Familie Bleitrach

De familienaam Bleitrach valt allereerst op door zijn zeldzaamheid en de wisseling van zijn schrijfwijze, kenmerken die frequent voorkomen bij Joodse namen uit Oost-Europa. De Joden hadden, om redenen die nogal gerechtvaardigd waren, weinig vertrouwen in de autoriteiten en verzetten zich zoveel als ze konden tegen de nieuwe regel op familienamen. Als ze in een officieel kader voor een erfelijke familienaam moesten kiezen, behielden ze onderling het traditionele gebruik van ben of bas — « zoon van » of « dochter van » — dat bleef volhouden dat het individu in zijn levende afstamming thuishoorde in plaats van in een administratief register. Dit verschil tussen het opgelegde burgerrecht en het intern gebruik verklaart waarom dezelfde familie gedurende meerdere generaties haar naam op verschillende manieren kon zien uitgeschreven afhankelijk van de registers — Pools, Russisch imperiaal, Duits, Frans van herkomst.

De varianten Blajtrach, Blejtrach, Bleytrach en Blaitrach verwijzen allemaal naar dezelfde Jiddische etymon waarin het element blajt- / blei- in een aannemelijke Germaans-Jiddische lezing lijkt te verwijzen naar lood (Blei in het Duits, blay in het Jiddisch) — een dicht, vervormbaar metaal dat alomtegenwoordig was in de drukkerij- en gietwerkbedrijven die een aanzienlijk deel van de Joodse stadsambachtslieden aanlokte. De morfologie van de naam, met zijn uiteinde -trach die moeilijk aan een stabiele Slavische wortel kan worden gekoppeld, pleit voor een oorsprong in het Germaanse lexicon dat via Jiddische fonetiek werd uitgeschreven en vervolgens geherpolen in de burgerlijke registers van het Congres-Polen. In het Jiddisch of Duits zou de afstammingsnaam de vorm van een achtervoegsel -sohn of -er hebben aangenomen; in Slavische talen als het Pools of Russisch zou het de vorm -wich of -witz hebben aangenomen. Deze naam ontsnapt echter aan deze gebruikelijke patronymische achtervoegsels, wat hem eerder verwant maakt aan beschrijvende, beroeps- of topografische namen, kenmerkend voor de tweede golf van Napoleontische en post-Napoleontische toekenning.

De naamkundige Michel Roblin situeerde in de Revue Internationale d'Onomastique in 1950 de taalkundige basis waaruit zulke namen voortkvamen in het Pools Jiddisch, dat Germaanse dialect dat Joden uit Oost-Europa over meerdere eeuwen hadden gevormd als instrument voor zowel gemeenschappelijke identiteit als interne communicatie. De familienaam behoort dus, in zijn diverse spellingen, tot de Jiddische voorraad van Centraal-Polen, en zijn spelling Bleitrach — met -ei- in plaats van -aj- of -ej- — verraadt waarschijnlijk een late verfrancing door grafische transcriptie van Poolse of Duitse documenten bij binnenkomst in Frankrijk.

Wat valt er in deze naam af te lezen van de waarden die hen droegen die hem ontvingen? De passieve weerstand tegen de opleggging van de staatsnaam — onderling de traditionele ben handhaven terwijl men zich formeel schikt in de burgerlijke akte — is op zich reeds een vorm van collectieve bescheidenheid: niet de bescheidenheid van onderwerping, maar die, meer subtiel, van voortbestaan in het tussen-in. Een kind volgens de mondelinge traditie noemen terwijl men aan de administratie een willekeurige spelling cedeert, drukt een wijsheid uit die de Joodse traditie waardeert onder de naam van pikuach nefesh — de instandhouding van het leven gaat boven formele onbuigzaamheid. De naam Bleitrach draagt dus reeds van zijn oorsprong in zijn grafische aarzeling zelf het teken van een praktisch inzicht in de Wet: niet de vastgestelde letter, maar de levende geest die het mogelijk maakt de tegenspoed door te staan.

De verbinding tussen deze naam en het metaal van de drukkers is misschien niet toevallig. In de Joodse gemeenschappen van Centraal- en Oost-Europa nam het boek een centrale plaats in in de zelfdefiniëring: de gekopieerde Torah, de gestudeerde Talmud, de gedrukte rabbijnse responsa. De ambachtslieden van de typografie en de gietwerk van drukletters waren de materiële dienaren van een beschaving van de tekst. Als de etymon Blei inderdaad het lood van drukletters aanduidt, dan zou de familienaam Bleitrach dragen, diep in zijn eigen substantie, de eer aan hen die de instrumenten van kennis hebben gemaakt — die kardinale waarde die de Joodse traditie in het hart van elk waardig bestaan plaatst. Dit is slechts een onomastische hypothese; maar wanneer men, twee eeuwen later, een afstammeling deze naam ziet dragen terwijl zij haar leven wijdt aan schrijven, onderwijs en intellectuele overdracht, kan de convergentie tussen het teken en de zaak niet anders dan indruk maken.

Voordat het door de twintigste eeuw werd verspreid, wortelde de lignée Bleitrach, zoals zoveel andere Joodse families uit zijn regio, in het zogenaamde „Polen van het Congres", deze administratieve eenheid geboren uit het Congres van Wenen in 1815 en onder Russische suzereiniteit geplaatst tot 1918. Warschau en Łódź, de twee steden waaraan de familienaam het meest werd geassocieerd, vormden er de twee belangrijkste polen van het Poolse judaïsme: de eerste als administratieve en culturele hoofdstad, herbergend aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog de grootste Joodse gemeenschap van Europa; de tweede, textielpolvormige die vanaf de jaren 1820 stormachtig uitbreidde, die massale Joodse immigratie uit de omringende shtetlekh aantrok en de tweede Joodse gemeenschap van het Poolse grondgebied werd.

De Bleitrach waarvan in deze steden melding wordt gemaakt, namen waarschijnlijk, zoals de meerderheid van de Joden van Polen van het Congres, deel aan de ambachtelijke en commerciële economie — kleermakers, weavers, marskramers, kleine kooplieden — die de textielstad Łódź van arbeidskracht en intermediairs voorzag. De dagelijkse taal bleef er Jiddisch, die van de eredienst Hebreeuws, die van de administratie Pools en Russisch. Deze taalkundige opeenvolging verklaart zowel de grafische plasticiteit van de naam als de vloeibaarheid van identiteit waarin deze generaties leefden tot aan de omwentelingen van de twintigste eeuw.

Deze deelname aan de Poolse stedelijke economie verdient aandacht: het is niet louter een sociaaleconomische gegeven. Het economisch handelen van de Joden van Polen van het Congres paste in een zeer oud beeld van de handel als potentiële tsedaka — de rechtvaardige transactie, de eerlijke uitwisseling die het gezin voedt en weldadigheid mogelijk maakt. Tsedaka, vaak vertaald met „liefdadigheid" maar waarvan de Hebreeuwse wortel tsedek allereerst „gerechtigheid" betekent, is geen facultatief gebaar in de Joodse traditie: het is een wettelijke verplichting voortkomend uit de halakha. De kleine koopman in Łódź die eerlijk afwoog, de kleermaker in Warschau die zijn woord jegens de klant zowel als jegens de leverancier waarmakte, vervulden in de alledaagsheid een gebod — mitsvah — even dwinged als de rustdag van de Shabbat. Niets stelt ons in staat te bevestigen dat de voorouders Bleitrach zich hierin van hun tijdgenoten onderscheidden; maar hen te situeren in dit morele weefsel is nodig om te begrijpen uit welke voedingsbod, twee generaties later, de zorg voor sociale gerechtigheid voortkomt die het werk van Danielle Bleitrach zou kenmerken.

Polen van het Congres was tevens een maatschappij doorkruist door intense intellectuele spanningen. De Poolse Joden van de negentiende eeuw leefden onder de kruisdruk van de Haskala — de Joodse Verlichting afkomstig uit Berlijn — en van het hassidisme dat daar een mystieke en gemeenschappelijke vroomheid tegenover stelde gericht op de tsaddik, de charismatische meester. Tussen deze twee polen worstelde de vraag wat het betekende Joods te zijn in een transformerende wereld: moet men zich integreren in de Poolse cultuur, kinderen in het Pools onderwijzen, de kaftan voor de rok aflaten, of moet men de gemeenschappelijke afzondering behouden als bolwerk tegen assimilatie en vervolging? De Bleitrach uit Warschau of Łódź konden aan deze spanningen niet ontsnappen, ook al levert geen enkele bron ons hun enkelvoudige standpunt in dit debat. Hun emigratie naar Frankrijk — een daad van aanzienlijke moed voor families zonder kapitaal en zonder gevestigde netwerken — suggereert een geneigdheid naar openheid op de wereld die niet karakteriserend was voor de meest gesloten milieus van het traditionele Poolse judaïsme.

Het is mogelijk, hoewel niet gedocumenteerd door de geraadpleegde bronnen, dat de naam verscheen door vertakking vanuit een van de verwante vormen — Blajtrach blijvende de waarschijnlijkste spelling in de Poolse registers vóór 1918 — en zich vervolgens in deze of gene tak vestigde naar aanleiding van een emigratie of naturalisatiedocument. In de huidige toestand reikt geen gepubliceerde genealogie de lignée verder terug dan de negentiende eeuw, en de afwezigheid van documenten uit het Zakhor-corpus waarin de Bleitrach namentlijk worden genoemd in de Poolse archieven dwingt tot voorzichtigheid.

Het begin van de twintigste eeuw ziet een grote verschuiving van Joodse bevolkingsgroepen uit Polen naar West-Europa en Amerika. De pogroms van het Russische Rijk, daarna de instabiliteit van het hereningde Polen van 1918, en vooral de economische crisis van de jaren dertig, veroorzaken een exodus waarvan Frankrijk — en in het bijzonder Parijs en Marseille — een van de bestemmingen wordt. Het is in deze beweging dat de documentatie over de familie Bleitrach moet worden geplaatst.

Het best vastgestelde geval is dat van de vaderzijdige familie van Danielle Bleitrach, zoals weergegeven in haar memoires gepubliceerd in 2019. Le temps retrouvé d'une communiste is tegelijk een boek van geheugen, een boek van geschiedenis en een politiek boek: zeer persoonlijk en zeer politiek, zoals het leven zelf dat het draagt. Daarin lezen we dat een betovergrootmoeder de Commune de Parijs had gekend — wat een tak van de familie in de meest opstandige stromingen van de Franse arbeidersklasse van de negentiende eeuw plaatst — en dat een Joodse grootvader in Auschwitz is gestorven. Deze essentiële informatie bewijst dat minstens één tak van de lineage naar Frankrijk was gekomen vóór de Tweede Wereldoorlog en zich daar had gevestigd, waarbij de familienaam Bleitrach het kenmerk van de Poolse oorsprong bleef, doorgegeven via de vaderlijn.

Deze configuratie — een Joodse vader van Poolse komaf, een moeder uit de Franse arbeidersklasse — was typerend voor de generatie Joodse kinderen geboren in Frankrijk in de jaren dertig. De moederlijke familie van Danielle Bleitrach had arbeidersherkomst: haar moeder, Jeanne Biressi, verkoopster bij de Prisunic in Marseille en later in meubels, was lid van de Communistische Partij; haar grootmoeder was actief bij de UFF (Union des femmes françaises); haar grootvader, trambestuurder, was actief in de CGTU. Het huishouden in Marseille waarin Danielle Bleitrach in 1938 werd geboren, belichaamt aldus deze ontmoeting tussen Poolse Joodse diaspora en zuidelijke arbeiderstradities — een ontmoeting waarvan de familienaam Bleitrach het onomastische embleem wordt.

Het jonge Danielle ontving een veeleisende en interdisciplinaire vorming. Ze behaalde een licentie in letteren, een licentie in geschiedenis en een licentie in sociologie, alsmede een diploma hoger onderwijs — een loopbaan die zowel de intellectuele ambitie van een familie die kennis waardeerde als de veelheid aan nieuwsgierigheid uitdrukt die haar gehele oeuvre zou kenmerken. Het is in Marseille, haar geboortestad en haar altijd stad, waar zij begint te activism en na te denken — twee activiteiten die zij nooit zal scheiden.

Dit migratietraject is, voor de Joodse traditie, een van die momenten waarop de waarde van hakhnasat orhim — gastvrijheid tegenover de vreemde — zich in al zijn morele scherpte openbaart. De Torah herinnert zich volgens rabbijnse telling zesendertig keer aan de verplichting om de vreemde niet te onderdrukken, « want gij waart vreemden in Egypte ». Dat de Bleitrach in Marseille een ontvangst vonden, hoe partieel en precair ook, binnen een Franse arbeiderfamilie die de zaak van de beroofden omarmde, zegt iets van wat de Joodse traditie « de relatie tot de vreemde » noemt in zijn twee gelijktijdige dimensies: die van zelf de welkome vreemde zijn, en die van een gastheer-samenleving die, in haar generosere stromingen, zonder dit aldus te formuleren, de bijbelse verplichting verlengde. De Marseille-inbedding van de familie Bleitrach is daarmee zowel een sociologisch feit als een moreel feit.

De Tweede Wereldoorlog breekt de lignée onherstelbaar. Het bezette Polen wordt vanaf 1939 het epicentrum van de uitroeiing: de getto van Warschau, opgericht in november 1940, en die van Łódź, de oudste en laatst opgeheven, absorberen en elimineren vrijwel alle joodse gemeenschappen van de twee steden die de stammen van de naam huisvestten. Op 22 juli 1942, de dag vóór Tisjá be-Av in de joodse kalender — de gedenkdag voor de vernieling van beide Tempels — ondernemen de Duitsers de massale deportatie van de inwoners van de getto van Warschau naar Treblinka. De deportaties in de zomer en herfst van 1942, gevolgd door de onderdrukking van de opstand in de getto in april-mei 1943, vernietigen de Bleitrach die niet waren uitgeweken.

Voor de Franse tak krijgt de catastrofe een meer singulier en beter gedocumenteerd gezicht. De grootvader van vaderszijde van Danielle Bleitrach, een Poolse jood die zich in Frankrijk had gevestigd, wordt gearresteerd en naar Auschwitz gedeporteerd, waar hij wordt vermoord — een feit dat haar memoires Le temps retrouvé d'une communiste zonder omwegen noemt. Deze moord schrijft de lignée in in de lange lijst van joods-immigrantengezinnen die door de Franse staat aan de nazi-bezetter zijn uitgeleverd. De vroege kinderjaren van Danielle Bleitrach worden gekenmerkt door angst — de angst voor volkstelling, voor de ster, voor razzia's, en later de rouw die nooit echt uitgesproken wordt over een voorouder wiens naam lange tijd zwijgen in de openbare ruimte zal kennen. Ze treedt in 1956 toe tot de Franse Communistische Partij, sterk beïnvloed door de rol die de USSR tegen het nazisme speelde: de vernietiging van de grootvader in Auschwitz vormt, meer dan enige theoretische abstractie, de grondslag van haar trouw aan het antifascisme.

De ineenstorting van de Poolse Jiddische wereld raakt niet alleen de verdwenen personen. Het berooft de overlevenden van de gemeenschappelijke achtergrond die, onder normale omstandigheden, de wederopbouw van de filiaties zou hebben mogelijk gemaakt: synagogeregisters in brand gestoken, begraafplaatsen geschonden, burgerlijke registers verspreid of vernietigd. De Bleitrach-lignée verliest, zoals de meeste joods-Poolse lignees uit Centraal-Polen, op deze manier een aanzienlijk deel van haar genealogische herinnering vóór 1939 — een feit dat, even zeer als de uitroeiing zelf, de zeldzaamheid van de attestaties in historische corpus verklaart.

Hier stelt de dimensie van waarden zich op met bijzondere zwaarte. De joodse traditie kent, tegenover moord en vernietiging, geen eenvoudig antwoord. Ze kent de kiddoesh hachem — de heiligmaking van de naam Gods door voorbeeldig gedrag, zelfs op risico van het eigen leven — en ze kent ook het gebod van overleven: pikoeach nefesj, het leven gaat boven alles, behalve de drie absolute verboden. Zij die stierven, zoals de grootvader die naar Auschwitz werd gedeporteerd, werden zonder keuze tussen dood en verloochening vermoord. Zij die overleefden — de Franse tak, het kleine Danielle — droegen in zich wat de filosoof Emmanuel Levinas de verantwoordelijkheid voor de ander noemde: het besef dat overleven geen moreel neutraal toeval is, maar een schuld tegenover de verdwenen die verplicht tot getuigen, tot bouwen, tot doorgeven. Dit besef — ingeschreven in de levensloop van Danielle Bleitrach zelf, in de beslissing om op een-en-tachtigjarige leeftijd memoires te schrijven om deze vermoorde man een naam te geven — doordrenkt alles wat volgt.

De generatie die in Frankrijk is geboren kort vóór of tijdens de oorlog, erft een dubbele herinnering: die van het verpletterde Poolse jodendom, en die van het Franse Verzet, de communistische maquis en de hoop op wederopbouw. Danielle Bleitrach, in wie deze dubbele herinnering haar meest uitgewerkte uitdrukking vindt, treedt zeer vroeg het openbare leven binnen via twee gelijktijdige en onscheidbare wegen: intellectuele vorming en militant engagement.

Na haar licenties in letterkunde, geschiedenis en sociologie, en vervolgens haar diploma in hoger onderwijs, begint zij een loopbaan als onderwijzeres en onderzoekster. Zij begint als maître-assistante, achtereenvolgens aan de Architectuurschool van Marseille-Luminy en aan het Institut d'aménagement régional. Tussen 1972 en 1974 geeft zij ook les over « de sociologie van de staat » aan het Institut d'études politiques van Grenoble — wat getuigt van zeer vroeg nationaal bereik voor een intellectueel uit de provincie. Zij doceert tot haar pensionering als maître de conférences in de afdeling sociologie van de universiteit van Provence, waar zij deelneemt aan de leiding van het laboratorium voor verstedelijking waar zij haar eerste onderzoeksstappen had gezet.

Het is met Alain Chenu dat de vruchtbaarste wetenschappelijke samenwerking van deze periode tot stand komt. Het onderzoeksteam dat zij samen vormen, ontwikkelt een onderzoek onder meer dan vijfduizend arbeiders uit de regio Marseille en Fos-sur-Mer, waarvan de resultaten worden gepubliceerd in L'usine et la vie : luttes régionales, Marseille et Fos (Maspero, 1979). Dit werk, dat de arbeidsomstandigheden, vormen van arbeidersweermacht en structuren van industriële verstedelijking in het Zuiden ondervraagt, is een van de meest gedocumenteerde werken van arbeidersociologie uit Frankrijk van de jaren zeventig. Hetzelfde team publiceert vervolgens Classe ouvrière et social-démocratie : Lille et Marseille (Éditions sociales, 1981), uitbreidend de vergelijking naar twee grote Franse industriële metropolen en stellende een analyse voor van de verhoudingen tussen de arbeidersbeweging en de sociaaldemocracie. Danielle Bleitrach werkt ook mee aan het 9e Wereldcongres van Sociologie in Uppsala in 1978, waar zij met Alain Chenu een bijdrage presenteert over de Modes de vie et modes d'hégémonie — wat haar inschrijving in internationale academische netwerken markeert.

De dimensie van gerechtigheid — mishpat en tsedek — doorkruist het geheel van dit eerste wetenschappelijk werk. De sociologie van de arbeidersklasse, in de Franse traditie waarin zij die beoefent, is geen neutrale discipline: zij is een manier om stem te geven aan diegenen die economische structuren tot zwijgen brengen, een geseculariseerde maar herkenbare vorm van wat de profeten van Israël de verdediging van de arme en de wees noemden. De onderzoekers die maanden in de fabrieken van Fos doorbrengt om van binnenuit de levensomstandigheden van arbeiders te begrijpen, volbrengt, binnen het kader van de Franse seculiere cultuur, iets dat de rabbijnse traditie zou herkennen: de kennis in dienst gesteld van de gerechtigheid.

Haar engagement in de Franse Communistische Partij, al vroeg sinds 1956, neemt een institutionele vorm aan in 1981: zij wordt gekozen voor het Centraal Comité van de PCF, waar zij zitting heeft tot 1996, het moment waarop zij ontslag neemt omdat zij van mening is dat de voorwaarden voor regeringsdeelname niet zijn vervuld. Zij is ook adjunct-hoofdredacteur van het weekblad Révolution en werkt mee aan La Pensée, aan Temps Modernes en aan Monde Diplomatique. In 2003 verlaat zij de PCF, terwijl zij zich nog steeds als communist beschouwt — principiële trouw aan een levensoriëntatie eerder dan lidmaatschap van een organisatie, een onderscheid dat veel zegt over de geestesonafhankelijkheid die de naam Bleitrach, in deze generatie, het best zal hebben belichaamd.

Gepubliceerd in 1984 door Éditions sociales in de verzameling « Problèmes », Music-hall des âmes nobles : essai sur les intellectuels is het werk dat het duidelijkst Danielle Bleitrach's opvatting van de rol van het intellect in het collectieve leven onthult. Het boek neemt een typisch Frans instituut als onderwerp: dat van de intellectueel als persoon die enige bekendheid heeft verworven in het culturele domein en die hiervan gebruik maakt in het politieke leven om het juiste en waarachtige te zeggen. Maar dit instituut is, op het moment dat Bleitrach het onderzoekt, in crisis. De intellectueel heeft moeite de verworvenheden van de eeuw te dragen — die van kennis, van wetenschappelijke en technische ontwikkeling, van artistieke vooruitgang — en riskeert zich op te sluiten in wat de auteur, met een ironie die al in de titel leesbaar is, het « music-hall des âmes nobles » noemt: een spektakelachtige en zelfverklaarde ruimte van deugd, afgesneden van de sociale en politieke werkelijkheden die het beweert op te helderen.

De titel zelf is een les in intellectuele eerlijkheid. Bleitrach spaart het milieu waaraan zij behoort niet. Zij viert de linkse intellectuelen niet als de natuurlijke dragers van waarheid en rechtvaardigheid; zij stelt vragen over de voorwaarden waaronder hun woord legitiem kan zijn, dat wil zeggen geworteld in echte kennis van sociale structuren in plaats van in alleen morele houding. Deze eis van zelfkritiek — de grenzen van de eigen sociale en institutionele positie benoemen, het comfort van goed geweten afwijzen — is precies wat de joodse traditie anavah noemt, werkelijke bescheidenheid: niet zelfuitwissing, maar helderheid over jezelf.

De essay maakt deel uit van een debat dat het Franse intellectuele leven sinds de Dreyfus-Affaire bezighoudt: wat moet de relatie tussen denken en handelen zijn, tussen disciplinaire competentie en publieke stellingname? Zola die J'accuse ondertekent, Sartre die de Nobelprijs weigert, Foucault die de straat op gaat — zoveel figuren die de verschillende antwoorden illustreren die de Franse traditie op deze vraag heeft gegeven. Bleitrach levert hierop een eigen antwoord, gevoed zowel door haar sociologische opleiding als door haar activistische ervaring: de intellectueel is alleen legitiem in de publieke ruimte als hij zijn culturele bekendheid kan articuleren met rigoureuze kennis van de werkelijkheden die hij commenaariert. Het « music-hall des âmes nobles » duidt de pathologische ruimte aan waar deze articulatie verbreekt en waar morele houding zich in plaats van analytische nauwkeurigheid stelt.

Dit boek verdient herlezen te worden in het licht van wat de joodse traditie de bijdrage aan denken noemt — niet puur abstract denken, maar denken dat in de wereld betrokken is, dat van de rabbijnse posek die een juridisch advies geeft nadat hij de feiten heeft gewogen, of van de dayan die een communautair geschil beslist nadat hij het heeft onderzocht. Bleitrach, in deze essay, beoefent een geseculariseerde vorm van deze eis: zij stelt een vraag van algemene orde (wat is de legitieme rol van intellectuelen?) en onderzoekt haar aan de hand van feiten — de geschiedenis van Franse intellectuelen, de sociale voorwaarden van hun productie, de waarneembare verwilderingen van hun verhouding tot het politieke. De nauwkeurigheid van het onderzoek prevaleert boven de grootheidvan de conclusie. Het is, op haar manier, een ethiek van intellectuele verantwoordelijkheid.

De publikatie van deze essay in 1984 valt samen met Danielle Bleitrach's aanwezigheid in het Centraal Comité van de PCF, waarvan zij zojuist lid is gekozen. Deze gelijktijdigheid is geen toeval: zij illustreert Bleitrach's opvatting van de betrokken intellectueel, die weigert te kiezen tussen universiteit en partij, tussen wetenschappelijke nauwkeurigheid en politieke loyaliteit, tussen analyse en actie. Ook in 1984 publiceert zij gezamenlijk Une vie pour lutter : entretiens avec Gaston Plissonnier — wat voldoende aangeeft hoe intensief een jaar waarin nadenken over de rol van intellectuelen gepaard gaat met een concreet getuigenis over een leven als activist. De twee boeken beantwoorden elkaar: het ene stelt vragen over de theoretische legitimiteit van publieke woordvoering, het ander levert er een praktisch voorbeeld van.

Danielle Bleitrach is eveneens auteur van twee romans — L'infortune de Gaspard en Les enfants du mauvais temps — en van een gedenboek, Un bouquet d'orties (Messidor, 1990), gewijd aan haar overleden man. Deze literaire dimensie van het werk wordt vaak overschaduwd door het wetenschappelijke en politieke werk; zij verdient echter te worden opgemerkt omdat zij aangeeft dat de Bleitrach-lignée, in ieder geval in haar best gedocumenteerde figuur, kennis en gevoeligheid, analyse en emotie, de nauwkeurigheid van de onderzoeker en de vrijheid van de schrijver nooit gescheiden heeft gehouden. De meest diepgaande talmud Torah is misschien die welke zich niet tot een enkele uitdrukkingsvorm beperkt maar die in de veelvoud van genres de waarheid zoekt die elk genre alleen niet zou kunnen bereiken.

De publikatie in 2019 van het geheugenboek van Danielle Bleitrach vormt een beslissend moment in de geschiedenis van de lignée : voor het eerst onderneemt iemand die de naam Bleitrach draagt om openlijk de individuele geschiedenis met de collectieve geschiedenis te verbinden, de familiale ervaring met de grote catastrofe van de twintigste eeuw. De titel zelf is een programverklaring : Le temps retrouvé d'une communiste — expliciete verwijzing naar Proust, die het geheugen in het centrum van alle zingeving plaatst — zegt dat de geheugenuitoefening niet eenvoudig een blik achteruit is, maar een actieve reconstructie van het heden vanuit de lagen van het verleden.

Daarin vindt men, onlosmakelijk verbonden, vier verhalen die botsen : de geschiedenis van een Franse arbeiderssfamilie waarvan de overgrootmoeder de Commune de Paris heeft meegemaakt ; de geschiedenis van een Poolse Jood die werd gearresteerd en in Auschwitz vermoord ; de geschiedenis van een kind dat onder de bezetting opgroeide in angst voor de telling en de razzia ; en de geschiedenis van een intellectueel activiste die de grote crises van de Franse linkerzijde in de tweede helft van de twintigste eeuw heeft doorgemaakt. Deze vier verhalen vormen een dicht weefsel waarvan geen draad kan worden getrokken zonder het geheel uiteen te scheuren : dit is precies de narratieve les van het boek — onze individuele verhalen zijn verweven in collectieve verhalen, en ze ontwarren vereist zowel persoonlijk geheugen als historische kennis.

Dit geheugengebaar verdient nadenking. In de joodse traditie is de plicht tot herinnering — zachor — een van de meest herhaalde positieve geboden van de Tora. « Gedenk wat Amalek tegen je heeft gedaan » ; « Gedenk de dag waarop je uit Egypte bent uitgegaan » ; « Gedenk de sabbat om hem heilig te verklaren » : geheugen is geen gevoel, het is een verplichte praktijk, een geritualiseerde daad die gebeurtenissen aan vergetelheid ontrukt en ze in de overdracht inschrijft. Door dit boek te schrijven — door de verdwenen grootvader te noemen, de angst van het kind onder de bezetting terug te geven, de dood van een man in Auschwitz met het politieke engagement van een heel leven te verbinden — vervult Danielle Bleitrach, in de taal en vormen van de Franse seculiere en linkse cultuur, iets wat structureel op de yizkor lijkt : het gedenkboek dat verwoeste joodse gemeenschappen voor hun doden samenstelden.

Deze analogie is niet louter formeel. De yizkor biykher — de « boeken van herinnering » — vormen een van de grote intellectuele en morele producties van de Asjkenazische diaspora van de twintigste eeuw : opgesteld na de Shoah door overlevenden ter ere van de verniettigde gemeenschappen, mengen zij geschiedenis, getuigenis, namelisten en documenten uit die periode met het expliciete doel te voorkomen dat de doden een tweede keer sterven in de vergetelheid van de levenden. Het boek van Danielle Bleitrach is geen yizkor in technische zin — het is autobiografisch en politiek, niet memorieel in communautaire zin — maar het deelt wel de morele structuur : daarin worden de doden opgeroepen opdat zij het heden blijven bewonen, daarin wordt een individueel leven met een collectieve geschiedenis verbonden, daarin wordt het zwijgen geweigerd dat medeplichtigheid van vergetelheid zou zijn.

De relatie tussen de twee grote werken van Danielle Bleitrach — Music-hall des âmes nobles in 1984 en Le temps retrouvé d'une communiste in 2019 — werpt een bijzonder licht op wat men de boog van de lignée zou kunnen noemen. In 1984, op zesenveertigjarige leeftijd, onderzoekt Bleitrach de legitimiteit van intellectuelen : hoe kan men zich openlijk uitspreken zonder in de houding te vervallen, zonder zich in het music-hall van mooie zielen op te sluiten ? Het impliciete antwoord in deze essay is : door nauwkeurigheid, door verankering in de sociale werkelijkheid, door zelfkritische helderheid. In 2019, op eenentachtigjarige leeftijd, past zij dit antwoord op haar eigen leven toe, met een openhartigheid die de essayist van 1984 als eis had aangekondigd. De talmid hakham — de volleerde geleerde van de rabbijnse traditie — is ook degene die, aan het einde van zijn leven, zichzelf in het gezicht kan kijken en verantwoording kan afleggen over wat hij met het hem toevertrouwde geschenk heeft gedaan.

Deze eis van getuigenis is ook, in zijn publieke dimensie, een vorm van betrokkenheid bij het collectieve leven — een van de kardinale deugden die de joodse traditie van degene verwacht die onderwijs en een positie heeft ontvangen : zich niet in het privé terugtrekken, maar zich blootstellen, stelling nemen, de verantwoordelijkheid van een woord aanvaarden. Lid van het Centraal Comité van de PCF gedurende vijftien jaar, adjunct-hoofdredacteur van een weekblad, medewerkster van de grote Franse intellectuele tijdschriften, auteur van een vijftiental werken die van arbeidersociologie tot Latijns-Amerika gaan via het nazisme en cinema, heeft Danielle Bleitrach deze publieke verantwoordelijkheid uitgeoefend op een wijze die de lignée Bleitrach in de lange joodse traditie van de manhig — de gids, de leider, degene die de gemeenschap niet aan zichzelf overlaat — inschrijft.

Aan de drempel van de eenentwintigste eeuw is de lineage Bleitrach verspreid over enkele hoofdhaarden, allemaal voortvloeiend uit de breuk van de Shoah. Frankrijk — en meer bepaald Marseille en de Parijse regio — vormt daarvan de best gedocumenteerde kern, dankzij de publieke zichtbaarheid van Danielle Bleitrach en, in mindere mate, van Danielle Pereillo-Bleitrach. De Amerikaas, aangeduid als secundaire bestemming in de initiële bronnen, herbergen waarschijnlijk andere vertakkingen voortvloeiend uit migraties in het interbellum en onmiddellijk na 1945, toen kampoverlevenden en ontheemden in de Verenigde Staten, Argentinië of Canada toevluchtsoorden vonden. Bij afwezigheid van een gecentraliseerd genealogisch register voor zo'n zeldzame familienaam, blijven deze takken, op het moment waarop dit boek wordt geschreven, grotendeels nog te reconstrueren.

Er moet worden opgemerkt dat binnen dezelfde familie de werken van Danielle Pereillo-Bleitrach over de middeleeuwse Provençaalse iconografie — haar Étude iconographique du prieuré de Saint-Paul-de-Mausole et de l'abbaye de Montmajour — de continuïteit van de naam in het Franse intellectuele landschap van de tweede helft van de twintigste eeuw aantonen. Dit tweede traject, gericht op het Romaanse erfgoed van Provence, getuigt van een verankering in de Franse culturele bodem die de oorsprong niet uitwist maar aanvult: twee vrouwen met dezelfde naam, de ene onderzoekend fabrieken en klassenstrijd, de ander kapitelen en Romaanse timpanen, beiden vervullend op hun manier het joods gebod van talmud Torah — studie — uitgebreid tot het totaal van menselijke kennis.

De geografische verspreiding gaat gepaard met een namenverspreiding: volgens de gastlanden en ambtenaren van de burgerlijke stand kon Bleitrach zich stabiliseren in zijn Franse vorm, terwijl Blajtrach of Blejtrach voortbestonden in documenten uit de Poolse burgerlijke stand, en Bleytrach of Blaitrach sporradisch verschenen in Amerikaanse registers. Deze grafische verscheidenheid is verre van slechts toeval; het vormt een van de sleutels voor genealogisch onderzoek voor afstammelingen: elke uitputtende Bleitrach-stamboom moet deze varianten integreren en aanvaarden dat de naam zoals hij zich vandaag presenteert het sediment is van meerdere administratieve grenspassages.

De lineage is, zoals te zien is, geen geslacht in dynastieke zin — het is een archipel: enkele geattesteerde individuen, een zeldzame naam, een verdwenen jiddisch, een levende politieke herinnering, en een documentair stilzwijgen over generaties van vóór 1900 dat waarschijnlijk noch geschiedenis noch onderzoek ooit geheel zal kunnen opheffen. Dit archipel, meer dan een lineaire afstamming, is wat de familienaam Bleitrach vandaag te denken geeft.

In dit archipel krijgt de vraag naar de verhouding tot de vreemdeling bijzondere resonantie. De lineage Bleitrach was achtereenvolgens vreemd — in het Russische Polen, waar Joden tot 1918 geen volledige burgerschap hadden; in Frankrijk, waar migranten uit Oost-Europa met wantrouwen werden bekeken waarvan het Vichy-beleid de dodelijke diepte onthulde; in de Amerikaas, waar eventuele afstammelingen hun integratie in een nieuwe taal en samenleving opnieuw begonnen. Deze herhaalde en transgenerationele ervaring van vreemdheid produceerde bij de bekende Bleitrach noch teruggetrokkenheid noch universeel wantrouwen; zij produceerde integendeel een openstelling naar andere onderdrukten, andere ontheemden, andere uitgestotenen — wat de sociologie van Danielle Bleitrach misschien het duidelijkst uitdrukt, in haar systematische aandacht voor arbeidersklassen, landen van Latijns-Amerika — Cuba, Venezuela, Brazilië — aan de marges van het wereldsysteem. Het feit vreemd te zijn geweest — en dit te weten — kan, wanneer de traditie daartoe aanzet, de bron worden van actieve tolerantie: niet de zachte tolerantie van onverschilligheid, maar de eisende erkenning van gedeelde menselijkheid.

Deze openstelling naar volkeren en strijd uit het Zuiden is bijzonder duidelijk in de werken die Danielle Bleitrach vanaf de jaren 2000 aan Cuba en Latijns-Amerika wijdt: Cuba est une île met Viktor Dedaj (Le Temps des cerises, 2004), Cuba, Fidel et le Che ou l'aventure du socialisme met Jacques-François Bonaldi, en Les États-Unis de mal empire : ces leçons de résistance qui nous viennent du Sud met Viktor Dedaj en Maxime Vivas (Aden, 2005). Deze boeken zijn ook, op hun manier, daden van omgekeerde hakhnasat orhim: niet langer de vreemdeling bij zich thuis ontvangen, maar naar de vreemdeling gaan om diens situatie te begrijpen, getuigenis af te leggen van zijn weerstand, en naar de Franse lezer een kennis terugnemen die hem op zijn beurt in staat stelt weerstand te bieden. De gulheid van de blik — goedheid tegenover de verre ander, zorg om recht te doen aan complexe werkelijkheden — openbaart zich hier in zijn meest volmaakte intellectuele vorm.

De lineage Bleitrach biedt, voorbij zijn singulariteit, een exemplarische casestudy van Ashkenazische joodse trajectoria's van Centraal-Polen naar de twintigste eeuw. Laat gevormd in de administratieve en linguïstische matrix van de Poolse verdelingen, gedragen door families die waarschijnlijk tussen Warschau en Łódź waren gevestigd, getroffen door de Shoah die de Poolse takken vernietigt en in de Franse tak de open wond achterlaat van een grootvader die in Auschwitz is vermoord, de naam blijft vooral bestaan door het naoorlogse Frankrijk, waar hij zich bijzonder glansrijk incarneert in het werk van de sociologe en essayist Danielle Bleitrach. Een zeldzame achternaam, hij is zeldzaam gebleven — en deze zeldzaamheid zelf is het numerieke teken van een vernietiging.

Het intellectuele traject dat uit de beschikbare bronnen wordt gereconstrueerd, tekent een opmerkenswaardigheid. In 1979 geeft L'usine et la vie stem aan vijfduizend arbeiders van Marseille en Fos. In 1984 onderzoekt Music-hall des âmes nobles de voorwaarden voor de legitimiteit van intellectueel spreken in het politieke leven, met een eis van eerlijkheid die zich eerst op de schrijfster zelf toepast. In 2019 realiseert Le temps retrouvé d'une communiste de synthese: persoonlijke herinnering en historische kennis komen samen om de doden te benoemen, rekenschap te geven van een leven en het lot van een individu aan de grote breuken van de eeuw te verbinden. Deze drie momenten vormen een eenheid — niet een progressie naar meer wijsheid, maar een steeds meer aangenomen trouw aan dezelfde fundamentele eis: dat kennis nooit van rechtvaardigheid wordt gescheiden, noch herinnering van handelen.

Aan het einde van dit traject is het mogelijk te benoemen wat de lineage Bleitrach onder allen het best zal hebben uitgedrukt.

Het is noch de talmudische kennis — geen bron levert ons een rabbijnse beslisser onder de Bleitrach — noch de liturgische vroomheid — de communistische betrokkenheid van de Franse tak getuigt juist van een stellige secularisatie. Het is ook niet de institutionele liefdadigheid, uit gebrek aan bronnen die formeel geïdentificeerde stichtingen of gaven zouden documenteren.

Wat de lineage Bleitrach het best zal hebben uitgedrukt, in de zin dat de vastgestelde feiten het dragen zonder dat het nodig is het te over-interpreteren, is de samenvoeging van twee deugden die de joodse traditie voor onlosmakelijk houdt: het weten in dienst van de rechtvaardigheid, en herinnering als morele daad.

Weten in dienst van de rechtvaardigheid: in de profetische en rabbijnse traditie heeft kennis alleen waarde als zij de rechtvaardige handeling verlicht. De sociologe die onderzoek doet naar Marseillese arbeiders, die in het Centraal Comité zit om te debatteren over het beleid van Frankrijk, die in Le Monde Diplomatique haar analyses van Latijns-Amerika publiceert, die met Alain Chenu een boek over de fabriek en het leven mede-ondertekent, die in Music-hall des âmes nobles durft kritiek uit te oefenen op de tekortkomingen van haar eigen intellectuele collega's — deze vrouw vervult, binnen het kader van de seculiere Franse cultuur van de twintigste eeuw, iets wat de joodse traditie zou herkennen: het intellect in dienst van tikkoun olam, de reparatie van de wereld.

Herinnering als morele daad: schrijven in 2019, op een-en-tachtigjarige leeftijd, een boek dat de grootvader noemt die in Auschwitz is gestorven, dat zijn eigen leven aan dat van deze man verbindt, wiens naam risico liep in de vergetelheid te verdwijnen, dat weigert de catastrofe een stilzwijgen in de lineage te laten blijven — dat is de zachor van de joodse traditie in zijn meest eisende vormen vervullen. Herinnering is hier geen nostalgie: zij is verplichting, protestation, overdracht.

En men moet aan deze twee deugden een derde toevoegen die de bronnen nu toestaan met meer nauwkeurigheid te benoemen: intellectuele bescheidenheid. De titel zelf van Music-hall des âmes nobles draagt deze deugd: Bleitrach weigert de vleierij van haar gelijken en vraagt hen naar zichzelf te kijken met helderheid. Het is anavah — bescheidenheid — niet als uitwissing, maar als strengheid: het bewustzijn dat sociale en culturele positie geen automatische legitimiteit is, dat woord zich moet verdienen door werk, door confrontatie met werkelijkheid, door aanvaarding van de grenzen van wat men weet.

Deze drie deugden — weten in dienst van de rechtvaardigheid, herinnering als morele daad, intellectuele bescheidenheid — zijn niet eigen aan de lineage Bleitrach. Zij behoren tot de meest constante van de joodse civilisatie door eeuwen en continenten heen: van de schriftgeleerde van Esra die de Torah aan de uit ballingschap teruggekeerde gemeenschap voorleest, tot de geleerden van de Babylonische Talmud die de Wet voor een volk zonder Tempel codificeren, tot de denkers van de emancipatie die de traditie in de talen van de moderniteit vertalen, tot de getuigen van de Shoah die weigeren dat de doden een tweede keer sterven. Door deze deugden in te lijven in de singuliere context van de twintigste-eeuwse Frankrijkse — tussen arbeidersMarseille, CNRS, Communistische Partij, intellectuele tijdschriften en Shoah-herinnering — neemt de lineage Bleitrach op haar manier en op haar schaal deel aan die deugd die de joodse traditie door de ballingschappen heeft gedragen: dat het volk dat het Boek draagt nooit afstand doet van het inzicht in de wereld, noch van de herinnering eraan, noch van het rechtvaardiger maken ervan.

Aan het einde van deze reis kan het schrijven van een « Groot Boek » Bleitrach geen aanspraken maken op genealogische volledigheid. De bronnen van het Zakhor-corpus bevatten tot op heden geen archiefstukken die de lignee namentlijk noemen in haar Poolse generaties; de archieven van voor 1939 zijn grotendeels vernietigd; de diaspora voortkomend uit de naoorlogse periode is niet het onderwerp geweest van een systematische inventarisatie. Wat dit boek daarentegen voorstelt, is een cartografie: die van een naam, van zijn varianten, van zijn historische brandhaarden, van zijn ramp, van zijn deugden en van zijn herinneringsvermogen. Het is, bij gebreke van een boom, de schets van een landschap — en, in dit landschap, de zekerheid dat een Ashkenazische Joodse naam uit Polen, wanneer hij tot ons is doorgedrongen en zich in een werk heeft belichaamd, alleen al in zich de geschiedenis van een wereld draagt, de eis van een beschaving, en de belofte dat de doden niet een tweede keer zullen sterven.