Familie Blaskopf

De hoeksteen van elk onderzoek naar de Blaskopf is het werk van Samuele Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, verschenen in Florence in 1925 in de reeks uitgegeven door de Casa Editrice Israel [S. Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, Firenze, 1925]. Dit werk vormt voor die periode een van de eerste methodische pogingen om een beredeneerde lijst op te stellen van de achternamen die door Italiaanse joden werden gedragen, met daaraan toegevoegd, waar mogelijk, een aanduiding van oorsprong, betekenis of geografische spreiding. De naam Blaskopf komt hierin voor onder de geregistreerde achternamen, wat voldoende is om zijn aantoonbare aanwezigheid in het sociale weefsel van de Italiaanse joodse gemeenschap uiterlijk aan het begin van de twintigste eeuw vast te stellen.

Het is belangrijk de aard en grenzen van dit getuigenis te begrijpen. Het werk van Schaerf behoort tot de beschrijvende onomastiek: het registreert het bestaan van een naam, niet de geschiedenis van een familie. De vermelding van een cognoom in zijn repertorium toont aan dat minstens één familie deze naam droeg in het Italië van zijn tijd, dat deze werd erkend als behorend tot de joodse wereld, en dat hij het verdienende om in een inventaris met exhaustieve ambities te worden opgenomen. Daarentegen verstrekt zij geen genealogie, geen datum van verschijning, en geen gegarandeerde precieze lokalisering. Dit is waarom de status van dit hoofdstuk vastgesteld is: wij houden ons strikt aan wat de bron zegt, zonder daarbuiten extrapolaties te maken.

Het werk van Schaerf behoort tot een bijzonder moment in de intellectuele geschiedenis van het Italiaanse jodendom. Het eerste kwart van de twintigste eeuw ziet de ontwikkeling, rond tijdschriften en uitgeverijen als Israel, van een inspanning tot documentatie en geheugen van gemeenschappen, zowel geleerd als identitair. Namen registreren betekende een duizendjarige aanwezigheid in kaart brengen, haar diversiteit meten en het spoor ervan bewaren in een tijd waarin de emancipatie, en spoedig de bedreigingen van het fascisme, de toestand van de joden in Italië diep transformeerden. Blaskopf in dit corpus inschrijven betekende deze familie erkennen als een legitieme component van de Italiaanse jodendom, op dezelfde voet als de oude Romeinse, Venetiaanse of Piemontese namen.

Voor het onderhavige werk speelt dit hoofdstuk een fundering rol. Alles wat volgt — de analyse van de naam, de migratiehypothesen, de inschrijving in de diaspora — ontvouwt zich vanuit dit unieke en solide ankerpunt. Het is de discipline van de eerlijke genealoog om op de rots van het aantoonbare te bouwen alvorens zich op het zand van het waarschijnlijke te wagen.

De vorm Blaskopf biedt een terrein voor linguïstische analyse dat des te leerrijker is omdat de naam qua structuur transparant is voor het Duitstalige oog. Het slotelement, -kopf, betekent « hoofd » in het Duits en komt terug in talrijke Asjkenazische patroniemen die zijn gevormd op basis van een lichamelijk kenmerk, een bijnaam of een uithangbord. Het eerste element leent zich voor twee hoofdlezingen. De meest waarschijnlijke verbindt Blas- met het adjectief blass, « bleek, grauw, lijkbleek » ; Blaskopf zou dan oorspronkelijk een individu met een bleke teint of grauw hoofd aanduiden — een beschrijvende bijnaam, zoals er zoveel in de volksonomastiek voorkomen.

Een tweede, verwante lezing brengt Blas- in verband met blau, « blauw », via dialectale vormen waar de klanken samenvallen ; Blaukopf (« blauw hoofd ») is trouwens een elders geattesteerde Asjkenazische patroniem. Deze vormgelijkenis illustreert een welbekend fenomeen in de joodse onomastiek van Midden- en Oost-Europa : namen met een chromatisch element (Weiss, « wit » ; Schwarz, « zwart » ; Roth, « rood » ; Grün, « groen » ; Blau, « blauw ») zijn er buitengewoon verbreid, vaak afkomstig uit de administratieve vaststellingscampagnes van patroniemen in de Habsburgse en Pruisische gebieden aan het einde van de 18^e en het begin van de 19^e eeuw. Blaskopf kan dus gelezen worden als een lid van deze familie van « kleur »-namen gekoppeld aan een lichamelijk kenmerk.

Hier antwoorden traditie en archief op elkaar — vandaar de register van « kruising ». De Duitse vorm van de naam, gekruist met haar attestatie in het Italiaans bij Schaerf, tekent in filigrain een samenhangend verhaal : dat van een familie waarvan het patroniem zich in het Duitse taalgebied heeft gevormd en daarna tot in Italië is gedragen. De naam zelf is een miniatuurchief, een migratigetuige. Het statuut blijft evenwel waarschijnlijk en niet vastgesteld, want geen toegankelijke bron stelt met zekerheid vast welke van de twee etymologieën — blass of blau — de juiste is, noch op welk precies moment de bijnaam erfnaam werd. We hebben een sterke waarschijnlijkheid, ondersteund door de regelmatigheid van de Asjkenazische onomastische modellen, maar geen gedocumenteerde bewijsvoering.

Tot slot dient opgemerkt te worden de grafische stabiliteit van de naam in zijn Italiaanse overdracht : behouden onder zijn Duitse vorm Blaskopf in plaats van geïtalianiseerd (in bijvoorbeeld Testabianca of Capobianco), getuigt het van een gehechtheid aan de oorspronkelijke vorm, frequent bij families van Asjkenazische oorsprong die laat in Italië zich hebben gevestigd en zich bewust waren van hun afkomst.

Hoe komt een naam met Duitse morfologie ertoe om voor te komen onder de familienamen van Italiaanse joden? Het meest waarschijnlijke antwoord ligt in de lange geschiedenis van Asjkenazische migraties naar het schiereiland. Vanaf het einde van de Middeleeuwen en gedurende de hele vroegmoderne periode trokken joden uit de Duitse landen — uit het Heilige Roomse Rijk, Oostenrijk, Beieren, en later uit de gebieden van de Habsburgers — naar Noord-Italië. Zij vestigden zich vooral in de gebieden die een natuurlijke drempel vormden tussen de Duitse en de Italiaanse wereld: Friuli, Venetië, Lombardije, Piëmont, alsmede de steden in de Po-vlakte.

Deze Asjkenazische gemeenschappen in Italië hebben het Joodse landschap van het schiereiland blijvend bepaald. In Venetië huisvestte het Ghetto Nuovo vanaf de 16e eeuw een belangrijke tedesca (Duitse) component, voorzien van eigen synagogen, de Scola Grande Tedesca en de Scola Canton. Verder naar het noorden, in Friuli en langs de grens met de Oostenrijkse landen, waren passages en vestigingen van Duitstalige Joodse families constant. Het is in dit kader dat een familie met de naam Blaskopf zich het meest natuurlijk laat situeren: niet als een anomalie, maar als een specifiek geval van een massaal en goed gedocumenteerd fenomeen van circulatie tussen het Duitse gebied en Noord-Italië.

De hypothese die wij hier formuleren is daarom de volgende: de Blaskopf zouden een Asjkenazische Joodse familie zijn, afkomstig uit Duitse taalgebieden, waarvan de Italiaanse tak zich in de loop van deze migraties heeft gevormd, waarschijnlijk in Noord-Italië of de grensgebieden daarvan in de Alpen en Adriatische regio. Deze hypothese wordt als waarschijnlijk gekwalificeerd omdat zij steunt op de convergentie van verscheidene sterke indicaties — de vorm van de naam, de historische context van de migraties, de aardrijkskunde van de Asjkenazische gemeenschappen in Italië — zonder dat echter, naar onze kennis, een naamgevend archiefdocument de details ervan vastlegt. De historische status is hier die van een voorzichtige deductie, niet van een documentaire zekerheid.

De intensivering van de uitwisselingen in de 18e en 19e eeuw, toen Noord-Italië gedeeltelijk onder Oostenrijks gezag kwam (Lombardije-Venetië), versterkte deze banden nog verder. Triëst, vooral als vrijhaven van de Habsburgers en als kosmopolitisch kruispunt, trok vele Joodse families uit de Duits-Oostenrijkse ruimte aan. Een familie met een naam als Blaskopf zou daar een omgeving hebben gevonden waar haar dubbele toebehoren — Duitstalig door de naam, Italiaans door de plaats — niets uitzonderlijks had. Dit zijn de meest waarschijnlijke coördinaten van een Blaskopf-aanwezigheid in Italië.

Om de plaats van de Blaskopf te meten, moet hun naam worden herplaatst in het onomastische ecosysteem van de Joden in Italië, waarvan Schaerf een van de eerste cartografen was [S. Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, Firenze, 1925]. De Italiaanse Joodse patroniemen vormen een geheel van grote verscheidenheid, wat de opeenvolgende bevolkingsstrata weerspiegelt. Er kunnen verschillende grote categorieën worden onderscheiden, waarvan de kennis stevig is verankerd in het onomastische onderzoek.

De eerste categorie omvat namen afgeleid van toponiemen, dat wil zeggen plaatsen van herkomst: veel Italiaanse Joodse families dragen de naam van de stad of regio waaruit hun voorouders afkomstig waren — Modena, Pisa, Volterra, Montefiore, Ravenna, of ook Ascoli. Deze namen getuigen van mobiliteit binnen het schiereiland, waarbij de plaats van herkomst wordt merkteken van identiteit op de plaats van aankomst. Een tweede categorie brengt namen van bijbelse of Hebreeuwse herkomst bijeen, afgeleid van patriarchale voornamen of religieuze functies, zoals de talrijke varianten verbonden aan het priesterschap (Cohen, Sacerdoti, Sacerdote) of aan de levieten (Levi).

Een derde categorie, waaraan Blaskopf waarschijnlijk is verbonden, is die van namen van vreemde herkomst, ingevoerd door migratiegolven: namen van Iberische herkomst gebracht door Sefardische ballingen na 1492, namen van Provençaalse of Franse herkomst, en namen van Germaanse of Asjkenazische herkomst. Deze laatste, zoals Morpurgo (van Marburg), Luzzatto (van Lausitz, volgens een wijdverspreide etymologie), Ottolenghi of Tedesco (« de Duitser »), wijzen precies op de afkomst van families uit het noorden. Blaskopf behoort naar zijn vorm zonder enige twijfel tot deze laatste groep, die van cognomina die in hun klank zelf de herinnering aan een herkomst over de Alpen dragen.

Deze typologie, vastgesteld door onomastisch onderzoek, stelt ons in staat te begrijpen dat de naam Blaskopf geenszins geïsoleerd is: het is een van de talrijke wegwijzers in een geschiedenis gemaakt van mobiliteit, waar het Joodse Italië zich heeft gevormd door opstapeling van migranten uit alle hoeken van de diaspora. Een dergelijke naam optekenen, zoals Schaerf deed, is recht doen aan deze grondleggend pluraliteit. De aanwezigheid van een Germaans patroniem onder de Joden in Italië is geen curiositeit, maar het ordinaire spoor van een wereld van circulatie.

Voorbij het archief en de taalwetenschap rest het te onderzoeken wat een naam als Blaskopf wordt in het lange geheugen van de diaspora. Dit hoofdstuk, het meest speculatieve, wordt expliciet onder het dubbele teken van de mémoire en het gespeculeerde geplaatst: het stelt geen enkele zekerheid voorop, maar stelt aangenomen redactionele hypothesen voor, aan de adres van toekomstige generaties om deze te bevestigen of te weerleggen door nieuw archiefonderzoek.

De zeldzaamheid zelf van de naam Blaskopf in de toegankelijke repertoria nodigt uit tot overdenking. Een onfrequente achternaam kan verschillende lotgevallen kennen. Hij kan uitsterven, uit gebrek aan mannelijke afstammelingen, en slechts overleven in registers en inventarissen zoals die van Schaerf — wordende dan een naam-fossiel, getuigenis van een familie waarvan de lijn is onderbroken. Hij kan zich ook transformeren, geïtalianiseerd of gewijzigd worden in de loop van latere migraties, zijn oorspronkelijke vorm verliezen tot het punt van onherkenning. Hij kan ten slotte zich verspreiden buiten Italië, meegenomen door golven van Joodse emigratie naar Amerika, Frankrijk of Palestina, in de negentiende en twintigste eeuw.

De schaduw van de Shoah hangt noodzakelijk over iedere Italiaans-Joodse genealogie van de twintigste eeuw. De Joodse gemeenschappen in Italië, lang relatief beschermd, werden getroffen door de fascistische rasseningwetten van 1938, vervolgens door de deportaties na de Duitse bezetting van 1943. Zonder dat het mogelijk is iets nauwkeurigs te stellen over het lot van de Blaskopf — eerlijkheid gebiedt hier eerder stilte dan pijnlijke speculatie —, dient men te erkennen dat iedere Italiaans-Joodse familie van die periode zich in deze tragische horizon inscheidt. Het geheugen van een naam gaat ook door het erkennen van wat archieven soms niet meer kunnen zeggen.

Wat dit hoofdstuk dus speculeert, is geen feit, maar een ethiek van de mémoire: een naam die eenmaal is vastgesteld, in een boek van 1925, verdient het bewaard, doorgegeven en bevraagd te worden, juist omdat hij anders zou kunnen verdwijnen. Het Groot Boek der Blaskopf is in dit opzicht een daad van redding zoveel als een geschiedkundig werk. Waar de naamslijn ontbreekt, blijft de verplichting om de spoor van een aanwezigheid levendig te houden.

Aan het einde van deze zoektocht laat de figuur van de familie Blaskopf zich vatten niet als een gereconstrueerde genealogie, maar als een bundel convergerende aanwijzingen. Één feit is vastgesteld: de naam wordt attesteerd onder de cognomen van de Joden van Italië door Samuele Schaerf in 1925 [S. Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, Firenze, 1925]. Al het overige behoort tot het waarschijnlijke — maar van een waarschijnlijke grondslag stevig in elkaar gezet. De Germaanse morfologie van de naam, zijn verwantschap met Asjkenazische patroniemen gevormd op een fysiek kenmerk of kleur, de context van Joodse migraties vanuit de rijkslanden naar Noord-Italië, en de bekende typologie van Joodse Italiaanse namen: al deze elementen tekenen samen het portret van een Joodse familie van Asjkenazische oorsprong, gevestigd in het schiereiland door de diasporaverplaatsingen heen.

Dit werk wilde exemplarisch zijn voor een methode: nooit het vastgestelde en het afgeleid verwarren, bij elke stap de epistemische status van wat wordt gesteld aanduiden, en weigeren de stiltes van het archief door uitvinding in te vullen. De naam Blaskopf staat in een regel van een inventaris van 1925; rond deze regel kan de historicus, voorzichtig, de draden van een waarschijnlijk verhaal spannen, zonder ooit te pretenderen een weefsel te weven dat hij niet bezit.

Moge dit Grote Boek als uitgangspunt dienen voor toekomstig onderzoek. De registers van de gemeenschappen van Friuli, Venetië, Triëst of Piëmont, de burgerlijke registers van Noord-Italië, de genealogische databases van de diaspora, bevatten misschien de akten die het waarschijnlijke in vastgesteld zouden veranderen. Voorlopig blijft de naam bestaan — bleek misschien, zoals zijn etymologie suggereert, maar niet uitgewist. Deze naam bewaren is eer bewijzen aan de herinnering van een Joodse lignage van Italië onder zovele anderen, en erkennen dat elke patroniem een deur is die opengaat naar een fragment van geschiedenis.