Familie Bernthal

Het woord Ashkenaz, in de bijbelse en middeleeuwse traditie, duidde op een noordelijk grondgebied dat de Joden vanaf de Vroege Middeleeuwen identificeerden met de Germaanse landen van het Rijnbekken. Daar, in de gemeenschappen van Mainz, Worms, Speyer en Keulen, ontstond de Askenazische beschaving, met haar talmudische scholen, haar eigen liturgische gebruiken en, vooral, haar volkstaal: het Jiddisch. Deze taal, ontstaan uit de ontmoeting tussen een middeleeuwse Germaanse substraat, een Hebreeuwse en Arameeuwse bijdrage, en — naarmate er naar het oosten werd gemigreerd — Slavische elementen, vormt de linguïstische basis waarin de familienaam Bernthal zijn samenhang vindt [Baumgarten, 2002].

Het Jiddisch is niet slechts een dialekt: het is het voertuig van een hele cultuur, lang gesproken door de meerderheid van de Joden van Europa. Haar vitaliteit was zodanig dat zij vanaf het eind van de negentiende eeuw een echte culturele, literaire en theatrale renaissance voedde [Bechtel, 2002]. Het feit zelf dat Bernthal een Jiddische kern (Ber) met een Duitse invulling (Thal) mengt, illustreert de diep hybride aard van deze taal en van de cultuur die haar draagt: de Askenazische Joden leefden in een linguïstische ruimte waar het Duits van de kanselarijen en het Jiddisch van het huishouden voortdurend naast elkaar en met elkaar vermengd bestonden.

Bernthal begrijpen betekent dus eerst Ashkenaz begrijpen: niet een natie in de moderne zin, maar een cultuurgebied, mobiel en veerkrachtig, dat zich geleidelijk uitbreidde van de oevers van de Rijn naar Polen, Litouwen, Galicië, Oekraïne en Rusland. De naam Bernthal is een mijlpaal op dit grote denkbeeldige en werkelijke grondgebied. Hij draagt erin het kenmerk van het Duitssprekende gebied — de Thal — en het kenmerk van de Joodse volkstaal gevoeligheid — de Ber. Deze dubbele verbondenheid is geen tegenstelling: zij is de handtekening zelf van de Askenaziteit, cultuur van de grens en van de permanente vertaling [Baumgarten, 2002].

In het hart van Bernthal staat Ber, een Jiddisch woord dat « beer » betekent [Woordenboeken van Joodse achternamen in Oost-Europa en Judeo-Duits]. Dit is geen willekeurige keuze. Ber is een van de meest verspreide mannelijke voornamen in het Jiddisch in de Asjkenazische wereld, en volgt een zeer oude en zeer gecodificeerde naamgevingslogica in het jodendom.

Volgens de traditie draagt elke Joodse man een « heilige » Hebreeuwse naam (de shem ha-qodesh), gebruikt in de synagoge en in religieuze documenten, en vaak ook een vernaculaire naam voor dagelijks gebruik, de kinnui. Deze twee namen worden frequent in stabiele paren aan elkaar gekoppeld, doorgegeven van generatie op generatie. Ber — de beer in het Jiddisch — vormt precies één van deze paren met het Hebreeuws Dov, dat ook « beer » betekent. Men ontmoet dus ontelbare Joden met de dubbele naam Dov-Ber, waar het Hebreeuws en het Jiddisch hetzelfde dier zeggen, het ene voor de lucht van de liturgie, het andere voor de aarde van het dagelijks leven.

Dit paar is zelf niet toevallig: het wortelt in de bijbelkundige tekst. De zegen van Jacob aan zijn zonen, in Genesis, vergelijkt de stam Benjamin met een « wolf », terwijl andere symbolische associaties — gevoed door rabbijnse commentaren — de beer koppelen aan figuren van kracht. De voornaam Ber/Dov circuleert dus in een dicht netwerk van correspondanties tussen het dier, de Hebreeuwse voornaam en zijn vernaculaire tegenhanger. Dit is wat men het systeem van kinnuim noemt, waarbij de religieuze traditie (de Herinnering) en het dagelijkse gebruik, getuigd door registers (het archief, de Geschiedenis), elkaar beantwoorden en wederzijds bevestigen.

Toen een familie Bernthal aannam, graveerde zij dus een voorouderlijke voornaam — die van een voorvader genaamd Ber — in haar erfelijke naam, omwikkeld met een topografisch achtervoegsel. De werkwijze was gebruikelijk: ontelbare Joodse achternamen ontstaan door samenvoeging van een persoonlijke voornaam en een beschrijvend of decoratief element. Bern-thal betekent dus tegelijkertijd « de vallei van Ber » en « de vallei van de beer », waarbij de voornaam en het dier één zijn [Woordenboeken van Joodse achternamen in Oost-Europa en Judeo-Duits]. De naam bewaart, gefossiliseerd, de herinnering aan een eponieme voorouder.

Het tweede element, Thal (« vallei »), behoort tot een categorie die door onomastici goed is geïdentificeerd: die van de zogenaamde kunstmatige of sierlijke namen. Naslagwerken classificeren Bernthal expliciet onder de « artificial names », namen die door samenstelling van suggestieve elementen zijn opgebouwd in plaats van afgeleid van een werkelijke woonplaats [volgens de joodse onomastische lexicografie].

De vorming van dergelijke namen — -thal (vallei), maar ook -berg (berg), -baum (boom), -blum (bloem), -stein (steen), -feld (veld) — kenmerkt een aanzienlijk deel van de onomastiek van joden in het Duitssprachige gebied en Midden-Europa. Deze achtervoegsels putten uit een verbeelding van de natuur: bossen, valleien, bergtoppen, planten. Zij verlenen joodse namen een poëtische en landschappelijke toonzetting die contrasteert met hun grotendeels administratieve oorsprong. De « vallei van de beer » is waarschijnlijk geen nauwkeurig toponiem dat men op een kaart zou kunnen aanwijzen; het is een beeld, een samenstelling, bijna een verbaal embleem.

Hier moet nadruk worden gelegd op het samengestelde karakter van de naam: Bernthal is niet in de eerste plaats een lokale plaatsnaam die een achternaam is geworden, maar een voornaam (Ber) waaraan een sieraad (-thal) is gevoegd. Deze structuur — antroponiem als kern + topografische versiering — is een van de meest productieve schema's in de Askenazische onomastiek. Zij getuigt van een beperkte creativiteit: gezinnen, verplicht een naam te kiezen, stelden er samen een die tegelijk persoonlijk (door de voornaam van de stamvader) en welluidend (door het natuurelement) waren.

Men zal Bernthal onderscheiden van verwante patroniemen waarmee het niet mag worden verward: Bernstein (« barnsteen »), Bernheim, Bernfeld of Berenbaum delen dezelfde kern Ber(n)- maar verschillen in hun tweede element. Deze familie van namen, allemaal opgebouwd rond de Jiddische beer, vormt een samenhangende onomastische constellatie waarbinnen Bernthal een nauwkeurige plaats inneemt: die van de vallei [Woordenboeken van Oost-Europese en Judeo-Duitse familienamen].

De achternaam Bernthal, zoals vrijwel alle erfelijke joodse familienamen, is niet aloude. Hij is het resultaat van een nauwkeurig bepaald historisch moment: toen moderne staten, aan de grens tussen de achttiende en negentiende eeuw, joodse gemeenschappen dwongen vast en overdraagbare familienamen aan te nemen. Daarvoor was het gebruik overwegend patronymisch — een man was « die of die zoon van die of die » (ben), waarbij de naam van generatie tot generatie veranderde.

In de Duitse en Oostenrijks-Hongaarse ruimte was deze omslag abrupt en bureaucratisch. Keizer Jozef II van Oostenrijk dwong door een edict van 1787, dat ook van toepassing was op het onlangs geannexeerde Galicië, de Joden permanente Duitse familienamen te dragen. Vergelijkbare maatregelen volgden in de Duitse staten, in Pruisen, en vervolgens, later en gedeeltelijker, in het Russische Rijk. Het is in dit kader — dat van ambtenaren die Duitse getinte namen oplegden — dat in masse samengestelde patroniemen ontstonden met natuurlijke elementen zoals -thal.

Dit proces verklaart de structuur van Bernthal zelf: de administratieve beperking vereiste een Duitse naam; de trouw aan de familieherinnering bewaarde de voornaam van jiddisch afkomst van de voorouder. Het resultaat is deze elegante compromis tussen keizerlijk bevel en joodse traditie. De ambtenaar wilde Thal; de familie stelde haar Ber door. De patroniem Bernthal is het nauwkeurige product van deze stille onderhandeling tussen de staat en de gemeenschap.

Het moet worden onderstreept dat dit benoemingsmoment, vaak ondergaan als een administratief geweld, ook paradoxaal een daad van herinnering was. Door Ber als kern te kiezen, schreef een familie duurzaam de naam van een voorvader in de burgerlijke staat in, en redde hem van vergetelheid. De patroniem werd aldus, onbewust, een genealogisch monument: elke Bernthal draagt de herinnering mee van een eerste Ber, een werkelijke man wiens voornaam eeuwen lang in vaste vorm voortduurde. Dit is waarom joodse naamkunde even goed betrekking heeft op administratieve geschiedenis als op familiale vroomheid [Woordenboeken van Oost-Europese en Joods-Duitse patroniemen].

Eenmaal vastgesteld, reisde de familienaam Bernthal verder. De geschiedenis van de Joden in Midden- en Oost-Europa, in de 19de en 20ste eeuwen, is een verhaal van intense mobiliteit: exodus uit de shtetls naar de grote steden, economische migraties, vlucht voor pogroms en vervolgingen, en vervolgens massale emigratie naar het Westen en naar Amerika.

De Asjkenazische Joden die naar de Nieuwe Wereld trokken — en onder hen dragers van de naam Bernthal — kwamen voor het grootste deel uit kleine steden en shtetls in Polen, Litouwen, Rusland, Duitsland, Roemenië en Oekraïne, en lieten het grootste deel van hun verwanten achter [Jewish Genealogy in Argentina, hebrewsurnames.com]. Deze opmerking, geformuleerd met betrekking tot de Argentijnse joodheid, geldt meer in het algemeen voor alle diaspora's afkomstig uit Oost-Europa: emigratie was een scheuring, en de familienaam was vaak een van de weinige goederen die men intact meebracht.

De naam Bernthal wordt dus aangetroffen in Noord-Amerikaanse genealogische naslagwerken, waar hij figureert als samengestelde joodse Asjkenazische naam [Geneanet ; DAFN2 — Dictionary of American Family Names, 2022]. Zijn oversteek naar Amerika ging soms gepaard met orthografische aanpassingen — de vereenvoudiging van het Duitse -thal tot -tal, de anglicisering van de uitspraak — zonder dat de kern Ber verloren ging. Deze variaties getuigen van de aanpassing van families aan hun nieuwe taalomgevingen, terwijl zij het spoor van hun oorsprong bewaarden.

Deze verspreiding past in een breder cultureel kader. Aan het begin van de 20ste eeuw beleefde de Jiddisj-cultuur een buitengewone bloei, gedragen door een bloeiende literatuur — die van de grote klassieken Abramovitsh, Sholem Aleichem en Peretz [Frieden, 1995] — en door een rondreizend theater dat zich verspreidde van Warschau naar New York, van Vilnius naar Buenos Aires [Sandrow, 1996] ; [Caplan, 2018]. De families die namen als Bernthal droegen, waren de tijdgenoten en acteurs van deze gisting: lezers van de Jiddisj-pers [Stein, 2004], toeschouwers van rondreizende gezelschappen [Quint, 2019], deelnemers aan een joodse moderniteit die haar vormen zocht tussen traditie en secularisering [Krutikov, 2001]. De familienaam Bernthal is een draad onder de duizenden die dit transnationale tapijt weven.

Aan het einde van deze onderzoeksreis dient men zich af te vragen wat de diepere betekenis is van een naam als Bernthal. Een achternaam is niet slechts een gegeven uit de burgerlijke stand: het is een verdichting van verhaal, een zin die men met zich draagt.

De beer — Ber, Dov — is geen neutraal dier. In zowel de joodse als de Europese verbeelding roept het kracht op, bescherming, een macht die tegelijk gevreesd en beschermend is. De keuze van een familie om deze voornaam in het hart van haar erfnaam te behouden is dus niet zonder symbolische betekenis: zij plaatst de lignée onder het teken van een bijna totemische stevigheid. Dat deze kracht vervolgens in een dal is gelegen — een beschut oord, een beschermende holte tussen bergen — voegt aan het beeld een nuance van toevlucht toe. Het « dal van de beer » leest zich dan als een klein onbedoeld gedicht: de macht in bescherming, de kracht in rust.

Deze lezing behoort zowel tot de Geheugen als tot de Historie. Het archief vertelt ons zeker de etymologie: Ber + Thal [Woordenboeken van Oost-Europese en Joods-Duitse achternamen]. Maar de manier waarop families door de generaties heen hun naam van betekenis hebben voorzien — het verhaal van de voorouder, de trots op de klank, de gehechtheid aan de oude spelling — behoort tot de doorgegeven traditie, die het archief niet kan uitputten. Het is op dit snijpunt dat een achternaam werkelijk leeft: tussen wat de documenten vaststellen en wat de nakomelingen vertellen.

Ten slotte moet aan de beproeving worden herinnerd. De Asjkenazische gemeenschappen in Europa werden in de twintigste eeuw getroffen door de Shoah, die het grootste deel van de jiddische wereld die in deze pagina's wordt genoemd, heeft vernietigd. Voor families met namen als Bernthal, en voor zoveel anderen, kreeg het voortbestaan van de achternaam in de diaspora's van Amerika, Israël en elders een verhoogde gedenkteken-waarde: het voortduren van de naam betekende het voortduren van een verdwenen wereld. De taal zelf waarin deze naam werd gesmeed, het jiddisch, heeft overleefd als een vlam die men doorgeeft — « words on fire », volgens de mooie formule die de titel vormt van de onvoltoide geschiedenis van deze taal [Katz, 2004]. Bernthal is in dit opzicht meer dan een naam: het is een fragment van deze vlam.

De achternaam Bernthal laat zich lezen als een miniatuuarchief van de asjkenazische identiteit. Asjkenazisch door zijn toebehoren, Jiddisch door zijn taaloorsprong [Q4894615 — Wikidata], verenigt hij in zijn twee lettergrepen de voornaam van een voorouder — Ber, de beer, de volkse tegenhanger van het Hebreeuwse Dov — en de topografische verpakking van een kunstmatige naam — Thal, de vallei [Woordenboeken van de familienamen van Oost-Europese en Jiddisch-Duitse Joden]. Hij werd geboren uit de ontmoeting tussen een naamgevingstraditie van duizend jaar oud, een grenstaal, en een administratief gebeuren: de verplichting aan Joden, op de grens van de 18e en 19e eeuw, om vaste Duitse familienamen aan te nemen.

Vanuit deze matrix verspreidde de naam zich volgens de grote Joodse migraties, bereikte de diaspora's van Amerika en elders, paste zich soms in orthografie aan zonder echter zijn kern ooit te verliezen [Geneanet ; DAFN2, 2022]. Hij werd gedragen door mannen en vrouwen die tijdgenoten waren van de meest intense bloei van de Jiddische cultuur — zijn literatuur, zijn pers, zijn theater — voordat zij na de ramp van de twintigste eeuw de bewaarders van de herinnering werden.

Dit Grote Boek heeft niet willen schrijven aan de biografie van één enkele familie, vanwege het gebrek aan archieven die zulk een continuïteit mogelijk maken. Het wilde, bescheidener en rechtvaardiger, de wereld herstellen waarvan Bernthal het zegel is. Want zó groot is de kracht van namen: onder hun beknoptheid bergen zij continenten van betekenis. Bernthal uitspreken is een denkbeeldige vallei oproepen, een voorouderlijke beer, een zwervende taal, en de immense moed van de gemeenschappen die hen door de geschiedenis heen droegen.