Familie Blumenkranz

De naam Blumenkranz laat zich zonder enige dubbelzinnigheid ontleden in twee samengestelde Duitse zelfstandige naamwoorden: Blume(n), « bloem(en) », en Kranz, « kroon », « slinger », « gevlochten kring ». De genitale verbindingsvorm -n- (Blumen-kranz, « bloemenkroon ») is de normale constructie van het Duitse samengestelde zelfstandig naamwoord. Het resultaat behoort onbetwist tot de categorie van zogenoemde judeo-Duitse familienamen, waarvan het referentiewerk het woordenboek van Lars Menk blijft, aanvulling in het westen op de vaststellingen van Alexander Beider voor het Russische Rijk, het Koninkrijk Polen en Galicië [Woordenboeken van Joodse familienamen in Oost-Europa en Judeo-Duits].

Het onomastisch onderzoek onderscheidt onder de Asjkenazische Joodse namen verschillende grote families: eigentlijke familienamen (afgeleid van een vadernaam, Abramowicz), matronymische namen (Rivkin, van Rivka), toponimische namen (Krakauer, van Krakau), beroepsnamen (Schneider, de kleermaker) en tenslotte sierlijke of « decoratieve » namen. Tot deze laatste klasse behoort Blumenkranz, naast Blumenfeld (« bloemenveld »), Blumenthal (« bloemendal »), Rosenkranz (« rozenkroon »), Lilienthal of Morgenstern. Het element Blume- is daar uiterst vruchtbaar: het heeft tientallen vastgestelde namen voortgebracht, wat de grote productiviteit van het bloemenmotief in de Asjkenazische naamgevingsverbeelding bevestigt [Woordenboeken van Joodse familienamen in Oost-Europa en Judeo-Duits].

Het is van belang te benadrukken dat de letterlijke schoonheid van de naam geenszins een edele afkomst of heraldische betekenis impliceert: de sierlijke namen werden, grotendeels, toegekend of gekozen in het kader van de administratieve vaststelling van familienamen, soms door de ambtenaar van de burgerlijke stand, soms door de familie zelf. De « bloemenkroon » is dus eerder een linguïstisch getuigenis dan een wapen: zij spreekt van het Duits van de keizerlijke Hofsprache, van de Duitstalige cultuur van de Joden van Oostenrijk, Bohemen-Moravië, Galicië en de westelijke randen van het Asjkenazische gebied, eerder dan van een bepaalde geslachtslijn. De verwantschap met Rosenkranz — die in christelijke context ook « rozenkrans » aanduidt — herinnert trouwens hoe vrij deze samenstellingen circuleerden in het Germaanse bekken alvorens door Joodse families werden aangenomen [Woordenboeken van Joodse familienamen in Oost-Europa en Judeo-Duits].

Om de verschijning van een naam als Blumenkranz te begrijpen, moet men zich tot de beslissende wending aan het einde van de achttiende eeuw wenden. Tot dan toe noemden de meeste Ashkenazi-Joden zich volgens het traditionele Hebreeuwse systeem — een voornaam gevolgd door de naam van de vader (ben, « zoon van »), eventueel aangevuld met een bijnaam, een toponiemum of een beroepsnaam, maar zonder vaste erfelijke familienaam die van generatie op generatie werd doorgegeven. De breuk kwam van de staatshervormen. In 1787 verplichten het Edict van tolerantie van keizer Jozef II en de daaropvolgende bepalingen de Joden van de Habsburg-monarchie — inclusief die van het onlangs bij de Poolse verdelingen geannexeerde Galicië — een vaste Duitse familienaam aan te nemen [Woordenboeken van Joodse voornamen uit Oost-Europa en Jiddisch-Duitse].

Het is in dit kader dat de sierlijke namen in massa opkomen. De functionarissen die belast waren met de registratie, vaak Duitssprekend, putten gaarne uit een repertoire van suggestieve samenstellingen — bloemen, metalen, stenen, landschappen — om gezinnen van een familienaam te voorzien. Galicië, een uitgestrekt gebied dat Krakau, Lemberg (Lviv), Brody en Tarnopol omvatte, werd zo een van de voornaamste centra van deze Duitssprekende klingende namen die door anders Jiddischsprekende Joodse gemeenschappen werden gedragen. Beider heeft aan deze provincie een volledig woordenboek gewijd, wat getuigt van de dichtheid en de bijzonderheid van zijn naamkunde [Woordenboeken van Joodse voornamen uit Oost-Europa en Jiddisch-Duitse].

Het is daarom waarschijnlijk, hoewel geen enkel uniek naamarchief dit voor alle dragers aantoont, dat de naam Blumenkranz zich voornamelijk in deze Austro-Gallische en meer algemene Duitse ruimte — Oostenrijk, Bohemen-Moravië, Galicië, Noord-Hongarije — heeft gekristalliseerd tijdens de eerste golf van naamfixatie. Deze geografische hypothese is consistent met het best vastgestelde biografische gegeven uit ons corpus: de historicus Bernhard Blumenkranz werd in Wenen geboren, in een Joodse familie waarvan de Franstalige Wikipedia preciseerde dat zij afkomstig was uit Polen — dat wil zeggen, naar alle waarschijnlijkheid, uit de voormalige Pools-Gallische ruimte onder Habsburg-heerschappij. De route van de naam, van Galicië naar de keizerlijke hoofdstad Wenen, illustreert exemplarisch de interne migratie van de Joden van het Imperium in de negentiende eeuw.

Indien een figuur op zichzelf de beroemdheid van de familienaam kristalliseert, dan is het die van Bernhard Blumenkranz. Bernhard Blumenkranz, geboren in Wenen op 12 juni 1913 en gestorven op 4 november 1989, is een Franse historicus, specialist van de joodse gemeenschap in Frankrijk en het Westen. Zijn levenspad condenseert in een leven het lot van een deel van de westerse Asjkenazische diaspora: de geboorte in het eindigende keizerlijke Wenen, Poolse wortels, intellectuele ontwaking, vervolgens ballingschap naar Frankrijk.

De biografische elementen convergeren. Geboren in Oostenrijk in een orthodoxe joodse familie van Poolse afkomst, maar niet praktiserend, interesseerde Bernhard Blumenkranz zich al vroeg voor het zionisme. Hij verliet zijn land om in Frankrijk te gaan studeren. Deze intellectuele emigratie, in de context van het opkomende nazisme, doet zijn leven en werk naar de Franse kant kantelen: hij zou een van de grote mediëvisten van de joodse geschiedenis worden en staat onder de autoriteiten aangehaald door referentie-instellingen, waarbij de Bibliothèque nationale de France zijn gezagsnota bewaart [Bibliothèque nationale de France, gezagsnota].

De wetenschappelijke bijdrage van Blumenkranz is aanzienlijk. Zijn werk vanaf de jaren 1960 was baanbrekend: zijn werk vanaf de jaren 1960 beïnvloedde het onderzoek naar de geschiedenis van het Volk van het Boek in de Middeleeuwen. Hij zette zich er in het bijzonder voor in om de oude joodse aanwezigheid op Franse bodem te reconstrueren. Onder zijn leiding verscheen in 1972 het verzamelwerk Histoire des Juifs en France, een standaardwerk dat volgens de presentaties van het werk de beste specialisten op het onderwerp bijeen bracht. De synthese herinnert daar aan een grondleggende feiten: de eerste sporen van joodse aanwezigheid in Frankrijk gaan terug tot de Gallo-Romeinse periode. Zo werd de drager van een Galizische bloemnaam de historicus van de oudste joodse wortels van Frankrijk — een prachtige ironie van de diaspora, waar naam en kennis samenkomen.

De studie van de verspreiding van de naam Blumenkranz illustreert hoe familietraditie en administratief archief elkaar beantwoorden. Op documentair vlak vormen de referentiewoordenboeken onomastisch — die van Beider voor het Russische Rijk, het Koninkrijk Polen en Galicië, die van Menk voor het Joods-Duitse gebied — de vastgestelde grondslag: zij inventariseren de geattesteerde vormen in bevolkingsregisters, dienstroosterlijsten, burgerlijke standsregisters en volkstellingen [Woordenboeken van Joodse familienamen uit Oost-Europa en het Joods-Duitse].

Uit deze grondslag komt een coherente geografie naar voren. Het resolut Germaanse karakter van het samengestelde woord wijst naar de Duitse taalgemeenschappen en hun oostelijke randen: Oostenrijk, Bohemen-Moravië, Galicië, soms Noord-Hongarije en westelijke provincies van het Congresp olen. In tegenstelling tot Slavische matroniem of toponymen in -er, signaleert een naam als Blumenkranz vrijwel altijd een milieu dat zich aangepasd had aan het Duitse Hochsprache, of het nu gaat om de Weense Joodse bourgeoisie of de Galatische gemeenschappen onder habsburgse administratie [Woordenboeken van Joodse familienamen uit Oost-Europa en het Joods-Duitse].

Hier betreden traditie en archief een dialoog. Het geverifieerde geval van Bernhard Blumenkranz — geboren in Wenen, uit een familie afkomstig uit Polen — bevestigt op individueel niveau wat de onomastiek op collectief niveau afleidt: een Duitstalige naam gedragen door een familie afkomstig uit de Pools-Galatische ruimte en gevestigd in de keizerlijke hoofdstad. De familietraditie ('wij komen uit Polen') en de onomastische gegevens ('een Duitse naam uit Austro-Hongaars Galicië') spreken elkaar niet tegen; zij vullen elkaar aan, de eerste verleent de geografische oorsprong, de tweede het taalkundig kenmerk van de keizerlijke acculturation. De latere migratiegolven — naar Wenen, naar Frankrijk, en na 1881 naar de Verenigde Staten en West-Europa — hebben de naam vervolgens buiten zijn wieg verspreid, zonder dat men van een unieke wortel uit kan gaan: verschillende families hebben deze naam waarschijnlijk onafhankelijk van elkaar ontvangen bij de fixering van familienamen.

Beyond filologie en archief draagt de naam Blumenkranz een symbolische lading die de traditie overdraagt en die niet onder het zwijgen kan worden gebracht. De « bloemenkrans » is geen neutraal teken in de joodse verbeelding. De kroon — keter, atarah — is daar een terugkerend en edel motief: kroon van de Tora (keter Torah), kroon van de goede naam (keter shem tov), aangehaald in de Pirkei Avot, de Spreuken der Vaderen. Dat de naam van een familie kroon en bloem verbindt, kon in de herinnering van zijn dragers zich laden met een gelukkige resonantie, onafhankelijk van de administratieve en vaak toevallige oorsprong van de familienaam.

Het is hier gepast eerlijk te zijn over de epistemische status van dergelijke lecturen: zij behoren tot de overgedragen herinnering en tot de interpretatie, niet tot het archief. Niets bewijst dat een ambtenaar van 1787 deze familie wilde eren door haar een « bloemenkrans » toe te kennen; sieraadnamen werden vaak zonder bijzondere bedoeling verdeeld, soms zelfs willekeurig. Maar eenmaal ontvangen, wordt de naam het eigendom van degenen die hem dragen, en elke generatie investeert hem opnieuw van betekenis. De bloem roept vernieuwing op, de lente, de mooie broosheid van het leven; de krans, de kring die bindt en niet breekt — een beeld dat families van de diaspora, voorbij de breuken van de ballingschap en de rampen van de twintigste eeuw, hebben kunnen kiezen als embleem van continuïteit.

Deze herinneringsdimensie is niet bijzaak voor ons onderwerp. Zij herinnert eraan dat de geschiedenis van een naam zich noch tot etymologie noch tot voorkomsten in registers beperkt: zij omvat de manier waarop de levenden het elkaar vertellen. In het geval Blumenkranz vormen het Oostenrijks-Galizische archief en de herinnering aan een « bloemenkrans » samen een studiobject waar documentaire nauwkeurigheid en mondelinge overlevering elk op hun juiste plaats moeten worden gehouden [Woordenboeken van Joodse familienamen van Oost-Europa en Joods-Duitse].

De geschiedenis van de families Blumenkranz, zoals die van het gehele judaïsme van Centraal- en Oost-Europa, kan niet worden geschreven zonder rekening te houden met de breuk van de twintigste eeuw. De veronderstelde bakermat van de naam — Wenen, Galicië, Polen — stond in het hart van de vervolgingen. De loopbaan van Bernhard Blumenkranz biedt hiervan een weerspiegeling: na Oostenrijk voor Frankrijk te hebben verlaten, behoorde hij tot die generatie van Centraal-Europese Joodse intellectuelen wier emigratie aan de opkomst van de gevaren voorafging of deze vergezelde. De Franse documentaire bronnen over deze periode — zoals die welke de vervolgden en de Rechtvaardigen inventariseren — bewaren de spoor van zijn naam in de context van de donkere jaren [AJPN].

Op methodologisch vlak dient men voorzichtig te zijn: we beschikken niet, voor de algemene groep naamdragers, over een uitputtend overzicht van individuele bestemmingen tijdens de Shoah. Maar de geografie van de achternaam zelf — geconcentreerd in regio's, Galicië en Polen, die tot de zwaarst getroffen gebieden door de vernietiging behoorden — maakt het statistisch waarschijnlijk dat vele Blumenkranz-takken zijn geraakt. De gedenkwaardige databases en slachtofferlijsten zullen, wanneer zij systematisch worden gekruist met de naamverzamelingen van Beider en Menk, het mogelijk maken vast te stellen wat het onderhavige werk slechts als een gedocumenteerde waarschijnlijkheid kan aangeven [Woordenboeken van Joodse achternamen van Oost-Europa en Joods-Duitse].

Dat Bernhard Blumenkranz in deze context zijn leven heeft gewijd aan het blootleggen van de oudste Joodse wortels van Frankrijk — tot aan het Galloromeínse tijdperk — krijgt dan de waarde van een gebaar van continuïteit tegen uitwissing. Bernhard Blumenkranz, specialist in de geschiedenis van de Joden in de Middeleeuwen, had destijds voor deze onderneming de beste kenners van het onderwerp bijeengebracht. De geleerde verrichtte gedenkwerk op het moment waarop zijn eigen familie en zijn wereld van herkomst de beproeving ondergingen. De bloemnaam bloeit dus niet alleen in de taal: hij bloeit in de geschiedenis die een van zijn dragers wist te schrijven.

Aan het einde van deze zoektocht blijkt de familienaam Blumenkranz veel rijker te zijn dan zijn letterlijke vertaling zou doen vermoeden. « Bloemenkrans » : achter het sierlijke beeld tekent zich de hele geschiedenis van de westerse Asjkenazische diaspora af. De naam is allereerst een taalkundig feit — een sierlijk Judeo-Duits samengesteld woord, broer van Blumenfeld en Rosenkranz, opgenomen in de grote onomastische woordenboeken [Woordenboeken van Joodse familienamen uit Oost-Europa en Judeo-Duits]. Het is vervolgens een administratief feit, ontstaan uit de fixering van familienamen die aan de Joden van de Habsburgse monarchie van 1787 af werd opgelegd, en waarschijnlijk geworteld in de Austro-Galizische ruimte. Het is tenslotte een memoriaalbewijs, waar de kroon en de bloem een symbolische weerklanking krijgen die van generatie op generatie wordt doorgegeven.

Geen enkele unieke stamboom kan worden bewezen, en de eerlijkheid van de historicus gebiedt niet er een uit te vinden. Maar een rode draad loopt door het onderzoek : de figuur van Bernhard Blumenkranz, geboren in Wenen uit een Pools gezin, geëmigreerd naar Frankrijk, grondlegger van de moderne studie van de geschiedenis van de Joden van Frankrijk. In hem houdt de naam op een simpel woordenboeklemma te zijn om een werk te worden, een getuigenis, en een brug tussen het Galizië van zijn oorsprong en de Gallo-Romeinse grond waarvan hij de oudste Joodse sporen wist te onthullen. Dit is de les van dit Grote Boek : een bloemnaam, gedragen door imperiums en catastrofes, kan de naam van de herinnering zelf worden.