Familie Bologna

De joodse gemeenschap van Bologne behoort tot de oudste en belangrijkste in Noord-Italië. De vitaliteit ervan in de Middeleeuwen en de Renaissance wordt vandaag bevestigd tot in de aarde: archeologische opgravingen die van 2012 tot 2014 plaatsvonden, Via Orfeo, hebben de middeleeuwse joodse begraafplaats van de stad blootgelegd, waarin 408 graven zijn gevonden, wat ervan één van de grootste middeleeuwse joodse grafverzamelingen maakt die in Europa zijn opgegraven [Soprintendenza di Bologna; Cairn.info]. Deze begraafplaats, gelegen tussen de tweede en derde stadsmuur, was in 1569 vernietigd [Times of Israel]. De herontdekking ervan is als het materiële herleven van een gemeenschap die de officiële geschiedenis lange tijd had uitgewist: zij getuigt van een talrijke, gestructureerde bevolking, bezorgd — volgens de Joodse Wet — om haar doden te begraven op een consacreerde plaats, de bet ha-hayyim, het « huis der levenden ».

Het is in dit joodse Bologne dat de familienaam zijn wortels heeft. De stad was, op het keerpunt van de Middeleeuwen en de Renaissance, een intellectueel centrum van eerste rang. Robert Bonfil toonde in Jewish Life in Renaissance Italy aan hoezeer de joodse gemeenschappen van Midden- en Noord-Italië toen talmudische kennis, economische activiteit — vaak geldlening op onderpand en handel — en intense deelname aan de omringende cultuur combineerden [Bonfil, 1994]. Bologne, de zetel van de oudste universiteit van het Westen, bood aan joodse geletterden een omgeving waarin geneeskunde, filosofie en Torahstudies met elkaar konden dialogeren. De overdracht van kennis werd daar beleefde als een kardinale deugd: de talmud Torah, de heilige studie, stond daar naast wetenschappelijke en medische kennis, in die vervlechting die de eer van het Italiaanse judaïsme was.

Indien er een domein is waar de stad Bologna haar naam in het geheugen van heel Israël inscreef, dan is het dat van de opkomende Hebreeuwse drukkerskunst. De roem van de Joden van Italië, herinnert de historiografie ons, bestaat onder meer eruit dat zij onder de eersten ter wereld Hebreeuwse boeken hebben gedrukt [Geschiedenis van de Joden in Italië]. Bologna was een van de wiegenplaatsen van deze kunst: uit haar drukkerijen kwam in 1477 de Psalter met commentaar van David Kimhi, een van de allereerste gedateerde Hebreeuwse boeken ooit gedrukt, en vervolgens in 1482 de eerste volledige gedrukte editie van de Hebreeuwse Pentateuch, vergezeld van de Targum van Onkelos en het commentaar van Rashi.

Deze gebeurtenis overstijgt ver de Bolognese grenzen. Het raakt wat de traditie beschouwt als het hoogste: het woord van de Torah toegankelijk maken, het vermenigvuldigen, het aanbieden voor studie aan het grootst mogelijke aantal. Elke familie die de naam van de stad draagt, erft het als een symbolisch erfgoed. Giulia Tamani, in haar studie van de Manoscritti ebraici decorati in Italia, herinnerde eraan hoezeer de Italiaanse cultuur van het handschrift en vervolgens van de Hebreeuwse druk de zorg voor schoonheid met de nauwkeurigheid van de tekst verenigde [Tamani, 2010] — een manier om het Boek te vereren door het te versieren. Hier uit zich, in de feiten van de Bolognese geschiedenis zelf, een van de meest constante Joodse deugden: de liefde voor studie en de dienst van overdracht, van de heilige tekst een gedeeld goed maken in plaats van een bewaakt schat.

De gouden Bolognese periode werd bruusk onderbroken. In Bologna werd het getto ingesteld in mei 1556, op de locatie van de zogenaamde via de' Giudei, via del Carro en vicolo Tubertini [Biblioteca comunale di Bologna]. Daarna kwam de breuk: de Joden bleven er tot 1569, het jaar waarin zij voor het eerst werden verbannen, gevolgd door een toegestane terugkeer tussen 1586 en 1593, wanneer de definitieve uitwijzing plaatsvond [Bologna Welcome]. De verbanning van 1569 werd op 26 februari van dat jaar uitgevaardigd door de bul Hebraeorum gens sola van paus Pius V, die allen uit de stad verjoeg die daar nog waren, waarvan men zegt dat er ongeveer achthonderd waren [Comunità Ebraica di Bologna]. De uitgewezen Bolognese Joden moesten bovendien een bedrag van 40 000 scudi betalen voordat zij de stad verlieten [Biblioteca comunale di Bologna].

Het is zeer waarschijnlijk in het spoor van deze opeenvolgende ontworteling dat de familienaam Bologna zich vestigde. Een Jood die gedwongen was te vertrekken, droeg, gegraveerd in zijn naam, de herinnering mee aan de stad waaruit men hem rukte; zijn gastheren in Ferrara, Mantua, Ancona of later in mediterrane havens noemden hem « degene uit Bologna ». De naam werd zo het draagbare monument van een ballingschap. In deze beproeving leest men een discrete maar diepe deugd: de trouw aan de herinnering, deze weigering om vervolging de oorsprong uit te wissen. Zoals Yosef Hayim Yerushalmi in Zakhor heeft onderwezen, heeft het Joodse volk minder het werk van historicus dan van herinnering bewaard, de beproeving omzettend in overdraagbare herinnering [Yerushalmi, 1984]. De familienaam Bologna, door de eeuwen heen gedragen, neemt exact deel aan dit zakhor — « gedenk » — waardoor een gemeenschap de vergetelheid van wat zij was weigert.

Na de vervolgingen hergroepeerden de Joodse families uit Centraal-Italië zich langs de handelsroutes en plaatsen van tolerantie. Vrijhavens boden spoedig een onverwacht toevluchtsoord. Livorno allereerst, waarvan de privileges verleend door de Medici — de Livornine van 1591 en 1593 — Italiaanse en Sefardische Joden aantrokken uit het Iberische schiereiland en het hele Middellandse-zeebakken. Lionel Lévy heeft deze geschiedenis van de « Portugese Joodse Natie » van Livorno uitgewerkt, een kruispunt waar families van de Italiaanse en Iberische diaspora samenkwamen, en vanwaar de geslachten naar Tunis, Amsterdam en daarbuiten trokken [Lévy, 1999] [Lévy, 1996].

Het is waarschijnlijk — hoewel het archief geen continue afstamming toelaat na te gaan — dat dragers van de naam Bologna deze wegen hebben gevolgd, hun lot vervlecht met dat van de Sefardische gemeenschappen. De naam verschijnt trouwens, onder soortgelijke vormen, tot in de gemeenschappen van Noord-Afrika, waar Sefardische genealogische repertoria familienamen van Italiaanse oorsprong vermelden onder de families van Tlemcen, Sidi Bel Abbès en de steden van de Maghreb [Botbol, 2000] [Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès]. Hier antwoorden de mondelinge familietradities en het archief der havens elkaar zonder elkaar altijd over te snijden: de eerste beweert een Italiaanse oorsprong, de tweede betuigt haar waarschijnlijkheid door de gedocumenteerde migratiestromen. Dit is eigen aan deze Middellandse-zeegeslachten: meerdere landen in één naam verenigen. Door de verbannen op te nemen en zich aan te sluiten bij nieuwe gemeenschappen hebben deze families die deugd van het judaïsme belichaamd die hakhnasat orḥim is, de gastvrijheid jegens de vreemdeling, en die solidariteit van de kehillah die overal waar zij zich vestig gemeenschap opnieuw scheept.

Wat de traditie van Italiaanse families die na de verbanningen werden gevestigd, overdraagt, is allereerst een cultuur van kennis en trouw aan de halakha. De Italo-Livornese gemeenschappen onderscheidden zich door de kwaliteit van hun rabbijnen, de zorgvuldige bijhoudingvan hun registers, de aandacht voor onderwijs en liefdadigheid — de tsedaqah was daar niet een aalmoes maar een verplichting tot gerechtigheid, georganiseerd door broederschappen van weldadigheid. Colette Sirat heeft aangetoond hoezeer de middeleeuwse Joodse filosofie, overgebracht door Italiaanse manuscripten, het denken van deze gemeenschappen had dooraderd, waar men Maimonides en zijn commentatoren bleef kopiëren, van commentaar voorzien en onderwijzen [Sirat, 1983].

Deze intellectuele en spirituele dimensie doorkruist de herinnering van Italiaanse families in de diaspora. Maurice-Ruben Hayoun heeft de bijzondere plaats van Italië in de geschiedenis van de Joodse filosofie onderstreept, grondgebied van ontmoeting tussen de Sefardische erfenis, de Asjkenazische traditie en het humanisme van de Renaissance [Hayoun, 2023]. Léon Askénazi heeft zijn kant op deze verantwoordelijkheid benadrukt om « de traditie te denken » in elke generatie, deze levend te ontvangen en niet verstard [Askénazi, 1999] ; en Armand Abécassis, op deze vruchtbare spanning « van woestijn naar begeerte » die het Joodse denken beweegt [Abécassis, 1987]. Een geslacht dat de naam draagt van een stad van drukkers en geleerden, voegt zich van nature in deze genealogie van de geest — niet uit geslachtsvanisme, maar uit trouw aan de waarden die de stad zelf had gedragen: studie, de Wet, en de dienst aan de gemeenschap.

Het is hier nodig de grenzen van onze kennis te erkennen. De familienaam Bologna is stevig geattesteerd als Italiaanse Joodse naam door Schaerf [Schaerf, 1925], en de historische context van de Bolognese gemeenschap is rijkelijk gedocumenteerd ; maar geen enkele doorlopende genealogie, geen enkele stamboom die de huidige dragers van de naam verbindt met de middeleeuwse families van Bologna, kan met zekerheid worden vastgesteld. De archieven van de gemeenschap werden verstrooid door de verbanningen, en veel registers gingen verloren. De eerlijkheid van dit boek vereist dat we deze stiltes noemen in plaats van ze op te vullen met uitvinding.

Daarom neemt de Mémoire hier het over van het archief. Dominique Natanson heeft door haar werk Mémoire juive et éducation aangetoond hoezeer de overdracht aan nieuwe generaties zelf een daad van overleven en trouw was [Natanson, 1997]. De tragedie van het negentiende-eeuwse Bologna — de zaak Mortara, dat Joodse kind dat in 1858 op pauselijk bevel aan zijn familie werd ontnomen — herinnert tot in de hedendaagse tijd aan de kwetsbaarheid van de Joodse toestand in deze landen [Biblioteca comunale di Bologna]. De naam Bologna dragen vandaag de dag betekent erven zowel de glorie van de drukkers van 1477 als de pijn van de achthonderd verdrevenen van 1569. De deugd die eigen is aan deze lignée is misschien juist deze : van zijn naam een werkzame herinnering maken, een belichamd zakhor.

Aan het einde van deze reis is het duidelijk wat de lignée Bologna boven alles onder de joodse deugden het best heeft uitgedrukt: de trouw aan de herinnering en de dienst van de overdracht. Want deze naam is niet slechts die van een familie; het is de naam van een stad die achtereenvolgens een van de wiegenplaatsen van de Hebreeuwse drukkunst was — die de gedrukte Torah aan heel Israël aanbood — en het toneel van een verdrijving die achthonderd zielen verspreidde. Door ervoor te kiezen deze toponiemen door de eeuwen en continenten heen te dragen, hebben de families Bologna van hun familienaam een monument gemaakt: de weigering om de ballingschap het oorsprong te laten uitwissen, de herinnering gegraveerd door de generaties heen.

Deze bijzondere deugd sluit aan bij de collectieve deugd van heel Israël. Zoals Yerushalmi heeft onderwezen, heeft het joodse volk zichzelf gevormd tot een volk van de herinnering, waarbij elk lijden werd omgezet in overdraagbare herinnering en elke naam een bewaarder van het verleden werd [Yerushalmi, 1984]. Daarin neemt de bescheiden lignée Bologna — bevestigd door Schaerf, verlicht door de archeologie van een teruggevonden begraafplaats, gedragen door de wegen van de sefardische dispersie — volledig deel aan deze kardinale deugd: zakhor, herdenk jezelf. De naam zelf, voor eeuwig, herdenkt dit.