Familie Bernbaum

De naam Bernbaum valt uiteen in twee elementen van Germaanse oorsprong: een eerste term, Bern- (of Birn-), en een tweede, -baum, die « boom » betekent in het Duits en het Jiddisch. De meest geverifieerde en verspreide vorm van dit type is Birnbaum, letterlijk « perenboom » (van Birne, de peer, en Baum, de boom). Bernbaum vormt een grafische en dialectale variant, waarin de klinker i van Birn is geëvolueerd of is getranscribeerd als e — een verschijnsel dat regelmatig voorkomt wanneer een naam van het Jiddisch naar het administratieve Duits overgaat, en vervolgens naar andere alfabetten en transcriptiesystemen. De joodse lexicografie van Oost-Europa registreert precies deze families van varianten rond dezelfde etymologie [Woordenboeken van joodse geslachtsnamen — Beider ; Menk].

Twee klassieke hypothesen verklaren het bestaan van dergelijke plantennamen. De eerste is decoratief : aan de wending van de achttiende en negentiende eeuwen, toen de Oostenrijkse, Pruisische en Russische administraties de Joden dwongen vaste familienamen te dragen, ontvingen of kozen veel families « decoratieve » namen die waren samengesteld uit wortels die naar de natuur alludeerden — bloemen, edelstenen, bomen. De tweede hypothese is uithangbord-topografisch : in middeleeuwse en moderne Germaanse steden werden huizen niet geïdentificeerd met een nummer, maar met een geschilderd of gesneden uithangbord. Een huis « Bij de boom » of « Bij de perenboom » kon op deze manier zijn naam doorgeven aan zijn bewoners, naar het voorbeeld van het beroemde « Bij het rode schild » (zum roten Schild), dat Rothschild voortbracht.

De letterlijke betekenis — « boom » of « perenboom » — mag niet overschat worden: in de overgrote meerderheid van de gevallen geven deze namen noch een beroep noch een bezitting aan, maar zijn zij het gevolg van het administratieve proces van naamtoewijzing. Hun belang ligt elders: zij getuigen van de verankering van de joodse bevolking in een Duits- en Jiddischtalige wereld, waarin de dagelijkse taal haar concreet woordenschat van natuur en woning ontleende aan het Middelhoogduits [Baumgarten, 2002]. De naam Bernbaum is in deze zin een linguïstisch fossiel: hij bewaart, bevrozen in een geslachtsnaam, een fragment van het Westelijk Jiddisch en het Duits van de joodse gemeenschappen.

De geschiedenis van de naam Bernbaum

De geschiedenis van de naam Bernbaum is onlosmakelijk verbonden met de grote beweging van het opleggen van erfelijke achternamen aan de Joodse bevolking van Midden- en Oost-Europa. Voor die periode stelden de meeste Asjkenazische Joden zich voor met een traditioneel patronymisch systeem: een voornaam gevolgd door die van de vader (bijvoorbeeld Yankev ben Yitskhok), eventueel aangevuld met een bijnaam, een toponiemof een aanduiding van functie. De vaste en erfelijke familienaam was de uitzondering.

De keerpunt kwam met de hervormingen van de absolutistische staten die zich zorgen maakten om hun Joodse onderdanen fiscaal in te schrijven, in te schrijven en te beheren. In Oostenrijk verplichtte de Patente van Joseph II (1787) de Joden tot het aannemen van Duitse familienamen; analoge maatregelen werden genomen in Pruisen (edict van 1812), in het Koninkrijk Polen en geleidelijk aan in het Russische Rijk gedurende de 19de eeuw. Dit was het kader waarin samengestelde namen in -baum, -berg, -stein, -thal en -feld zich vermenigvuldigden. De woordenboeken van Beider gewijd aan het Russische Rijk, het Koninkrijk Polen en Galicië, evenals die van Menk voor de Joodse-Duitse ruimte, brengen nauwkeurig in kaart de regionale verspreiding van deze vormen, waaronder Bernbaum en Birnbaum [Woordenboeken van Joodse achternamen — Beider ; Menk].

Galicië in het Oostenrijks gebied — deze provincie die onder meer Lemberg (Lviv) en Krakau omvatte — blijkt een belangrijk centrum van achternamen in -baum te zijn, omdat de Jozephijnse administratie daar bijzonder actief en systematisch was. Men ziet er een grote dichtheid van sierlijke namen, vaak gegeven door Duitssprekende functionarissen aan families die in hun dagelijks leven Jiddische namen bleven dragen. Dit resulteerde in een karakteristieke dualiteit: een Duitse officiële naam — Bernbaum — die naast elkaar bestond met een Jiddisch volkstaalgebruik. Deze spanning tussen de administratieve norm en de beleefde taal doorloopt de hele Joodse naamkunde van de regio en werpt licht op de manier waarop een naam als Bernbaum zich nu eens Birnbaum kon schrijven, dan Bernbaum, Birmbaum of, in Slavische transliteratie, onder Cyrillische vormen.

Als Bernbaum qua schrijfwijze een Germaanse naam is, verbindt de notitie ervan expliciet met het Jiddisch [Q4894026 — Wikidata]. Het is daarom noodzakelijk om de dragers van deze naam terug te plaatsen in de beschaving die de hunne was: die van het Jiddischland, die ruimte zonder politieke grenzen maar verenigd door een taal, van de oevers van de Weichsel tot die van de Dnjepr. Het Jiddisch, lange tijd verguisd als een eenvoudig « jargon », was in de XIXᵉ en XXᵉ eeuw het voertuig van een buitengewone culturele bloei [Katz, 2004].

Deze cultuur kende, tussen het einde van de XIXᵉ eeuw en het interbellum, een echte renaissance. De Jiddische literatuur vestigde zich met de « klassieken » — Mendele Moïcher Sforim (Abramovitsh), Sholem Aleichem en Y. L. Peretz — die van een dagelijkse taal een groot literair instrument maakten [Frieden, 1995]. De Jiddische roman begeleidde en onderzocht de moderniteitscrisis die de Joodse gemeenschappen doormaken, verscheurd tussen traditie en secularisering, shtetl en grootstad [Krutikov, 2001]. Gelijktijdig ontstond een uitbundige Jiddische pers, zowel in het Russische Keizerrijk als daarbuiten, die bijdroeg aan de vorming van een modern lezerspubliek [Stein, 2004].

Het Jiddische theater was het andere grote podium van deze bloei: ontstaan in de tweede helft van de XIXᵉ eeuw, kende het een spectaculaire opgang [Quint, 2019] en gaf geboorte aan legendarische rondreizende groepen zoals de Vilna Troupe, die de Joodse dramatische kunst door Europa en de wereld droegen [Caplan, 2018]. Van Boekarest tot New York, via Warschau en Moskou, werd het Jiddische theater een transnationaal fenomeen [Sandrow, 1996], tot het punt dat het zich zelfs op het Sovjettoneel institutionaliseerde [Veidlinger, 2000]. Ook vrouwen grepen de pen: een lange traditie van vrouwelijke Jiddische poëzie, teruggaande tot de XVIᵉ eeuw, bloeide op in de moderne tijd [Hellerstein, 2014]. Ten slotte verbond deze beweging van culturele renaissance en Joodse natiebouw zich met intense debatten over de taal zelf — Hebreeuws tegen Jiddisch — waarvan het inzet de identiteit van het volk zelf was [Bechtel, 2002] [Seidman, 1997]. In deze levendige omgeving leefden, schreven en droomden de families met namen zoals Bernbaum.

De radicaal die Bernbaum en Birnbaum delen, vindt zijn meest beroemde incarnatie in de persoon van Nathan Birnbaum (1864–1937), Weens-Joodse denker wiens loopbaan op zichzelf de grote debatten van de moderne Joodsheid samenvat. Zonder dat men enig familieband hoeft aan te nemen tussen deze of gene tak Bernbaum — de naamkunde staat hier geen enkele genealogie toe —, illustreert de figuur van Birnbaum de symbolische lading die deze boomnaam in de Joodse intellectuele geschiedenis kon hebben.

Nathan Birnbaum is vooral bekend omdat hij in de late jaren 1880 de term « sionisme » heeft gevormd en verspreid, nog vóór Theodor Herzl. Maar zijn weg is die van een man in voortdurende beweging : eerst zionist, werd hij vervolgens kampioen van het diasporiaal autonomisme en de Jiddische taal, waarna hij zich tot een streng orthodox judaïsme wendde. Te dien aanzien was hij een van de voornaamste organisatoren van de Conferentie van Czernowitz (1908), een stichtende vergadering die het Jiddisch « nationale taal van het Joodse volk » verklaarde en een beslissend mijlpaal in de beweging van culturele herleving en nationale constructie via de taal markeerde [Bechtel, 2002].

Het belang van dit hoofdstuk is evenzeer methodologisch als historisch. Het toont hoe eenzelfde etymon — Birnbaum, « de perenboom » — radicaal verschillende bestemmingen kon dragen, van het anonieme Galiëische gezin tot de beroemde nationale denker. Het herinnert ook aan de voorzichtigheid die zich opdringt : gelijkenis in namen maakt geen verwantschap. De varianten Bernbaum en Birnbaum, zo dicht bij elkaar voor het oog en het oor, hebben zich onafhankelijk in tientallen gemeenschappen verspreid, en alleen het archief — geboorteregister, huwelijksakte, volkstelling — kan een werkelijk verband tussen twee naamdragers vaststellen. De herinnering, die graag een naam aan roem wil verbinden, moet hier worden gematigd door de nauwkeurigheid van de geschiedenis [Woordenboeken der Joodse achternamen — Beider ; Menk].

Net als honderdduizenden Joden uit Oost-Europa verlieten vele dragers van de naam Bernbaum tussen 1880 en 1920 hun thuisland voor emigratie. Zij ontvluchtten de pogroms van het Russische Rijk, de economische ellende en discriminatie en vestigden zich in West-Europa — Frankrijk, Groot-Brittannië, Duitsland — maar vooral in de Verenigde Staten, Argentinië, Canada, Zuid-Afrika en het mandaatgebied Palestina. Deze grote verplaatsing transformeerde de geografie van de naam en dikwijls ook de spelling ervan.

De overgang van het ene alfabetische en administratieve systeem naar het andere veroorzaakte inderdaad een veelheid aan vormen. Een zelfde naam, geschreven in Hebreeuwse karakters in gemeentelijke registers, omgezet in Cyrillisch door de Russische administratie en vervolgens in Latijnse karakters door ambtenaren van de Engelstalige immigratie, kon Bernbaum, Birnbaum, Birenbaum, Byrnbaum of Bernbam worden. De passagierslijsten, de registers van Ellis Island en de naturalisatiedocumenten dragen het spoor van deze orthografische metamorfosen. De vergelijking tussen de catalogi van Beider — die de oorspronkelijke Oost-Europese vormen inventariseren — en de documenten van gastlanden maakt het mogelijk, met voorzichtigheid, bepaalde van deze verbindingen te reconstrueren [Woordenboeken van Joodse patroniemen — Beider ; Menk].

Dit hoofdstuk behoort eerder tot het waarschijnlijke dan tot het vastgestelde, want geen enkele unieke genealogie kan de gehele veelheid van Bernbaums ter wereld omvatten: de naam duidt niet op één familie maar op een veelheid van verschillende lignées, die alleen door een gemeenschappelijke etymologie verbonden zijn. De geografische verspreiding ging bovendien gepaard met taalkundige aculturatie: de nakomelingen van emigranten, geboren in New York, Buenos Aires of Parijs, hielden dikwijls op met het spreken van Jiddisch, terwijl de naam zelf bleef bestaan — laatste spoor van een verdwenen wereld [Katz, 2004]. De patroniem werd voor velen zo de enige tastbare draad die de nieuwe generaties verbond met de universe van de shtetl en de moedertaal van hun voorouders.

Geen geschiedenis van een Joodse naam uit Oost-Europa kan zonder de Shoah. De gemeenschappen van Galicië, Polen, Litouwen en Oekraïne — précies die waar de naam Bernbaum het meest verbreid was — werden tussen 1941 en 1945 vernietigd. Met hen verdween niet alleen een bevolking, maar een hele wereld: die van het Jiddisch, van zijn scholen, zijn kranten, zijn theaters en zijn synagogen. De hierboven beschreven culturele Renaissance werd brutaal onderbroken, wat een « onvoltooide geschiedenis » achterliet [Katz, 2004].

Voor families met deze naam kreeg geheugen een bijzondere waarde. Waar het archief tekortschiet — verbrande registers, uitgewiste gemeenschappen, vermoorde getuigen — voorziet mondelinge overdracht: verhalen van overlevenden, namen afgeschreven op de getuigenispagina's van Yad Vashem, patroniemen gegraveerd op monumenten. De naam Bernbaum, zoals zoveel anderen, verschijnt in herdenkingsdatabanken en lijsten van slachtoffers, en wordt tegelijk een overblijfsel en een memorial. Dit gedeelte betreft de kruising tussen geheugen en geschiedenis, en zijn status is die van het overgedragene: wat men weet berust vaak op wat men heeft verteld, omdat men niet alles kon documenteren.

Na de oorlog kreeg de overdracht van de naam een bijna testamentaire betekenis. Een kind een naam geven, een spelling bewaren, een verloren tak terugvinden: zoveel gebaren waardoor nakomelingen een continuïteit herafbeurden die de geschiedenis had willen breken. Het hedendaagse genealogische werk — gesteund op geleerde woordenboeken [Woordenboeken van Joodse patroniemen — Beider; Menk] en op grote databases als Wikidata [Q4894026 — Wikidata] — neemt deel aan deze onderneming van geheugenherstellling. De geschiedenis van de naam Bernbaum reconstrueren, is dus de vergetelheid weigeren en het patroniem zijn diepte teruggeven: die van een boom wiens wortels in de grond van het Jiddischland graven en wiens takken naar alle hoeken van de wereld zijn verspreid.

De naam Bernbaum condenseert, in twee Germaanse lettergrepen, een essentieel onderdeel van de Asjkenazische joodse geschiedenis. Een variant van het verbreide Birnbaum (« perenboom »), behoort hij tot deze familie van sierlijke namen in -baum die aan Joden in Midden- en Oost-Europa waren toegekend bij de invoering van erfelijke achternamen in de achttiende en negentiende eeuw [Woordenboeken van joodse achternamen — Beider ; Menk]. Zijn taal van herkomst, het Jiddisch [Q4894026 — Wikidata], verankert hem in een beschaving waarvan dit Grote Boek de rijkdom heeft herinnerd : literatuur, pers, theater, poëzie en identiteitsdebat van zeldzame intensiteit [Katz, 2004] [Bechtel, 2002].

Van het Jozefijnse Galicië tot de metropolen van emigratie, van de denker Nathan Birnbaum tot de talloze anonieme lignees, reisde de naam, transformeerde zich, overleefde de catastrofe. Er bestaat niet één enkele « familie Bernbaum », maar een sterrenbeeld van takken verenigd door een gemeenschappelijke etymon, en het is precies deze veelvoudigheid die de waarde van de naam als historisch object maakt. Waar het archief spreekt, hebben wij vastgesteld ; waar het zwijgt, hebben wij het waarschijnlijke aangewezen en het overgedragen gerespecteerd. Zo blijft de achternaam Bernbaum, voor zij die hem dragen, een herinnering boom — geworteld in het Jiddisch, door de geschiedenis beproefd, en steeds levend in de transmissie.