Familie Bialik

De wieg van de gedocumenteerde familie bevindt zich in het gouvernement Wolynië, aan de westergrenzen van het Russische Rijk, in het huidige Oekraïne. Daar werd geboren, op 9 januari 1873, degene die de naam op zijn hoogtepunt zou dragen. Hayim Nahman Bialik werd geboren in Radi, in het gouvernement Wolynië van het Russische Rijk, zoon van Itzik Yosef Bialik, houthandelaar afkomstig uit Jitomir, en zijn echtgenote Dinah Priveh. Hij had een oudere broer, Sheftel (geboren in 1862), en twee zusters, Chenya-Ides (geboren in 1871) en Blyuma (geboren in 1875).

Het beroep van de vader — de houthandel — plaatste de familie onmiddellijk in een economische werkelijkheid die kenmerkend is voor het Jodendom van Oost-Europa: die van de intermediair tussen het bos en de markt, tussen het Slavische platteland en stedelijke circuits. Deze bescheiden en onzekere handel drukt een discrete deugd uit die de traditie van Israël altijd heeft geëerd: eerlijk werk dat het gezin voedt. De fragiele aard van dit bestaan werd al snel duidelijk. Toen Bialik vijf jaar oud was, ging de zaak van zijn vader failliet en verhuisde het gezin naar Jitomir, hoofdstad van Wolynië. Dan volgt de bepaalde beproeving. Toen Bialik acht jaar oud was, stierf zijn vader.

Deze vroege wees-staat voerde het kind het wereldje van zijn grootvader van vaderszijde in, een rigoureuze bewaarder van de traditie. De familie Bialik behoorde aldus tot de structuur van het rabbijnse Jodendom van Wolynië, waar studie geen ornament is maar het hart zelf van de identiteit. Geboren binnen een traditionele joodse familie, werd hij gevoed met de Bijbel en de Talmoed. Hier openbaart zich een van de kardinale waarden die deze lignage het best zou hebben belichaamd: talmudische wijsheid als vorm van vroomheid, het idee dat zich herinneren en studeren dezelfde plicht zijn — dit gebod van zakhor dat door alle herinnering van Israël heen loopt.

De adolescentie van Hayim Nahman speelt zich af in de meest prestigieuze instellingen van de studiowereld. De beroemde yeshiva van Volozhin, in Litouwen — moederinstituut van de « mitnaged »-stroming en hoogtepunt van de Litouwse talmudische geleerdheid —, maakt diepe indruk op de jonge man. In haar midden ontstaat de vruchtbare spanning tussen trouw aan de Wet en de roep van de nieuwe tijd.

De breuk speelt zich af rond 1891. De werkelijke breuk met de traditie vindt plaats in 1891, toen Bialik de Yeshiva verlaat voor Odessa, centrum van moderne cultuur, waar hij in zijn levensonderhoud voorziet door Hebreeuws te onderwijzen. Het vertrek gebeurt discreet, tegen de verwachtingen van de grootvader die hem opvoedde. Bialik werd al gauw een volledige zionist en verliet, zonder het zijn grootvader te zeggen, de yeshiva in de hoop aan een universiteit of modern rabbijnse seminarie te worden toegelaten.

Odessa, kosmopolitische haven aan de Zwarte Zee, is dan het centrum van de Joodse culturele renaissance. Daar ontmoet de jonge man de belangrijkste figuren van het culturele zionisme. Bialik ging naar Odessa, centrum van de nieuwe seculiere Joodse cultuur. Daar ontmoette hij Ahad Ha'am, Moshe Leib Lilienblum en andere leiders van het culturele zionisme. Dit zionisme is allereerst niet politiek maar spiritueel: het ziet de nationale renaissance als een renaissance van taal en denken. De lineage Bialik vindt hier haar uitverkorene terrein — die van de bijdrage aan Joods denken.

De erkenning komt al gauw, gedragen door een gedicht dat emblematisch zal worden. Hij begon te publiceren — een van zijn eerste gedichten was El Ha-Tzippor (« Aan de vogel »), een elegie van weemoed naar Sion — en werd al gauw erkend als de meest veelbelovende Hebreeuws dichter van zijn generatie. Een tijdelijk terugkeer naar Jitomir onderbreekt echter de stedelijke drang. Om persoonlijke redenen keert hij in 1892 naar Jitomir terug. Daar schrijft hij Bij mijn terugkeer, gedicht over de vervallen en ellendige natie.

Een feit, dat vaak over het hoofd wordt gezien, verbindt op een treffende manier het lot van de dichter met dat van zijn lignée: door het huwelijk herneemt Hayim Nahman het beroep van zijn overleden vader. In 1893 trouwt hij met de dochter van een houthandelaar: vier jaar lang oefent hij het beroep van zijn schoonvader uit, in direct en eenzaam contact met de natuur.

Deze terugkeer naar de houthandel is niet anekdotisch. Hij getuigt van de hardnekkige continuïteit van een Joods-economische cultuur waarin de schoonzoon zich vaak in de zaak van zijn schoonvader mengt, waarin het bos-kennis als erfgoed wordt doorgegeven. Maar hij zegt ook iets anders: de eenzaamheid van deze jaren in contact met de natuur zal het toekomstige oeuvre voeden, waarvan een deel van de inspiratie voortkomt uit deze bijna contemplatieve ervaring. Het economisch archief en het poetisch geheugen beantwoorden elkaar hier: het materiële feit — een houthandel overgeërfd door huwelijk — wordt matrix van een oeuvre. De Bialik-lignée illustreert aldus dat economische actie en schepping van de geest zich niet tegenover elkaar stellen, maar dat arbeid de zwijgende voedingsbodem van het woord kan zijn.

Deze periode markeert ook de verankering van de dichter in de concrete werkelijkheid van de Joden van het Imperium, ver verwijderd van alleen intellectuele kringen. Uit deze verankering zal later zijn vermogen voortkomen om namens het gehele volk te spreken.

Het jaar 1903 vormt de morele keerpunt van het werk — en daardoor de meest verheven uiting van een profetische deugd die deze lignée zal hebben gedragen. Na het pogrom van Kichinev, dat de joodse wereld schokt, wordt Bialik gestuurd om de getuigenissen van de overlevenden te verzamelen. Hieruit ontstaat een van de krachtigste teksten van de moderne Hebreeuwse literatuur, Be-Ir ha-Haregah (« In de stad van de slachting »).

Het Franse geheugen bewaart de herinnering aan de universele draagwijdte van deze tekst. Het pogrom van Kichinev vond plaats in 1903, en Bialik schreef een gedicht naar aanleiding daarvan. Dit gedicht beperkt zich niet tot het bejammeren van de doden : het spreekt de hemel en de mens toe, in een schreeuw waarin smeking en opstand zich vermengen. De verzen in het Frans weergegeven zeggen deze absolute wanhoop : « Hemelen, smek genade voor mij! Als er in u een God is, en een weg die tot hem leidt, een weg die ik niet heb gevonden, dan bidt u voor mij! »

Door stem te geven aan het collectieve lijden en de gemakkelijke troost af te wijzen, belichaamt Bialik de oudste functie van het joodse woord : die van de profeet die niet vleiert maar raakt. Zijn poëzie eist van het volk dat het naar zijn eigen zwakheid kijkt, en neemt deel aan een eis van gerechtigheid en waarheid die door de gehele Israëlische traditie loopt. De zorg voor de ander neemt hier de ernstigste vorm aan : het woord van de slachtoffers verzamelen opdat het niet verloren gaat — steeds opnieuw, het zakhor.

Bialik tot alleen een dichter noemen zou het werk van bemiddelaar niet begrijpen dat van hem en zijn naam een pijler van de moderne Joodse cultuur maakt. In Odessa en later elders wijdt hij zich aan een monumentaal redactioneel werk: de schat van de eigen literatuur toegankelijk maken voor het volk. Met zijn medewerker Yehoshua Hana Ravnitzky compileert hij de Sefer ha-Aggadah (« Het Boek der Legende »), een uitgebreide bloemlezing van verhalen, parabels en leerstellingen verspreid in de Talmud en de Midrash.

Deze onderneming van « verzameling » — de kinnus, een begrip dat Bialik zelf theoretiseert — beoogt de rabbijnse erfenis voor het vergeten te behoeden door het leesbaar te maken voor een generatie die zich van de teksten verwijdert. Het behoort nauwkeurig tot die beweging van overdracht die onderzoek naar middeleeuwse Hebreeuwse ethische en legendarische literatuur heeft beschreven [Dan, The Transmission of Medieval Hebrew Ethical Literature, 1996]. Door dit werk plaatst de Bialik-lignage zich in de lange keten van bemiddelaars die, van de Sefardische en Ashkenazische Middeleeuwen tot de moderne tijd, hebben gezorgd dat de traditie niet verbroken werd — van die compilers van ethica en aggadah wier manuscripten tegenwoordig in grote nationale collecties zijn ondergebracht en gecatalogiseerd [NLI — KTIV, National Library of Israel Manuscripts, 2024] [NLI, Manuscripten].

Deze streven naar toegankelijkheid is een daad van intellectuele liefdadigheid: de rijkdom van het collectieve geheugen aan iedereen aanbieden, en niet alleen aan de geletterden. Bialik voegt daar een eigen pedagogische en burgerlijke dimensie aan toe. Later gevestigd in Tel-Aviv, stelt hij de bijeenkomsten van de Oneg Shabbat in, shabbat-waken van studie en zang opengesteld voor de stad, waar Hebreeuwse cultuur als algemeen goed wordt gedeeld. De betrokkenheid bij het collectieve leven wordt hier onlosmaakelijk verbonden met het literaire werk: de dichter wordt opvoeder van een volk dat zich herconstitueert.

De Russische revolutionaire turbulentie dwingt Bialik tot vertrek. Dichter, prozaïst, essayist en journalist, Bialik brengt zijn jeugd in Wolhynië door, leeft vervolgens in Odessa voordat hij de USSR in 1922 verlaat en in 1924 naar Palestina emigreert. Inmiddels verblijft hij in Berlijn, toen het uitgevercentrum van het Hebreeuws exilwerk, waar hij zijn werk bij zijn uitgeverij voortzet — het bedrijf « Dvir », erfgenaam van het Moria-huis uit Odessa —, waarmee hij het werk van kennisdistributie voortzet.

De vestiging in het land Israël valt samen met de oprichting van een nationale thuisbasis waarvan de Hebreeuwse taal, die Bialik heeft helpen herleven als poetisch instrument, het bindmiddel wordt. Zijn aanwezigheid in Tel-Aviv maakt van hem een levende institutie; het huis dat hij daar bouwt, vandaag « Beit Bialik » genoemd, getuigt hiervan nog steeds. Dit moment valt binnen het omvangrijke werk van opbouw van een nieuw burgerschap en een nieuwe nationale identiteit dat historici van de zich vormende staat hebben geanalyseerd [Rozin, A Home for All Jews, 2016], een proces dat zich ontvouwde in een land waar tegelijkertijd andere nationale toebehoren zich vormden [Khalidi, Palestinian Identity, 1997] [Porath, The Emergence of the Palestinian-Arab National Movement, 1974].

Het einde komt ver weg van het herontdekte land. Chaïm Nahman Bialik sterft op 4 juli 1934 in Wenen. Zijn stoffelijk overschot wordt teruggebracht en begraven in Tel-Aviv, in de stad die hij zijn eigendom had gemaakt. De kritische erkenning was al tijdens zijn leven verworven. Hij is « de meest betekenisvolle van zijn generatie » volgens Abraham Golek in de Universalis Encyclopedie, de « nationale dichter van Israël » volgens Yosef Klausner. De wedergeboorte van het moderne Hebreeuws, waarvan hij een van de architecten was, wordt vandaag erkend als een historisch keerpunt: dichters als Bialik of Tsjernichovsky waren de eersten die het moderne Hebreeuws tot zijn recht deden komen.

Van de Volhynische zagerij naar het pantheon van een natie, de lignée Bialik tekent een exemplarische trajectorie van het moderne jodendom: die van de overgang van de Wet die wordt overgedragen naar het woord dat opnieuw wordt geschapen, zonder dat het een het ander ooit verloochent. De naam, geboren uit een eenvoudig Slavisch bijnaam van witheid, zal synoniem zijn geworden van de wedergeboorte van een drieduizend jaar oude taal.

Van al de deugden die deze familie heeft aangeraakt — de eerlijke arbeid van de houthandelaar, de studierijke vroomheid erfenis van de yeshiva, de profetische gerechtigheid van de dichter van Kichinev, de intellectuele liefdadigheid van de uitgever —, één overtreft hen en vat hen samen: de bijdrage aan joods denken en joods geheugen door overdracht. Want wat Hayim Nahman Bialik het best belichaamde, was niet alleen individueel genie, maar de collectieve plicht van zakhor: verzamelen, redden uit vergetelheid, het volk de woorden van zijn aggadot en de schoonheid van zijn taal teruggeven. Daarin voegt deze bijzondere lignée zich bij de meest constante deugd van Israël door de eeuwen en continenten heen — die om van geheugen een werk te maken, en van studie een vorm van liefde voor de naaste. De nationale dichter was nooit een eenzaat: hij was de gids van een keten, en zijn naam behoort nu toe aan allen die deze verlengen.