Ferorelli heeft op zijn beurt een lange geschiedenis gedocumenteerd van de Joden in Zuid-Italië, van de Romeinse tijd tot de 18e eeuw, waaruit de rijkdom en kwetsbaarheid van deze nederzettingen blijkt.

Centraal-Italië — Toscane, noordelijke pauselijke staten, hertogdommen — kende vanaf de late Middeleeuwen een levende, gestructureerde joodse aanwezigheid rond de activiteit van lenen tegen pand, het enige dat aan Joden openstond vanwege christelijke verboden op woekerrente, maar ook rond geneeskunde, ambachten en handel. Deze beperkte economie was, paradoxaal genoeg, een plek waar een ethiek werd uitgeoefend: de joodse geldlener, zo vaak gekarikatureerd, werd in werkelijkheid gebonden door een eisende halakha wat betreft de rechtvaardigheid van transacties, en zijn huis was vaak een toevluchtsoord voor de armen van zijn eigen gemeenschap. De tzedakah — deze liefdadigheid die in het joodse denken niet facultatieve vrijgevigheid is, maar een plicht tot rechtvaardigheid — organiseerde het leven van kleine gemeenschappen lang voordat een staat eraan zou denken aan openbare armenzorg.

Het was in de Renaissance dat de Italiaanse jodendom een van haar hoogtepunten beleefde. Robert Bonfil heeft in zijn belangrijke studie over de Joden van Italië in de tijd van de Rinascimento aangetoond hoe deze gemeenschappen erin slaagden strikte trouw aan de Wet en een opmerkelijke openheid voor de omringende cultuur — muziek, poëzie, filosofie, geneeskunde — samen te houden. De Italiaanse Renaissance-Jood was geen teruggetrokken wezen: hij voerde gesprekken met humanisten, liet grote Hebreeuwse teksten drukken, nam deel aan het intellectuele leven van de steden. Dit vermogen om de studie van de Talmoed en de dorst naar profane kennis te combineren, is een van de grote deugden die deze cultuur aan het geheugen van Israël heeft nagelaten: de overtuiging dat trouw aan de Torah geen onwetendheid van de wereld vereist.

Indien de vorm van de naam Bonucci door zijn morfologie naar Midden-Italië en in het bijzonder naar Toscane wijst, verdient dit een uitwerking, terwijl we echter voorzichtig blijven gezien het ontbreken van een nomiaal document dat expliciet een Bonucci aan een specifieke Toscaanse gemeenschap koppelt. Roberto G. Salvadori heeft de geschiedenis van de Joden van Florence van hun oorsprong tot de hedendaagse tijd nagevorst, en biedt het nauwkeurigste kader om te begrijpen hoe het leven van een Joodse familie in dit gebied zou hebben kunnen zijn.

De Medicese Toscane was het toneel van een ambivalente Joodse politiek. Aan de ene kant sloot de instelling van het getto van Florence in 1571, onder Cosimo I, de gemeenschap op in een gesloten en bewaakt gebied; aan de andere kant maakten de stichting van Livorno en de Leggi Livornine van het einde van de 16de eeuw van deze haven een van de gastvrijste voor Joden in Europa, die Sefarden, marranen die tot het judaïsme waren teruggekeerd, en handelaren uit de gehele Middellandse Zee aantrokken. Deze dubbele ervaring — opsluiting en gastvrijheid, dwang en vrijheid — heeft een bijzonder veerkrachtig Toscaans jodendom gevormd.

Of de Bonucci-lignée nu in het Florentijnse getto woonde, in de vrije handel van Livorno, of in een van de kleine Toscaanse plattelandsgemeenten, zij participeerde in deze geschiedenis. De deugd die zich daar het duidelijkst manifesteert, is die van de betrokkenheid bij het collectieve leven : in deze gemeenschappen was iedereen verplicht bij te dragen aan de gemeenschappelijke instellingen — de synagoge, de school, de liefdadigheidsconfraterniteit (ḥevra), de kas voor bijstand aan zieken en doden. Het overleven van de groep steunde op deze georganiseerde solidariteit, waar de naam « goedheid » die de lignée draagt, een concrete weerklank vindt : « goed » zijn was geen privé-eigenschap, maar een gedeelde verplichting tegenover de medemens. We formuleren deze lezing in de voorwaarde : zij geldt als waarschijnlijke reconstructie van het milieu, niet als verhaal van vastgestelde gebeurtenissen specifiek voor de familie.

De beslissende wending in de geschiedenis van Italiaans-Joodse gemeenschap was de emancipatie. Gadi Luzzatto Voghera analyseerde in detail het lange debat, van 1781 tot 1848, over de burgerlijke gelijkheid van Joden in het schiereiland — deze « prijs van gelijkheid » die decennia van controverses, hoop en terugslag vereiste. De Italiaanse eenwording, voltooid in de jaren 1860-1870, bevestigde eindelijk het volledige burgerschap van Joden, waardoor het Koninkrijk Italië een van de staten werd waar de Joodse integratie het meest volledig en het snelst in Europa was.

Een familie die een naam droeg die zo diep Italiaans was als Bonucci, was van nature bijzonder geneigd tot deze integratie. De Joden van Italië engageerden zich massaal in de opbouw van de natie: in het leger, de administratie, de universiteit, de vrije beroepen, handel en politiek. Italië telde Joodse ministers, generaals en burgemeesters op een moment dat elders in Europa antisemitisme een structureel obstakel bleef. Deze inzet voor het algemeen belang illustreert een deugd die de Joodse traditie het zorg voor het openbare belang noemt — het idee, erfgenaam van het prophetisme, dat het lot van de stad waar men woont het plicht van degene die daar woont, met zich meebrengt.

Deze periode was ook die waarin het Joodse naampatrmonium onder zijn moderne vorm bevroor, dezelfde vorm die Schaerf in 1925 ondernam op te nemen. De naam Bonucci, van generatie op generatie doorgegeven, werd toen het stabiele teken van een tegelijk Italiaans en Joods lidmaatschap — zonder tegenstrijdigheid gevoeld, in het bewustzijn van families die zich volledig als burgers van het koninkrijk en zonen van Israël leefden. Deze lange tijd vredige dubbele trouw zou weldra aan de vreselijkste beproeving worden blootgesteld.

Het jaar 1938 markeerde het keerpunt. Het fascistische regime van Mussolini voerde de rassenewetten in — de leggi razziali — die Joden brutaal uit het Italiaanse leven uitsloten. Michele Sarfatti heeft in zijn naslagwerk over Joden in het fascistische Italië het mechanisme van deze staatsvervolguing gereconstrueerd, van de volkstelling van 1938 tot de uitsluiting uit scholen, beroepen en de natie zelf. Enzo Collotti toonde aan hoe deze wetten deel uitmaakten van een opzettelijk beleid, en niet slechts van een puur ondergane dwang door de Duitse bondgenoot.

Een van de instrumenten van deze vervolguing was precies de identificatie van namen. Fabio Isman heeft de documenten van dit racistische Italië van 1938 verzameld, waar het jodendom administratief werd opgespoord. Marie-Anne Matard-Bonucci — historica wier familienaam, door een toeval dat niet zonder ernst is, kruist met die van onze lignage — heeft een magistrale analyse gegeven van de mechaniek van de vervolguing van Joden onder het Italiaanse fascisme. Wat deze werken vaststellen, is dat de ouderdom van de inburgering, de Italiaanse aard van de naam, de patriottische ijver geen bescherming boden: de meest geïntegreerde families werden even hard getroffen als de anderen.

Mario Avagliano en Marco Palmieri hebben het woord gegeven aan de slachtoffers zelf, via hun dagboeken en brieven uit de jaren 1938-1945, waarmee zij de intieme ervaring van uitsluiting, angst en wachten hebben gereconstrueerd. Het is hier dat de hoogste deugd zich manifesteert in haar meest pijnlijke vorm: de trouw — die van families die, beroofd van hun rechten, niettemin hun waardigheid, hun geloof en hun solidariteit behielden. Na september 1943 en de Duitse bezetting werd de vervolguing tot uitroeiing. Liliana Picciotto heeft in Il libro della memoria naam voor naam de Joden geregistreerd die tussen 1943 en 1945 uit Italië werden gedeporteerd, vervullend een plicht van herinnering — zakhor, « herdenk » — die in het hart van de joodse ethiek ligt. Dit werk van naamgeving van de verdwenen, absolute weigering van vergetelheid, is op zichzelf de uitdrukking van een kardinale deugd van Israël.

Een feit blijft staan, vast en verifieerbaar, na deze zoektocht: de naam Bonucci komt voor in de inventaris van Samuele Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, gepubliceerd in Florence in 1925. Dit feit, ogenschijnlijk bescheiden, krijgt bijzonder reliëf wanneer men meet wat na de publicatie ervan volgde. Dertien jaar nadat Schaerf de joodse namen van Italië had opgetekend, gebruikte de fascistische staat analoge identificatielogica's voor heel ander doel: Schaerf noteerde om de herinnering te bewaren; het regime noteerde om te vervolgen.

Deze tragische symmetrie geeft aan Schaerfs gebaar een draagwijdte die hij waarschijnlijk niet voorzien had. Door de familienamen van een gemeenschap schriftelijk vast te leggen, vormde hij, zonder het te weten, een archief van verzet tegen vergetelheid. De naam Bonucci is daarin ingeschreven als getuige van een aanwezigheid — het bewijs dat een joodse lignee deze naam op Italiaanse bodem heeft gedragen, en dat deze aanwezigheid het verdient gezegd en onthouden te worden.

Hier antwoorden geheugen en geschiedenis elkaar precies. De doorgegeven traditie — een naam, een categorie « joden van Italië » — wordt bevestigd door het wetenschappelijk document. En dit document voegt zich op zijn beurt in een veel bredere keten: die der sefarim, der boeken, waarmee Israël altijd de verdwijning heeft afgewend. Van de registers van middeleeuwse gemeenschappen tot het Boek van de herinnering van Picciotto, heeft de jodendom het schriftelijk opgetekend niet tot een instrument van controle gemaakt, maar tot een daad van trouw jegens levenden en doden. Dat de naam Bonucci zijn plaats in deze keten heeft, volstaat om gegrond te zijn dat men hem een boek wijdt. De deugd die daarin wordt vervuld, is die van de herinnering zelf — zakhor —, waaraan de traditie van Israël de waarde van een gebod heeft verleend.

Wat moet men onthouden, aan het einde van dit Grote Boek, van een lignée waarvan het archief ons slechts een naam en een categorie heeft nagelaten? Precies dit: dat de naam zelf een erfenis is, en dat een Joodse naam uit Italië in zich een hele geschiedenis draagt. De familienaam Bonucci, geboren uit het idee van « goedheid » en gevormd volgens de gebruiken van centraal Italië, spreekt van de meereeuwse inworteling van de Italkim, de lange volharding van gemeenschappen door het getto en de emancipatie heen, en vervolgens de absolute beproeving van de rassenwe­tgeving en de deportatie.

Van alle deugden die de Joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen, is het die welke deze lignée van allen het best tot uitdrukking heeft gebracht de trouwe herinnering — zakhor. Niet door de glans van beroemde werken, waarvan wij geen spoor hebben, maar door de volharding van de naam zelf: die naam welke Schaerf in 1925 waardig achtte om ingeschreven te worden, en die, door het corpus van historici van de Italiaanse Joodheid — van Milano tot Bonfil, van Salvadori tot Sarfatti, van Luzzatto Voghera tot Picciotto —, verbonden blijft met de grote herinnering van Israël. Noemen, inschrijven, doorgeven: daarin neemt de lignée Bonucci deel aan een deugd welke de traditie tot het niveau van gebod heeft verheven.

Dit boek aanvaardt zijn stiltes. Het heeft niet willen opvullen door verzinsel wat het archief leeg laat. Het heeft liever, rondom een naam, de wereld doen weerklinken die hem betekenis geeft, en een bescheiden lignée haar rechtmatige plaats teruggegeven in het collectieve geheugen van de diaspora van Italië. Dit is misschien wel de grootste goedheid die men de Bonucci kan bewijzen: hen niet in vergetelheid te laten verzinken.