Familie Bismuth

De joodse naamkunde van Noord-Afrika vormt een geduldig onderzoeksveld, waarin elke familienaam een sedimentlaag van talen en migraties is. De naam Bismuth behoort tot de strata van namen die zijn ontleend aan het materiële en voedselaspect van het leven, een overvloedige categorie in de Maghreb, waar families graag naar een ambacht, eigenschap of voedsel werden genoemd. De Arabische wortel bsmat verwijst naar het droge geroosterde brood dat diende als duurzame voorraad, het brood dat men juist bewaarde omdat het bestand was tegen de tand des tijds [J. Toledano, Une histoire de familles].

De interpretatie die rabbijn Eisenbeth ervan geeft — voedsel voor pelgrims en reizigers — verdient nadere overweging voor wat zij onthult over een levensomstandigheid. In een Noord-Afrikaanse joodse wereld die gedwongen verplaatsingen, vluchten voor oproer en lange commerciële tochten heeft gekend, is een naam die « datgene wat men meeneemt om niet van honger om te komen onderweg » betekent, niet neutraal. Hij schrijft in de zeer substantie van de familienaam de herinnering aan de weg en de eis van voorzorg in. Studies over joodse samenlevingen in de moderne Maghreb laten zien hoezeer deze gemeenschappen van de 16e tot de 20e eeuw « een wereld in beweging » vormden, doorkruist door handelsmobiliteit, familiale en rituele bewegingen [Jacques Taïeb, Sociétés juives du Maghreb moderne, ref:9].

De referentienaamkunde, zoals vastgelegd door Abraham Laredo voor de Joden van Marokko, herinnert eraan dat deze voedsel-gerelateerde familienamen niets onteerends hebben: zij getuigen van de verankering van een familie in de concrete economie van het onderhoud, in het gedeelde brood, in het voedend gebaar [Abraham I. Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc]. De grafische variabiliteit van de naam — Beschmout, Bismout, Bismut, Bismuth, en zelfs de samengestelde vorm Bismuth Harhar — getuigt van de overgang van de ene taal naar de andere, van Arabisch dialect naar Franse transcriptie uit het koloniale tijdperk, waarbij elke schrijver op zijn eigen manier een geluid vaststelde dat volledig tot geen enkel alfabet behoorde [J. Toledano, Une histoire de familles; Abraham I. Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc].

Dat hetzelfde woord het brood van de séouda chlichit aanduidt, spreekt ten slotte van een discrete deugd: de heiligmaking van het alledaagse. De derde maaltijd van de sjabbat, een moment van naakt meditatief inzicht, transformeert ordinair brood in steun voor gebed. De geslacht Bismuth is aldus, vóór enige biografie, al verbonden met deze kardinale waarde van het jodendom: het vermogen het gewone — het brood van de reiziger — tot het heilige te verheffen.

De Tunesische joodheid waarin de Bismuth-lignée wortelt, is een van de oudste en meest gelaagde van de Middellandse Zee. Ze bestaat historisch uit twee grote gehelen: de Twansa, inheemse Joden van oude vestiging, Arabischsprekend, en de Grana of Livornezen, afstammelingen van Sefardische kooplieden afkomstig uit Italië en het Iberisch schiereiland via Livorno, dragers van een Italiaanse cultuur en van een lange tijd onderscheiden Portugese joodse natie [Lionel Lévy, La Nation juive portugaise. Livourne, Amsterdam, Tunis, ref:10]. Deze dualiteit structureerde het communautaire leven, zijn synagogen, zijn rechtbanken en zijn solidariteitsnetwerken tot op heden.

De naam Bismuth, van Arabische wortel, bindt de familie aan het twansa-fonds, deze joodse bevolking van Maghrebijnse taal en gevoeligheid, doorkneed met Judeo-Arabisch en lang geïntegreerd in het stedelijk weefsel van Tunis. De Judeo-Arabische literaire productie van Tunesië, bestudeerd door Joseph Chetrit, biedt de culturele context van deze gemeenschap: een levende taal, geschikt voor liturgische poëzie, kronieken en commentaren, waarin het volksidioom van de Joden een instrument van kennis en vroomheid werd [Joseph Chetrit, Judeo-Arabic Literature in Tunisia, Algeria, and Morocco, ref:6].

De familiologie van het Middellandse Zee-jodendom in de vroegmoderne tijd, zoals Minna Rozen die reconstrueert, verduidelijkt wat de toestand van een familie als de Bismuth was: een organisatie waarin het huishouden, huwelijksallianties en solidariteitsnetwerken tegelijk economische verzekering en bolwerk tegen tegenspoed vormden [Minna Rozen, Mediterranean Jewry in Early Modern Times, ref:5]. In deze matrix — de familie als cel van overleven en overdracht — werd de geschiktheid van de lignée om voort te duren, gesmeed.

De vergelijking met andere Maghrebijnse gemeenschappen — Sousse, waarvan Claire Rubinstein-Cohen de overgang van « oriëntaliteit tot verwestering » over een eeuw heeft nagetekend [Claire Rubinstein-Cohen, Portrait de la communauté juive de Sousse, ref:1], of Tlemcen en zijn duizend jaar joodse geschiedenis [Simon Schwarzfuchs, Tlemcen, mille ans d'histoire d'une communauté juive, ref:2 ; Eliahou-Éric Botbol, Vie et destin de la communauté juive de Tlemcen, ref:3] — maakt het mogelijk Tunis in een regionaal geheel te situeren. Overal dezelfde baan: een oude gemeenschap, lang oosters, gegrepen in de negentiende en twintigste eeuw door de samengevoegde krachten van kolonisatie, schoolse verfrancisering en juridische emancipatie. De Bismuth van Tunis hebben deze omslag in het hart ervan beleefd.

Het Franse protectoraat, gevestigd in Tunesië in 1881, opende voor de Joden van het land een periode van diepe transformaties. De school, met name die van de Alliance israélite universelle, verspreidde het Frans en Europese kennis; juridische status's evolueerden; beroepen diversificeerden, van traditionele handel naar vrije beroepen, industrie en moderne handel. Deze beweging, die Claire Rubinstein-Cohen voor Sousse de "verwestering" noemt, was de sociale matrix van de generaties Bismuth die volwassen werden rond de XXe eeuw [Claire Rubinstein-Cohen, Portrait de la communauté juive de Sousse, ref:1].

Deze eeuw was niet vrij van schaduwen. Het buurland Algerije kende de antijoodse crisis van Oran, tussen 1895 en 1905, een episode van virulent koloniaal antisemitisme dat aantoonde hoe fragiel en reversibel emancipatie bleef [Geneviève Dermenjian, La Crise anti-juive oranaise, ref:12]. Tunesië werd relatief gespaard voor dergelijke paroxismen, maar de schaduw van de periode — de uitzonderingswetten van het Vichy-regime toegepast in Noord-Afrika, vervolgens de Duitse bezetting van Tunesië in de winter van 1942-1943, met zijn requisities van Joodse arbeiders — weegt op het geheugen van alle families in Tunis, Bismuth inbegrepen. De eerlijkheid van dit verhaal gebiedt eraan herinneren dat de Tunesische Joodheid, hoe geïntegreerd ook, blootgesteld bleef aan de gewelddadigheden van de eeuw.

Het is in deze context van gemengde beloften en bedreigingen dat een structurerende deugd van de gemeenschap wordt bevestigd: betrokkenheid bij het collectieve leven. Waar de staat slecht beschermt, organiseert de gemeenschap zich zelf — weldadigheidscomités, scholen, rabbijnse tribunalen, onderlinge hulpmaatschappijen. De Bismuth-lijn zal zich, door zijn meest vooraanstaande figuur, in deze traditie van zelf-organisatie en wederzijdse verantwoordelijkheid inschrijven, concrete uitdrukking van de tsedaka en zorg voor de ander die door de gehele Joodse geschiedenis loopt [Jacques Taïeb, Sociétés juives du Maghreb moderne, ref:9].

De figuur van Roger Bismuth (1926-2021) geeft de lignage zijn scherpste historische gezicht. Bedrijfsleider en publiek man van Tunis, hij was bijna twintig jaar voorzitter van de Joodse gemeenschap van Tunesië en belichaamde, in het post-koloniale tijdperk, de continuïteit van een duizendjarige aanwezigheid bedreigd door de uittocht [lignage-notitie]. Na de onafhankelijkheid van 1956 emigreerde de enorme meerderheid van de Joden van Tunesië naar Frankrijk of Israël; degenen die achterbleven, gereduceerd tot enkele duizenden, hadden een woordvoerder nodig die in staat was met de autoriteiten in gesprek te gaan en wat gered kon worden van instellingen, synagogen en erfgoed te behouden.

Deze rol van bewaarder van een restgemeenschap behoort tot een deugd die de Joodse traditie in hoog aanzien stelt: de trouw aan de klal Israël, aan de gemeenschap van Israël, ook in numerieke achteruitgang. Een gemeenschap voorzitten die krimpt biedt geen glorie noch gemak; het is een dienst, vaak ondankbaar, die erin bestaat de vlam niet uit te laten gaan, het cultusleven in stand te houden, de levenden te beschermen en de doden te eren. In die zin verlengt Roger Bismuth, op landschaal, wat de naam van zijn lignage zelf aankondigde: de voorraad zijn die het mogelijk maakt door te gaan, het brood dat men bewaart zodat de reis voortgaat.

De geschiedenis van de noordafrikaanse gemeenschappen die minderheid zijn geworden — die van Tlemcen uitgestorven door uittocht [Eliahou-Éric Botbol, Vie et destin de la communauté juive de Tlemcen, ref:3], die van Sousse waarvan Claire Rubinstein-Cohen de existentie tot 1957 beperkt [Claire Rubinstein-Cohen, Portrait de la communauté juive de Sousse, ref:1] — benadrukt door contrast het bereik van deze Tunesische volharding. Waar zoveel gemeenschappen hun aanwezigheid hebben zien eindigen, is die van Tunis blijven bestaan, en Roger Bismuth was een van de bouwmeesters van deze volharding. Hier antwoorden de door de notitie doorgegeven herinnering en de geschiedenis van grote gemeenschappelijke verdwijningen elkaar: zij werpen samen licht op de betekenis van een inzet.

Eerlijkheid gebiedt echter de grenzen van het gedocumenteerde aan te geven. De nauwkeurige genealogie die Roger Bismuth aan de Bismuth van voorgaande eeuwen verbindt, wordt hier niet door het archief vastgesteld, en het detail van zijn handelen — de verdedigde dossiers, de geredde gebouwen, de geholpen trouwen — zou bronnen vragen die in het kader van dit boek niet hebben kunnen worden geraadpleegd. Men zal dus voorzichtig zeggen: zijn lange voorzitterschap en zijn hoedanigheid van figuur van de gemeenschappelijke continuïteit worden doorgegeven als een feit van recente herinnering, waarvan de archivistische verificatie nog moet worden voltooid.

Wat kan men afleiden, uiteindelijk, van een lignée waarvan het middeleeuwse archief ontbreekt en waarvan de roem rust op een bescheiden naam en op late dienst? Precies dit: dat joodse grootheid niet altijd wordt gemeten naar illustere rabbijnse dynastieën noch naar handelsvermogen, maar ook naar de schemering-constante van families die, van generatie op generatie, het onderhoud van hun gemeenschap hebben gedragen. De naam Bismuth, brood van de reiziger en brood van de shabbat, condenseert deze bescheiden waarheid.

Het joodse denken heeft zich lang bezig gehouden met de verhouding tussen de Wet, de gemeenschap en het overleven. Shmuel Trigano toont aan hoe de Torah de politiek grondvest op een oorsprong die het individu te boven gaat, elk bestaan inschrijvend in een collectief verbond [Shmuel Trigano, Philosophie de la Loi, ref:8]; Colette Sirat herinnert aan de rijkdom van een middeleeuwse intellectuele traditie die Gode, de Wet en de wereld heeft weten te denken door middel van manuscripten en redeneringen [Colette Sirat, La philosophie juive au Moyen Âge, ref:7]. De lignée Bismuth telt, voor zover wij weten, geen filosoof noch groot beslisser; maar zij illustreert, van onderaf en concreet, wat deze denkers in volle hoogte formuleren: dat het joodse individu zich volledig alleen kan voorstellen binnen een gemeenschap waaraan het zorg en trouw verschuldigd is.

In het verlengde van de Livornezen van Tunis, over wie Lionel Lévy schreef dat zij de "laatsten" waren van een unieke joodse natie [Lionel Lévy, La Communauté juive de Livourne, ref:11], bevond heel de Tunesische jodenheid zich, in de twintigste eeuw, in de positie van laatste getuige. Roger Bismuth behoort tot deze categorie van wachters van het einde van de cyclus, zij die blijven als anderen vertrekken, niet uit onmacht maar uit keuze, opdat de aanwezigheid niet ineens ophoud en de overdracht nog een relais vindt. Hierin ligt een vorm van stille moed die, zonder zich op enige heroisering te beroepen, waardig is benoemd te worden.

Van etymologie tot biografie ontvouwt de geslacht Bismuth een samenhangende draad: die van instandhouding en continuïteit. De naam, afkomstig van het droge brood van reizigers en het gebroken brood bij de séouda chlichit [J. Toledano, Une histoire de familles], kondigde al aan een familie gewijd aan wat voedt en wat voortduurt. Geworteld in de autochtone grondslag van Tunis [Lionel Lévy, ref:10], heeft zij de eeuw van koloniale mutaties en bedreigingen doorstaan [Claire Rubinstein-Cohen, ref:1 ; Geneviève Dermenjian, ref:12], om in Roger Bismuth een figuur van post-koloniale gemeenschappelijke volharding voort te brengen [aantekening van geslacht].

Onder alle deugden die de joodse traditie door de eeuwen heeft meegevoerd, is het de trouw aan de gemeenschap van Israël — de betrokkenheid bij het gemeenschapsleven tot in de ondergang, de zorg voor de ander wanneer alles tot vertrek duwt — die deze geslacht het best heeft uitgedraakt. Niet door de glans van een werk, maar door de standvastigheid van een dienst: zijn voor de hunnen, de voorraad die het mogelijk maakt om de weg voort te zetten. De naam zelf bewaart hiervan het spoor, en dit Grote Boek heeft slechts de taak gehad deze te ontcijferen, met de voorzichtigheid die een onvolledig archief gebiedt en het respect dat een levende herinnering toekomt.