Familie Bigiavi

Het meest solide ankerpunt van dit verhaal is een bibliografisch feit. De naam Bigiavi staat geregistreerd onder de joodse familienamen van Italië die door Samuel Schaerf in zijn werk van 1925 zijn geïnventariseerd [Schaerf, 1925]. Deze inschrijving is niet zonder betekenis: het werk van Schaerf vormt voor Italiaanse joodse families het equivalent van een retroactieve burgerlijke stand, een catalogus die het bestaan, de circulatie en de ouderdom van een naam op het grondgebied van het schiereiland attesteert.

De Italiaanse joodse naamkunde gehoorzaamt aan logica's die onderzoek goed heeft vastgesteld. Familienamen ontstonden vaak uit plaatsen van herkomst — Modena, Ravenna, Fano, Ancona —, uit beroepen, uit hebreeuwse voornamen die gehebreeuwsd of geïtalianiseerd waren, of uit bijnamen. Robert Bonfil toonde in zijn grootse studie over het joodse leven in de Italiaanse Renaissance aan hoezeer de joodse gemeenschap op het schiereiland vanaf de vijftiende eeuw een weefsel van mobiele families was, circulerend van stad naar stad afhankelijk van de privileges die door de heerlijkheden en gemeenten werden verleend of ingetrokken [Bonfil, 1994]. In dit landschap reist een naam als Bigiavi mee met degenen die hem dragen: hij is zowel merkteken van toebehoren als spoor van verplaatsing.

Dit is waar de eerste zichtbare deugd van de lignee ontstaat: de betrokkenheid bij het collectieve leven. Want in Italië een joodse naam dragen betekende behoren tot een università — de georganiseerde gemeenschap, voorzien van statuten, synagogen, liefdadigheidsbroederschappen en hulpinstellingen. Bonfil beschreef hoe deze gemeenschappen een religieus en sociaal leven van opmerkelijke dichtheid structureerden, waarin het individu alleen bestond als ingebed in het collectieve lichaam [Bonfil, 1994]. De eenvoudige aanwezigheid van de naam Bigiavi in Schaerfs catalogus getuigt, op zijn discrete wijze, van deze inbedding in het collectieve geheugen van Israël in Italië.

Waar de Bigiavi geografisch te plaatsen? De aanwijzingen wijzen naar Centraal-Italië en Toscane, zonder dat één enkele acte ons de zekerheid toestaat die men zou wensen. Twee polen dringen zich aan de historische reflectie op.

De eerste is die van de Pauselijke Staten en Centraal-Italië, waar de joodse aanwezigheid oud en aanhoudend was, hoewel onderworpen aan de beperkingen van het ghetto na de bul Cum nimis absurdum van 1555. De tweede, en wellicht de meest bepalend voor de bloei van een joodse familie in de moderne periode, is die van Livorno. De Toscaanse stad werd, op de grens van de 16e en 17e eeuw, een uitzonderlijk toevluchtsoord. Lionel Lévy heeft meesterlijk beschreven hoe de Livornine, chartes die door de Medici in 1591 en 1593 werden uitgevaardigd, joodse handelaren — met name Sefardische kooplieden van Iberische afkomst — uitnodigten zich in de vrije haven te vestigen, met hen godsdienstvrijheid en handelsvrijheden garandrerend zonder gelijke in katholiek Europa [Lévy, 1999]. Livorno werd zo het hart van een « Portugese joodse natie » die uitstraalde van Amsterdam tot Tunis [Lévy, 1999].

Hier antwoorden traditie en archief elkaar zonder verward te raken. Hoewel het behoren van de Bigiavi tot de Livorneese wereld eerder een hypothese is — ondersteund door de frequentie van achternamen van dit type in de Toscaanse registers dan door een naamgevend acte —, werpt zij licht op een waarde die de stad boven allen belichaamde: de tolerantie en de ontvangst van de vreemdeling. Livorno was een land waar de vervolgde asiel vond. Lévy beschreef deze gemeenschap als een uniek model van coëxistentie, waar de jood die uit Spanje, Portugal of Noord-Afrika was verdreven opnieuw zijn leven kon opbouwen en welvarend worden [Lévy, 1996]. Een familie die in deze horizon leefde, nam deel — of zij zich daarvan bewust waren of niet — aan deze oude deugd van Israël: van ballingschap geen steriel vloek maken, maar de smeltkroes van een vernieuwde gastvrijheid, ter herinnering aan het herhaalde gebod om de vreemdeling lief te hebben, « want gij waart vreemdelingen in het land Egypte ».

Italiaans jodendom was, bovenal, een beschaving van het boek. Het is misschien hier dat het lot van een lignée zoals de Bigiavi het meest intiem aansluit bij de bijdrage van de gemeenschap aan universeel joods denken. Het schiereiland was, reeds aan het einde van de vijftiende eeuw, de wieg van de Hebreeuwse drukkunst: Soncino, Bologna, Rome, vervolgens Venetië zagen de eerste edities van de Bijbel, de Talmud en de grote rabbijnse codes ontstaan.

Voor de druk was er het verlicht handschrift. Giulia Tamani, in haar studie over versierde Hebreeuwse handschriften uit Italië, heeft de pracht van deze productie aangetoond, waar de kunst van de letter zich mengde met die van de versiering, en waar families van joods kopisten en mecenassen meesterwerken voortbrachten [Tamani, 2010]. Deze codices getuigen van een verfijnde Italiaans-joods cultuur, aandachtig voor de schoonheid van de heilige tekst zowel als voor de trouwe overdracht ervan [Tamani, 2010]. De talmudische kennis en de literaire kennis vonden er hetzelfde brandpunt.

Deze boekcultuur draagt een kardinale deugd van het judaïsme: studie als vorm van vroomheid. Colette Sirat, die de joods-middeleeuwse filosofie via handgeschreven en gedrukte teksten naging, herinnerde eraan hoe zeer de kennisoverdracht voor joods gemeenschappen zowel een intellectuele als heilige handeling was [Sirat, 1983]. De productie, afschrift en studie van teksten vormden de grondslag zelf van joods gemeenschappelijk zelfbewustzijn [Sirat, 1983]. Geen enkele aanduiding verbindt tot op heden de Bigiavi aan een kopistenwerkplaats of een drukkerij; maar elke Italiaans-joods gezin baadde in deze wereld waar de verhouding tot de tekst het dagelijks leven structureerde. Dit lidmaatschap erkennen, betekent de deugd van de liefde voor studie benoemen — die welke de traditie aan het hoofd van de werken plaatst, want « de studie van de Tora is gelijk aan al de andere ».

Het beslissende keerpunt in de geschiedenis van de Italiaanse joden was de emancipatie. Vanaf het einde van de 18e eeuw, en vooral met de Risorgimento en de Italiaanse eenmaking van 1861, bereikten de joden van het schiereiland geleidelijk volledige burgerschap. De muren van de getto's vielen; de families die eens beperkt waren geweest, traden in het burgerlijke, universitaire, economische en politieke leven van de Italiaanse natie.

Het is in deze context dat Italiaanse joodse patroniemen, lang beperkt tot communautaire registers, nu verschijnen in professionele gidsen, universitaire lijsten en burgerlijke standsregisters van het koninkrijk. De traditionele vroomheid werd dan aangevuld met een nieuwe deugd: de betrokkenheid in het collectieve leven van de gehele stad, niet langer alleen van de gemeenschap. Maurice-Ruben Hayoun, in zijn geschiedenis van de joodse filosofie, benadrukte hoezeer de emancipatie het Europese jodendom noodzaakte zijn verhouding tot de buitenwereld opnieuw te doordenken, tussen trouw aan de Wet en deelname aan de moderniteit [Hayoun, 2023]. Dit was voor de joodse gemeenschappen een periode van vruchtbare spanning tussen religieus erfgoed en openheid voor de omringende cultuur [Hayoun, 2023].

Historische voorzichtigheid gebiedt hier enige terughoudendheid. Hoewel men terecht kan afleiden dat de Bigiavi, evenals andere joodse families in Midden-Italië en Toscane, deze emancipatietrajectorie meemaakten, blijft de toewijzing van precieze individuele figuren, gezien de geraadpleegde bronnen, in het domein van het waarschijnlijke en niet van het vastgestelde. De naam circuleert in de Italiaanse professionele wereld van de 19e en 20e eeuw — vooral in juridische en administratieve kringen —, wat aansluit bij de typische traject van gemaximeerde families; maar eerlijkheid gebiedt het deze als een bundel aanwijzingen eerder dan als een gesloten genealogie voor te stellen.

Geen geschiedenis van een Italiaans-Joodse familie kan zich permitteren voorbij te gaan aan de breuk van 1938. De fascistische rassendecreten die dat jaar door het regime-Mussolini werden uitgevaardigd, sloten Italiaanse joden brutaal uit van de universiteit, het bestuur, de vrije beroepen en het openbare leven, voordat de Duitse bezetting van 1943 een deel van hen in deportatie en vernietiging dompelde.

De Joodse families van Toscane en Centraal-Italië — Livorno, Firenze, Bologna, Rome — werden vol in het gezicht geraakt. Veel werden uit hun functies verdreven, gedwongen tot ballingschap of verborgen; sommigen werden gearresteerd en gedeporteerd. Dominique Natanson, wiens werk zich bezighoudt met Joodse Mémoire en de onderwijsoverdracht ervan, heeft eraan herinnerd hoe belangrijk het is de slachtoffers bij naam te noemen en het spoor van de verdwenen personen te bewaren, tegen de vergetelheid die het genocidaire project nastreefde [Natanson, 1997]. De overdracht van de Shoa-mémoire vormt een morele en pedagogische plicht tegenover toekomstige generaties [Natanson, 1997].

Hier beantwoorden traditie en archief elkaar pijnlijk. De deugd die uit deze beproeving voortkomt, is niet heroïsch in de gewone zin: het is de trouw aan de naam en de weerstand door mémoire. Dat de naam Bigiavi door deze catastrofe werd gedragen, ondanks de wil tot vernietiging werd doorgegeven, is reeds een getuigenis. De Joodse traditie heeft het gedenken tot een religieuze verplichting gemaakt; Yerushalmi heeft aangetoond dat de zakhor, het gebod zich te herinneren, zich door heel de geschiedenis van Israël uitstrekt [Yerushalmi, 1984]. Een lignée blijven noemen betekent dit gebod vervullen. Terughoudendheid dringt zich echter op: het detail van de individuele lotgevallen van de Bigiavi tijdens deze jaren blijft, in afwezigheid van geraadpleegde nominatieve akten, op het terrein van wat moet worden gezocht in plaats van gesteld.

De geschiedenis van de joden van Livorno en Italië stopt niet aan de grenzen van het schiereiland. De Toscaanse haven was het centrum van een uitgebreid Mediterraan netwerk dat Italië verbond met Noord-Afrika, Amsterdam en het Levant. Lionel Lévy heeft nagegaan hoe de Livornezen — de Grana van Tunis — zich naar Tunis, Algiers en de kusten van de Maghreb verspreidden, waar zij gemeenschappen stichtten die lange tijd de taal, gebruiken en namen van het Toscaanse moederland bewaarden [Lévy, 1999]. Deze « Portugese natie » van Livorno vormde een commercieel en religieus netwerk van uitzonderlijke vitaliteit, van Tunis tot Amsterdam [Lévy, 1999].

In deze beweging veranderde economische activiteit in gemeenschappelijke deugd. De handel was niet slechts een onderhoudsbron: hij financierde synagogen, scholen, liefdadigheidsbonden en de vrijkoping van gevangenen. Het Mediterrane jodendom maakte van welvaart een instrument van tsedaqa — liefdadige rechtvaardigheid. De werken van Eliahou-Éric Botbol over de Joodse gemeenschap van Tlemcen en de rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès getuigen van deze dichtheid van het Noord-Afrikaanse gemeenschapsweefsel, waar wederzijdse hulp, solidariteit en aandacht voor de meest behoeftigen het Joodse leven structureerden [Botbol, 2000] [Archieven van Sidi Bel Abbès]. Deze Maghrebijnse gemeenschappen hebben in ballingschap en verstrooiing de instellingen voor liefdadigheid en onderwijs voortgezet die zij van de traditie hadden geërfd [Botbol, 2000].

Dat dragers van de naam Bigiavi aan deze Mediterrane migraties hebben deelgenomen, berust op de waarschijnlijkheid die aan iedere familie uit de wereld van Livorno inherent is, meer dan op een geïdentificeerde daad. Maar de horizon klopt: het is die van een jodendom dat, van Toscane tot de Maghreb, van verstrooiing een keten van solidariteiten wist te maken, stellende de deugd van zorg voor de ander voorop.

Aan het einde van dit onderzoek, wat blijft er zeker en wat moet als waarschijnlijk worden beschouwd? Het zekere is beperkt tot enkele woorden: de naam Bigiavi behoort inderdaad tot het onomastisch erfgoed van de Italiaanse joden, zoals Samuel Schaerf het in 1925 heeft vastgelegd [Schaerf, 1925]. Het waarschijnlijke is uitgebreider: het schetst de trajectorie van een Italiaans-joodse familie die wordt meegevoerd door de grote bewegingen van haar volk — het gemeenschapsleven van de Renaissance, de gastvrije ontvangst in Livorno, de boekcultuur, de emancipatie, de beproeving van de rassenlegitieken, en de mediterrane uitstraling van de diaspora's.

Van al de deugden die deze geschiedenis laat zien, is er één die de Bigiavi-lignée door haar blote voortbestaan het best heeft uitgedrukt: de trouw van de overdracht. Een naam niet laten verloren gaan, die dragen door ghetto's, emancipaties en catastrofes — dat is stilzwijgend het meest veeleisende gebod vervullen. Zoals Yerushalmi heeft onderwezen, heeft Israël zich niet alleen door de kroniek van feiten gevormd, maar door de heilige verplichting zich te herinneren [Yerushalmi, 1984]. Léon Askénazi herinnerde eraan dat het denken over de Joodse traditie altijd betekent het persoonlijk lot met de collectieve herinnering van het volk te verbinden [Askénazi, 1999]. De familie Bigiavi, bescheiden door de sporen die zij heeft achtergelaten, immens door wat zij vertegenwoordigt, behoort tot deze keten — deze keten van de overdracht die, van generatie op generatie, ervoor zorgt dat een naam voortleeft. In die zin is haar geschiedenis niet alleen de hare: zij is een fragment van de lange herinnering van Israël.