Familie Bonomie

Het documentaire ankerpunt van de familie Bonomie is de inventaris van Samuel Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, gepubliceerd in Florence in 1925 [Schaerf, 1925]. Het werk verzamelt en classificeert de familienamen die door joden op het Italiaanse schiereiland werden gedragen, en probeert hun oorsprong terug te geven — toponymisch, professioneel, vertaald Hebreeuws, of voortkomend uit bijnamen. De inschrijving van de naam Bonomie in dit corpus is niet anekdotisch: zij getuigt ervan dat de familienaam inderdaad in de Italiaans-joodse sfeer circuleerde en dat zij waardig werd geacht om te worden geregistreerd als onderdeel van het onomastische erfgoed van de gemeenschap.

De onderneming van Schaerf past in de bijzondere context van Italië in het interbellum, waar nog levendig Joods geleerdewerk zich inspande om zijn eigen bestaan te documenteren vóór de beproevingen die zouden volgen. Daarin behoort deze catalogus tot een gebaar van trouw aan het gebod van herinnering — zakhor — dat Yerushalmi heeft aangetoond constitutief te zijn voor de Joodse identiteit: de naam bewaren is weigering van uitwissing [Yerushalmi, Zakhor, 1984]. De familie Bonomie participeert dus, door haar naam zelf, in een breder collectief geheugen, dat van een Italiaans jodendom dat onder de oudste van Westeuropa behoorde.

De vorm Bonomie, met zijn uitgang, lijkt een variant of verfransing weer te geven van een Italiaans noyau van het type Bonomi / Bonomo. Zulke grafische variabiliteit is gewoon in de geschiedenis van Joodse namen, overgedragen van de ene taal naar de andere naargelang migraties, notariële akten en burgerlijke registers. Men dient zich dus te hoeden voor het fixeren van een unieke spelling: de naam leeft voort in zijn transformaties.

Om te begrijpen wat het leven van een familie als de Bonomie kon zijn, moet men het kader herstellen dat Robert Bonfil beschrijft in Jewish Life in Renaissance Italy [Bonfil, 1994]. De historicus toont daarin een paradoxale joodheid: een minderheid die eerst werd geduld, maar steeds meer werd beperkt, en toch diep geïntegreerd in de omringende cultuur, deelnemend aan de grote intellectuele en artistieke beweging van het schiereiland, terwijl tegelijk een dicht gemeenschapsleven werd onderhouden, gestructureerd rond de synagoge, studie en solidariteit. De joden van Italië waren noch een vreemd lichaam noch een gemeenschap opgegaan in de massa: zij leefden deze vruchtbare spanning tussen verbondenheid en onderscheiding.

In deze wereld was economische activiteit — lenen op pand, handel, ambacht, geneeskunde — niet alleen een middel van bestaan maar een plaats waar een ethiek werd uitgeoefend. Bonfil herinnert eraan hoezeer het Italiaanse gemeenschapsleven rustte op instellingen van liefdadigheid (gemilut hassadim), broederschappen en hulpfondsen, waardoor de meer gevestigden zorg droegen voor armen, zieken en voorbijreizende vreemdelingen [Bonfil, 1994]. Hoewel het archief ons niet de details van bijzondere werken van de Bonomie levert, impliceert het behoren tot dit gemeenschapsweefsel een deelname aan deze collectieve verplichtingen: dat is de betekenis zelf van lid zijn van een kehillah.

Het is ook de tijd waarin een opmerkelijke geleerde en boekenproductie bloeit. De verlichte Hebreeuwse manuscripten uit Italië, bestudeerd door Giulia Tamani, getuigen van een verfijning waarin vroomheid kunst ontmoet [Tamani, 2010]. Dat families van de joodse bourgeoisie dergelijke werken hebben laten vervaardigen, gekopieerd of bezeten, illustreert de waarde die aan kennis en de schoonheid van de heilige tekst werd gehecht. De overdracht van de Wet verliep aldus door de materiele zorg die aan het boek werd besteed — een discrete maar reële deugd, waarin het respect voor de Torah zich manifesteert in een handgebaar.

Hier ontmoeten traditie en archief elkaar. De naam Bonomie is niet neutraal: hij schrijft in de familienaam het begrip van het goede. In het Italiaans-Joodse gebruik verlengen zulke gunstige namen een oud gebruik, waarin de gegeven naam een wens, een zegen uitdrukt, soms de vertaling van een Hebreeuwse naam — Tov, « het goede », of Ya'ir, « moge het schijnen ». De filosoof Armand Abécassis heeft benadrukt hoe, in het Joodse denken, de naam nooit een zuiver etiket is: hij verbindt het zijn en zijn roeping [Abécassis, La pensée juive, 1987]. Een naam dragen die het goede uitdrukt, is een erfenis ontvangen van een eis.

Dit goede heeft een nauwkeurige inhoud in de traditie. Het is niet vaag gevoel maar hessed: de actieve trouw aan de ander, de zorg, de concrete weldadigheid. Léon Askénazi heeft aangetoond dat het judaïsme de Wet niet als uitwendige dwang opvat maar als weg van vervulling van dit goede, articulerend gerechtigheid (din) en medelijden (rahamim) [Askénazi, La parole et l'écrit, 1999]. Een familie wiens naam zelf het goede verkondigt, bevindt zich symbolisch onder het teken van deze synthese.

Men moet echter voorzichtig blijven: etymologie is geen biografie. Dat de naam het goede betekent, bewijst niet dat elke Bonomie het heeft belichaamd. De eerlijkheid van het verhaal gebiedt te zeggen dat de onomastiek ons een richting biedt, geen bewijs van gedrag. Precies op dit punt ontmoeten geheugen (de zin gedragen door de naam) en geschiedenis (het betrekkelijke stilzwijgen der bronnen over individuele daden) elkaar zonder zich te vermengen.

De geschiedenis van de Italiaanse joden speelde zich niet enkel op het schiereiland af. Vanaf het einde van de zestiende eeuw werd de vrijhaven van Livorno, geopend door de Medici's, het centrum van een bloeiende « Portugese Joodse Natie » waarvan Lionel Lévy het lot heeft nagetekend, van Livorno naar Amsterdam, Tunis en verder [Lévy, La Nation juive portugaise, 1999] ; [Lévy, La Communauté juive de Livourne, 1996]. Livorno was een kruispunt waar Sefardische joden van het Iberisch schiereiland en autochtone Italiaanse joden elkaar ontmoetten, en vanwaar handelsfamilies naar Noord-Afrika vertrokken, waarbij zij een commercieel en religieus netwerk tussen de twee oevers van de Middellandse Zee tot stand brachten.

In deze beweging doken familienamen van Italiaanse oorsprong, getransformeerd, op in de gemeenschappen van Marokko. De grana — Livornese joden gevestigd in Tunis — brachten daar hun namen, hun rituelen en hun cultuur mee. De variant Bonomie past door zijn verfranste fysionomie bij deze hypothese van een geslacht dat van de Italiaanse wereld naar de Noord-Afrikaanse ruimte onder Franse bestuur en invloed is gegaan, waar de burgerlijke stand de spellingswijzen vastlegde. De onderzoeken naar de gemeenschappen van Tlemcen, van Sidi Bel Abbès en naar het Joodse geheugen van Algerije werpen licht op dit milieu waar Iberische, Italiaanse en autochtone erfenissen elkaar ontmoetten [Botbol, Vie et destin de la communauté juive de Tlemcen, 2000] ; [Archives rabbiniques de Sidi Bel Abbès].

In deze verplaatsingen uit zich de deugd van gastvrijheid en zorg voor de vreemdeling. De gastvrij onthalende gemeenschappen, zoals eertijds de Italiaanse steden, openden hun instellingen van liefdadigheid voor de nieuwkomers ; en de migranten op hun beurt vervlochten banden van solidariteit voorbij de grenzen heen. Deze continuïteit van liefdadigheid van de ene oever naar de andere is een van de grote lessen van de geschiedenis van de Middellandse-Zee diaspora's [Lévy, 1999].

Een van de best bevestigde kenmerken van het Italiaanse jodendom, waarin de families die door Schaerf zijn geregistreerd deelnamen, is de gehechtheid aan het boek en de studie. De joodse filosofische traditie, beschreven door Colette Sirat aan de hand van middeleeuwse manuscripten, toont aan dat Italië een essentiële schakel was in de overdracht van het joodse denken, tussen Spanje, Provence en het Oosten [Sirat, La philosophie juive au Moyen Âge, 1983]. Maurice-Ruben Hayoun heeft eraan herinnerd hoezeer deze filosofie voortdurend trachtte de trouw aan de Openbaring en de uitoefening van de rede met elkaar in overeenstemming te brengen [Hayoun, La philosophie juive, 2023].

De door Tamani bestudeerde Italiaanse verlichte manuscripten maken deze tekstcultuur voelbaar: elke versierde pagina getuigt ervan dat studie niet alleen intellectueel maar ook liturgisch, gebaar en esthetisch was [Tamani, 2010]. Waar een familie zoals de Bonomie zich kon inschrijven, was dat zonder twijfel in deze gewone praktijk van het Italiaanse jodendom: het bijwonen van de synagoge, de opvoeding van kinderen in de heder, het kopiëren of bezitten van gebedboeken, deelname aan studiebinnenkamers. Dit zijn bescheiden deugden — bescheidenheid, standvastigheid, zorg voor overdracht — maar het zijn deze die, van generatie op generatie, het geheugen van Israël hebben gedragen.

Het is hier gepast om de grenzen van onze bronnen aan te erkennen: geen wetenschappelijk werk noch rabbijnse beslissing kan formeel aan een genoemde lid van de familie worden gekoppeld, gegeven de huidige staat van de documentatie. We rapporteren dus de context, niet individuele feiten, en we houden ons aan wat het archief zonder overdrijving kan beweringen.

De twintigste eeuw stelde het Italiaans-mediterraan jodendom voor beproevingen die het gebaar van Schaerf, achteraf bezien, een bijzondere ernst geven. Namen in 1925 opnemen was — zonder het te weten — behouden wat de vervolging wilde vernietigen. De geheugenwerken, zoals die bijeengebracht door Dominique Natanson rond de pedagogische overdracht van de joodse geschiedenis, tonen het belang aan van benoemen, tellen, herinneren, opdat de onderbroken lignees niet twee keer verdwijnen [Natanson, Mémoire Juive & Éducation, 1997].

De voortbestand van een naam als Bonomie in catalogi en registers is op zich een vorm van trouw. Yerushalmi heeft aangetoond dat het joodse volk eerder daden van geheugen — riten, lijsten, verhalen — voortbracht dan historici, waardoor het verleden levend blijft in het heden [Yerushalmi, Zakhor, 1984]. Dat dit boek kan worden geschreven, dankt het aan deze keten van overdragers: Schaerf gisteren, de geleerden van de diaspora's vandaag. De familie Bonomie, wier naam voortleeft terwijl zoveel andere verloren gingen, illustreert deze discrete overwinning van geheugen op vergetelheid.

Dit hoofdstuk behoort tot het overgeleverde evenals tot het vastgestelde: we weten dat de naam werd opgetekend; we geloven, met de traditie, dat een naam opschrijven betekent een ziel eren. Dit is het punt waar geschiedenis en geheugen elkaar de hand reiken.

Van de Italiaanse Renaissance tot de havens van de Middellandse Zee verschijnt de lignée Bonomie als een familie van het klassieke Italiaanse jodendom: geworteld in een gemeenschap, gehecht aan het boek en de Wet, ingebed in de handels- en religieuze netwerken die Livorno met Noord-Afrika verbonden. Het archief is karig — de naam wordt bevestigd door Schaerf [Schaerf, 1925], de context wordt verduidelijkt door Bonfil, Lévy, Tamani en de historici van de diaspora's — en het zou oneerlijk zijn te beweren meer te weten over de daden van individuen.

Maar als er één deugd is die deze lignée, boven alles, het best heeft uitgedrukt, dan is het de deugd die haar naam zelf draagt in zijn lettergrepen: de goedheid, de hesed. Niet de sentimentele goedheid, maar de actieve trouw aan de ander die de joodse traditie op het toppunt van haar vereisten plaatst, tussen gerechtigheid en barmhartigheid [Askénazi, 1999]. De naam van de goede dragen, in een wereld waarin de naam het zijn bindt [Abécassis, 1987], betekent erfgenaam zijn van de roeping om zorg te dragen — voor de arme, de zieke, de vreemde, voor het doorgegeven boek. Hierin sluit de singuliere geschiedenis van de Bonomie aan bij de collectieve herinnering van Israël, dit volk dat van goedheid jegens de ander niet een sieraad van de Wet heeft gemaakt, maar haar vervulling zelf.