Familie Berer

⟦Geschiedenis · Vastgesteld⟧

Elke studie van de achternaam Berer begint met één bron en slechts één die volledige zekerheid biedt: de catalogus van Samuel Schaerf. Gepubliceerd in Florence in 1925 onder de titel I cognomi degli ebrei d'Italia, vormt dit werk de eerste systematische poging tot inventarisatie van Joodse familienamen op het schiereiland, vergezeld van etymologische en geografische aantekeningen [S. Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, Firenze, Casa Editrice Israel, 1925]. In dit naslagwerk is de naam Berer geregistreerd, wat het, bij afwezigheid van andere archiefstukken, tot het stichtingsdocument van de lignage voor de historicus maakt.

Het onderzoek van Schaerf past in een breder beweging van zelfgedocumentatie door Italiaanse Joodse gemeenschappen aan het begin van de twintigste eeuw, bezorgd om de herinnering aan hun namen vast te leggen op een moment waarop emancipatie, verstedelijking en emigratie lange tijd stabiele families begonnen te verstrooien. Deze zorg om herinnering is zelf een uitdrukking van een diep Joods waarde: de zikkaron, de plicht om te gedenken, die het bijbelse gebod zakhor — « gedenk » — als een ruggengraat doorkruist van de traditie [Yosef Hayim Yerushalmi, Zakhor : Jewish History and Jewish Memory, 1982]. Dat gemeenschappen aan de drempel van de twintigste eeuw noodzakelijk achtten hun eigen namen te catalogiseren voordat de moderniteit hen zou meeslepen, onthult deze diepe reflex: overdracht is een daad van trouw, niet van trots.

Het werk van Schaerf is sindsdien opnieuw opgepakt, aangevuld en besproken in later onderzoek, met name in de onomastische syntheses gewijd aan Joden van Europa door Alexander Beider en in collectieve werken over de geschiedenis van de Joden in Italië [A. Beider, onderzoekswerken over Joodse onomastiek; cf. C. Roth, The History of the Jews of Italy, 1946]. Het is echter noodzakelijk de beperking van de bron te onderstrepen: de registratie van een naam in een catalogus bewijst haar bestaan en soms haar localisatie, maar levert noch doorlopende genealogie noch familieverhaal op. Dit is waarom dit hoofdstuk, gebaseerd op een referentiedocument, het merk ⟦Geschiedenis · Vastgesteld⟧ draagt, terwijl de hypothesen over betekenis en oorsprong verderop onder het waarschijnlijke en vermoede zullen vallen.

Men dient ook een dimensie te benadrukken die de catalogus van Schaerf in reliëf naar voren brengt: het feit dat een familie een identificeerbare achternaam door de generaties heen heeft behouden, stelt een minimum aan gemeenschappelijke samenhang, mondelinge of schriftelijke overdracht, trouw aan een zelfidentificatie voorop. In een wereld waarin hele families verdwenen door gedwongen bekering, vlucht of oplossing in de niet-Joodse meerderheid, is het behoud van een identificeerbare Joodse naam op zichzelf een daad van collectieve verantwoordelijkheid en bescheidenheid tegenover het ontvangen erfgoed.

⟦Onomastiek · Waarschijnlijk⟧

De betekenis van de patroniem Berer kan niet zonder voorzichtigheid worden gesteld; verschillende sporen, allemaal plausibel, bieden zich aan voor analyse, en het is belangrijk deze als zodanig te presenteren in plaats van kunstmatig een keuze te maken.

Het Asjkenazische patroniemspoor is het meest robuust op linguïstisch vlak. Een aanzienlijk deel van Joodse familienamen is afgeleid van mannelijke voornamen, vaak door aanpassing van het Jiddisch of het Hebreeuws. De voornaam Ber (van het Duitse Bär, « beer », de traditionele tegenhanger van het Hebreeuwse Dov, ook « beer ») is uitermate verbreid in de Asjkenazische wereld, en heeft talrijke afleidingen voortgebracht: Berman, Bernstein, Berer kunnen een vorm zijn die met -er wordt achtervoegd, typisch voor het agentief of genitief in het Jiddisch [volgens de principes beschreven door A. Beider in Joodse Asjkenazische onomastiek]. In deze hypothese zou Berer de naam zijn van een afstammeling of een lid van een « huis van Ber » — een manier om zich in verhouding tot een eponieme voorvader te definiëren wiens symbolische kracht (de beer, Dov in het Hebreeuws) misschien ook een zegennaam was, een oproeping van kracht en bescherming.

Deze keuze van de voornaam Ber is niet willekeurig in de Joodse traditie. De beer verschijnt in biblische en rabbijnse teksten als een gevreesde schepsel, maar ook als symbool van kracht die ten dienste staat van bescherming — David, herder en toekomstig koning, bestrijdt de beer om zijn kudde te verdedigen (1 Samuël 17, 34-37). Een kind de voornaam Ber geven, betekent het in dit beeld van beschermende kracht inschrijven, en het feit dat deze voornaam zich in een familienaam kon kristalliseren, zegt iets over hoe deze lignée zichzelf in de orde van de wereld zag.

Het geografische of beroepsmatige spoor, meer natuurlijk in Italiaanse context, verdient eveneens overwogen te worden. Joodse namen in Italië zijn vaak afgeleid van plaatsen van herkomst — Modena, Pisa, Volterra, Recanati — of van ambachten; een naam zou kunnen verwijzen naar een localiteit of een activiteit [C. Roth, The History of the Jews of Italy]. Bij gebrek aan expliciete attestatie bij Schaerf over de precieze etymologie, zal men aannemen dat het Italiaanse karakter van de telling op geen enkele manier een Asjkenazische wortel uitsluit, gezien de transalpijnse migraties die de gemeenschappen in Noord-Italië hebben gevoed.

De waarschijnlijke route die deze twee sporen samen suggereren, tekent een terugkerend patroon in de Italiaans-Joodse geschiedenis: een familie van Asjkenazische herkomst, afkomstig uit de Duitse landen tussen de 14e en 16e eeuw, uitgenodigd of aangetrokken door de economische en intellectuele mogelijkheden van de vorstendommen van Midden-Noord-Italië, en die, zich in het schiereiland vestigend, haar yiddischiserende patroniem als onderscheidend teken van haar herkomst behield, zelfs met geleidelijke aanneming van de lokale taal en gebruiken. Dit is het profiel van honderden families die over de Alpen zijn getrokken en zich, zonder op te gaan, in het weefsel van de Italiaanse gemeenschappen hebben gemengd [Encyclopaedia Judaica, « Italy »]. Dit hoofdstuk behoort dus tot de Doorsnijding: de onomastische traditie en de linguïstische aanwijzing antwoorden elkaar zonder dat enig archief het debat sluit, vandaar de status Waarschijnlijk.

⟦History · Established⟧

Om de naam Berer zijn juiste diepte te geven, moet men hem opnieuw plaatsen in de collectieve geschiedenis die hem als achtergrond dient. De Italiaanse joodse gemeenschap heeft zich in lagen opgebouwd, en deze stratigrafie is op zichzelf dragend voor een les over de waarden die deze gemeenschappen hebben toegestaan te overleven en ondanks alles te floreren.

Bij de oude Romeinse kern kwamen van de veertiende tot zestiende eeuw joodse geldschieters en handelslieden die door de heerlijkheden en gemeentes van het Midden-Noorden waren uitgenodigd. De Medici's in Florence en de Este's in Ferrare ontvingen joodse bankiers en bevorderden een welvarend gemeenschappelijk leven [Encyclopaedia Judaica, « Italy » ; C. Roth, The History of the Jews of Italy]. Deze uitnodiging was niet belangeloos: zij antwoordde op een economische behoefte, die van krediet in samenlevingen waar woekerrente theoretisch voor christenen verboden was. Joodse geldschieters bezetten dus een onmisbare economische niche, een economische handeling in de volle zin van het woord — niet de speculatie zonder anker, maar het ter beschikking stellen van kapitaal aan ambachtslieden, boeren en handelslieden die geen ander toegang tot krediet hadden. Deze functie, vaak veracht en gestigmatiseerd door niet-joodse tijdgenoten, was in werkelijkheid een dienst aan de mensengemeenschap, een vorm van economische hesed die deelnam aan het algemeen welzijn en tegelijk de communautaire overleving mogelijk maakte.

De Joden die in Italiaanse hoven waren gevestigd, droegen ook bij aan de intellectuele bloei van de Renaissance. Joodse artsen, filosofen, vertalers van het Arabisch en Hebreeuws droegen bij aan de verspreiding van kennis — medisch, astronomisch, filosofisch — tussen de islamitische wereld en Christelijk Europa [Encyclopaedia Judaica, « Italy »]. Deze rol van kennisdrager, van bemiddelaar tussen culturen, uitten deze eigenaardig vermogen van diasporagemeenschappen om van de verhouding tot het vreemde een rijkdom in plaats van een bedreiging te maken: het vreemde brengt een kennis die men kan ontvangen, vertalen, doorgeven.

Het jaar 1492, met de uitzetting van Joden uit Spanje, en vervolgens uit Sicilië en Sardinië — toen onder Aragonese overheersing — ontwrichtte deze geografie en drong Sefardische bevolkingsgroepen naar het vasteland af, die zich op verschillende manieren in de bestaande gemeenschappen mengden [Encyclopaedia Judaica, « Spain, Expulsion from » ; « Sicily »]. Italië werd toen een toevluchtsoord voor deze ballingen: de Italiaanse gemeenschappen, reeds sinds lang gewend migranten en vluchtelingen uit het noorden en oosten op te nemen, praktiseerden een vorm van hakhnasat orchim — gastvrijheid tegenover de reiziger en de balling — wat een van de kardinale deugden van het rabbijnse jodendom is. Dat de gemeenschappen van het Midden-Noorden opeenvolgende golven van Asjkenazische en daarna Sefardische immigranten hebben opgenomen zonder te scheuren, dat zij hun samenhang hebben behouden ondanks de verscheidenheid van rituelen (Romeins, Asjkenazisch, Sefardisch, Levantijns), getuigt op zichzelf van opmerkelijke interne verdraagzaamheid en gemeenschappelijke intelligentie.

De zestiende eeuw markeerde daarna een verharding: de pauselijke bul Cum nimis absurdum van Paulus IV (1555) vestigde de getto van Rome en legde zware beperkingen op, een model dat zich naar Venetië verspreidde — waar de term ghetto zelf was ontstaan in 1516 — en naar andere steden [Encyclopaedia Judaica, « Ghetto » ; « Venice »]. Het was in dit universum van gesloten maar levendige gemeenschappen, gestructureerd rond de synagoge, de broederschappen en de gemeenschapsregisters, dat de achternamen zich hebben gevestigd en doorgegeven die drie eeuwen later door Schaerf werden geregistreerd, waaronder Berer.

⟦History · Established — Interpretation · Probable⟧

De ghetto was niet alleen een stedelijke gevangenis. Het was ook, paradoxaal genoeg, een ruimte van intensivering van het gemeenschapsleven en het spirituele leven. Ingeklemd in krappe wijken, ontwikkelden de Joodse gemeenschappen van Italië een innerlijk leven van buitengewone rijkdom: meerdere synagogen die overeenkwamen met verschillende rituelen, liefdadigheidsbroe­der­schappen (hevrot), talmoedische scholen, Hebreeuwse drukkerijen — Venetië was een van de eerste centra voor de druk van het Hebreeuwse boek in Europa — en studieverenigingen [C. Roth, The History of the Jews of Italy].

Deze intensiteit van het leven onder dwang is de uitdrukking van een waarde die het judaïsme door al zijn beproevingen heen heeft gedragen: de voorrang van studie (talmud Torah) als daad van verzet en trouw. Waar buitengeweld tracht te verkleinen en te vernederen, antwoordt de gemeenschap met verdieping van kennis. De Hebreeuwse drukkerijen van Venetië, Mantua en Ferrara verspreidden over heel Europa bijbelse, talmoedische en filosofische teksten die het Joodse denken voor eeuwen voedden. Deze talmoedische kennis en deze filosofische en letterkundige kennis, gekweekt in het hart van de ghetto zelf, zijn het antwoord dat de Italiaanse gemeenschappen op hun verbanning gaven.

De liefdadigheidsbroe­der­schappen verdienen bijzondere aandacht. In elke ghettoiseerde gemeenschap organiseerden verenigingen de zorg voor zieken (bikkur holim), de begrafenis van overledenen (hevra qaddisha), steun aan armen en bruidjes zonder bruidsschat. Deze instellingen vertaalden de waarde van tsedaka — weldadigheid, of liever distributieve gerechtigheid — in concrete daden, want in het Hebreeuws delen tsedaka en tsedek, gerechtigheid, dezelfde wortel: geven is geen optionele gunst maar een plicht van rechtschapenheid. Voor elke familie die in deze gemeenschappen gevestigd was, was het lidmaatschap van een van deze broe­der­schappen zowel een sociale verplichting als een uitdrukking van de meest fundamentele Joodse ethiek. Men kan redelijkerwijze aannemen — zonder dit nominatief voor de Berer te kunnen documenteren — dat de leden van deze lignage, zoals alle leden van de Italiaanse gemeenschappen, ondergedompeld waren in dit universum van de georganiseerde liefdadigheid en de zorg voor de ander.

De vraag van de verhouding tot de Joodse Wet, de halakha, verdient in deze context ook aandacht. De gemeenschappen van Italië, doorkruist door verschillende stromingen — oud Romeins ritueel, Askenazische invloed, Sefardische bijdrage — moesten voortdurend onderhandelen tussen verschillende juridische en liturgische tradities. Deze permanente onderhandeling met de Wet maakte deze niet rigide, maar verrijkte haar: de responsa (rabbijnse consulten) voortgebracht door de autoriteiten van de Italiaanse gemeenschappen getuigen van een levende jurisprudentie, aandachtig voor de werkelijke situaties van mensen, bezorgd om de regel aan te passen zonder haar te verraden [Encyclopaedia Judaica, « Italy »]. In deze omgeving werd de religieuze en juridische gevoeligheid gevormd van families die lange tijd in het schiereiland gevestigd waren.

⟦History · Established — Interpretation · Probable⟧

De moderne vorm van Italiaans-joodse familienamen dankt veel aan de juridische transformaties van de achttiende en negentiende eeuw. Onder invloed van de Franse Revolutie en de Napoleontische veroveringen werden de getto's geopend en Joden tot het burgerschap toegelaten in een deel van het schiereiland, alvorens de Restauratie de oude beperkingen gedeeltelijk herstelde [Encyclopaedia Judaica, « Italy » ; « Emancipation »]. De Italiaanse eenwording, voltooid in de jaren 1860-1870, legde de burgerlijke gelijkheid van de Joden en de wettelijke opheffing van de getto-barrières definitief vast, met name in Rome na 1870 [Encyclopaedia Judaica, « Italy »].

Voor Joodse families was emancipatie zowel een bevrijding als een identiteitsvraagstuk. De historicus Yosef Hayim Yerushalmi heeft goed aangetoond hoe emancipatie « alles als individuen en niets als natie » bood [Y. H. Yerushalmi, Zakhor, 1982] : volledige burgerschap verwerven betekende vaak afstand doen van zichtbaarheid in de gemeenschap. Sommige families kozen voor versnelde assimilatie ; anderen behielden een evenwicht tussen burgerlijke integratie en trouw aan de Joodse identiteit. Familienamen vormen een discreet maar reëel teken van deze spanning : een familie die een duidelijk Joodse naam — of van Jiddische oorsprong, zoals Berer — na emancipatie behoudt, demonstreert door dit enkele naamkundige gebaar een vorm van bescheidenheid tegenover het ontvangen erfgoed en weigering van uitwissing.

Deze emancipatie had een belangrijk naamkundig gevolg : de registratie van namen in de uniforme burgerlijke registers stabiliseerde familienamen die tot dan toe soms wisselend waren tussen gemeenschappelijk en administratief gebruik. Dit is precies die stabilisatie die, een generatie later, het registerwerk van Schaerf mogelijk maakte. Voor een familie met de naam Berer kan men redelijkerwijs veronderstellen — zonder het met hand in hand archiefstukkken te kunnen bewijzen — dat de vorm die in 1925 is vastgesteld, overeenkomt met een naam die al door negentiende-eeuwse registers was vastgesteld, wat de status Probable van dit hoofdstuk rechtvaardigt.

Emancipatie opende voor Italiaanse Joden ook de deuren van universiteiten, vrije beroepen, het leger en de openbare dienst. Joodse artsen, advocaten, professoren, officieren en politici droegen bij aan de bouw van het verenigde Italië [C. Roth, The History of the Jews of Italy]. In deze algemene beweging konden families die lang tot specifieke beroepen beperkt waren geweest, hun activiteiten diversifiëren, toegang krijgen tot wetenschappelijke en filosofische kennis en bijdragen aan het intellectuele leven van het nieuwe koninkrijk. Deze deelname aan het nationale leven werd door velen beleefd als een gelegenheid om aan te tonen dat Joodse waarden — zorg voor het algemeen welzijn, gerechtigheid, studie — niet in tegenspraak waren met burgerlijke betrokkenheid, maar er integendeel de grondslag van vormden.

De betrokkenheid bij het collectieve leven die emancipatie mogelijk maakte, kwam ook tot uitdrukking in de instellingen van de Joodse gemeenschap zelf, die zich reorganiseerden als « Israëlische gemeenten » voorzien van door de staat erkende statuten. Deze dubbele verbondenheid — met de Italiaanse natie en met de Joodse gemeenschap — bepaalde de toestand van Joden in Italië in de tweede helft van de negentiende eeuw en het begin van de twintigste, en vormt de context waarin de naam Berer werd geregistreerd en doorgegeven.

⟦Linguïstiek · Waarschijnlijk⟧

Indien de meest solide etymologische hypothese voor de naam Berer inderdaad ashkenazisch is — een afgeleiding van Ber, zelf een jiddische transcriptie van de Hebreeuwse voornaam Dov — dan dient men stil te staan bij wat deze linguïstische oorsprong zegt over de plaats van het jiddisch en de ashkenazische gemeenschappen in het Italiaanse jodendom.

Het jiddisch is een taal met middeleeuwse Germaanse wortels, ontstaan in de Rijnstreek rond de 10e-11e eeuw, verrijkt met Hebreeuwse, Arameeuwse, Romaanse en later Slavische componenten [zakhor-online.com, « Le yiddish, histoire d'une langue errante »]. Voor Max Weinreich, de oprichter van het YIVO-instituut, ligt de geografische oorsprong van het jiddisch in de gemeenschappen aan de Rijn — Keulen, Frankfurt, Mainz, Worms, Speyer — van waaruit de Ashkenazische Joden zich geleidelijk naar het oosten en zuiden uitbreidden. Deze beweging naar het zuiden bracht Ashkenazische families aan de overkant van de Alpen, in Noord-Italië, vanaf de 14e eeuw.

Deze migranten brachten hun taal, hun liturgische gebruiken, hun talmudische traditie en hun patroniemen met zich mee. In de gemeenschappen van Venetië, Mantua, Ferrara, Padua of Verona coëxisteerden zij met de italkim en, vanaf 1492, met Sefardische vluchtelingen [Encyclopaedia Judaica, « Italy »]. Het contact tussen deze drie tradities — Italiaans, Ashkenazisch en Sefardisch — bracht een unieke culturele synthese voort, waar de bijdragen elkaar wederzijds bevrucht hebben zonder uit te wissen. Het is in deze ontmoetingsruimte dat de naam Berer, indien inderdaad van Ashkenazische oorsprong, de Alpen zou zijn overgestoken en burgerrecht in het schiereiland zou hebben verworven.

Het jiddisch zelf, en de namen die het heeft voortgebracht, dragen het spoor van een fundamentele waarde: de verhouding tot de vreemde. Het jiddisch is per definitie een taal van synthese en mengeling — het leent, past aan, integreert, terwijl het een Hebreeuws-Aramees kern handhaaft die het verbindt met de heilige traditie. Dit vermogen om zich open te stellen voor de linguïstische omgeving zonder erin op te gaan, is een exact metafoor voor de joodse toestand in de Diaspora: aanwezigheid in de wereld der volkeren, onverbiddelijke trouw aan een eigen toebehoren. Het feit dat een voornaam als Ber zich in een familienaam kon kristalliseren, de Alpen kon oversteken, en zich tot in de registers van de 20e eeuw kon handhaven, getuigt zwijgend van een hardnekkige overdracht, van een weigering van vergetelheid die zelf een vorm van vrees des Heren (yirat shamayim) jegens eerdere generaties is.

De kwestie van studie en talmudische kennis verdient eveneens in deze Ashkenazische context aandacht. De Rijnse gemeenschappen waaruit de vermoedelijke voorouders van de Berer afkomstig zijn, waren studiecentra van het eerste plan: Worms en Mainz hadden Rachi in de 11e eeuw herbergd, wiens commentaren op de Bijbel en de Talmoed de onbetwiste referentie van de rabbijnse traditie blijven [zakhor-online.com, « En lisant Rachi de Troyes »]. De studenten en geleerden die naar Italië verhuisden, voerden deze cultuur van intense studie, rabbijnse discussie en minutieuze tekstcommentaar met zich mee. Hoewel men de Berer niet naan kunnen toeschrijven aan een bepaalde school of meester, situeert de vermoedelijke toebehoring tot deze Ashkenazische wereld van de letter en het commentaar de lignée in een intellectuele en spirituele stroming van uitzonderlijke vruchtbaarheid.

⟦History · Established⟧

Geen geschiedenis van een Italiaanse Joodse familie kan de breuk van de twintigste eeuw verzwijgen. De fascistische rassenonderdelen van 1938 ontroofden de Italiaanse Joden van hun burgerrechten, sloten hen uit van overheidsbetrekkingen, scholen en vele beroepen [Encyclopaedia Judaica, « Italy » ; « Holocaust »]. Deze wetten troffen families die diep in het Italiaanse nationale leven waren geïntegreerd, waarvan velen in het Eerste Wereldoorlog in het leger hadden gediend en zichzelf in de eerste plaats beschouwden als Italiaanse burgers van Joodse godsdienst. De schok was des te heviger omdat de Italiaanse Joodse gemeenschap in haar meerderheid een dergelijke brutaliteit van een staat waaraan zij decennialang aan de opbouw deelnam, niet had voorzien.

Na het wapenstilstand van september 1943 en de Duitse bezetting van Midden- en Noord-Italië, veroorzaakten de deportaties naar de vernietigingskampen de dood van enkele duizenden Italiaanse Joden, waarvan ongeveer duizend uit Rome werden gedeporteerd in oktober 1943 [Encyclopaedia Judaica, « Italy, Holocaust period »]. Mannen en vrouwen werden uit hun huizen, hun wijken, hun gemeenschappen gerukt en naar Auschwitz en andere kampen van het naziregime gestuurd. Italië, dat eeuwenlang een relatief toevluchtsoord voor de Joden van Europa was geweest, werd tussen 1943 en 1945 op zijn beurt een ruimte van dood.

In deze context van terreur beschermden niet-Joodse Italianen Joden op straffe des doods — in kloosters, boerderijen, privéwoningen. Instellingen zoals de Delasem (Delegazione Assistenza Emigranti Ebrei) organiseerden in het verborgene hulp aan vervolgde Joden en vluchtelingen [Encyclopaedia Judaica, « Italy, Holocaust period »]. Villa Emma in Nonantola, waar geredde Joodse kinderen werden verborgen dankzij de medeplichtigheid van een hele gemeenschap, is één van de symbolen van deze zorg voor de ander die niet-Joden tegenover hun Joodse medeburgers uitoefenden [zakhor-online.com, « La Villa Emma »]. Wat de Joodse traditie hakhnasat orchim noemt — de gastvrijheid, het ontvangen van degene in gevaar — werd in deze donkere jaren beoefend door Rechtvaardigen onder de volkeren die, zonder het misschien te weten, een deugd belichaamden die het jodendom aan de mensheid had geleerd.

Voor elke Italiaanse lignage vormen deze jaren een documentair keerpunt: de archieven van de vervolging — lijsten, rassencensussen, dossiers van de Delasem — zijn paradoxaal geworden tot kostbare bronnen voor de wederopbouw van de aanwezigheid van families die in de gewone registers slechts terloops werden genoemd. Bij afwezigheid van specifieke verifieerbare naamgeving over de familie Berer in deze periode zal de historicus zich onthouden van enige uitspraak ; hij zal slechts het vastgestelde kader herinneren, door eerlijk ⟦History · Established⟧ aan te geven wat tot de collectieve context behoort, en zich onthouden van het toeschrijven van ongedocumenteerde episodes aan de lignage.

Wat men echter met alle voorzichtigheid kan zeggen, is dat de voortgang van de naam Berer tot de catalogus van Schaerf in 1925 een familiale continuïteit tot op die datum aantoont. Wat de jaren 1938-1945 met deze continuïteit hebben gedaan, weten wij niet. Het stilzwijgen van het archief na 1925 is niet noodzakelijk het stilzwijgen van de afwezigheid; het kan dat van verspreiding zijn, van emigratie, van naamsverandering of van simpele niet-documentatie. De historicus moet dit stilzwijgen benoemen en eerbiedigen, zonder het te kleden in troostrijke ficties of veronderstelde tragedies.

Het collectieve geheugen van Israël draagt in zich de naam van elke gemeenschap die werd getroffen. De yizkor — het gebed van herinnering — wordt gereciteerd voor de doden wier namen bekend zijn en voor hen wier namen verloren zijn gegaan. De Joodse traditie onderscheidt niet tussen degenen die de geschiedenis heeft geregistreerd en degenen die zij heeft vergeten: allen behoren tot het geheugen van het volk. Door de naam Berer in dit Grote Boek in te schrijven, ook al kan men er geen volledige genealogie aan koppelen, vervult men een gebaar dat deelneemt aan dit collectieve geheugen: men zegt dat deze lignage heeft bestaan, dat zij deel uitmaakt van de draad van de Italiaans-Joodse geschiedenis, en dat zij waardig is om in herinnering te worden geroepen.

De familienaam Berer presenteert zich aan de historicus als een naam die tegelijkertijd zeker en discreet is: zeker, omdat haar bestaan gegarandeerd wordt door de aanwezigheid in de referentiecatalogus van Samuel Schaerf uit 1925; discreet, omdat geen enkele aaneengesloten genealogie, geen enkel gedetailleerd familieverhaal vandaag aan haar is verbonden door verifieerbare bronnen [S. Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, 1925]. Tussen de hypothese van een Asjkenazische familienaam — een afleiding van Ber, « de beer », overeenkomend met de Hebreeuwse naam Dov — en de mogelijkheid van een Italiaanse toponymische of beroepsmatige wortel, blijft de etymologie open, en de eerlijkheid gebiedt deze als zodanig te laten.

Wat met zekerheid kan worden gesteld, is de achtergrond: een familie met deze naam schrijft zich in in het weefsel van een meerduizendjarige Joodse aanwezigheid in Italië, doorkruist door de Sefardische bijdragen van 1492, de beperkingen van de getto's, de emancipatie van de negentiende eeuw en de tragedie van de twintigste. Ze schrijft zich waarschijnlijk in in de Asjkenazische traditie van de transalpijnse gemeenschappen, erfgenamen van dit Rijnse universum van intens onderwijl en nauwgezet commentaar waarvan Rachi van Troyes de beschermende figuur is, en die van de Alpen eerder een passage dan een obstakel maakten voor degenen die kennis en traditie droegen.

Welke van alle waarden die het jodendom door de eeuwen heen heeft gedragen, zal de lignée Berer het best hebben uitgedrukt? Het eerlijke antwoord is datgene wat de bronnen gebieden: wat wij met zekerheid kunnen documenteren is schaars — een naam in een catalogus, een etymologische hypothese, een historisch kader. Maar in dit schaarse filigree tekent zich met kracht een deugd af: die van volhardende overdracht, van de weigering van vergetelheid, van zikkaron. Een onderscheidend Asjkenazische naam in Italië handhaven, door de eeuwen van het getto heen, door de omwenteling van de emancipatie, de vervolgingen van de twintigste eeuw — en tot aan de drempel van een catalogus gepubliceerd te Florence in 1925 — is het, generatie na generatie, vervullen van het meest fundamentele gebod van de Joodse traditie: zakhor, herdenk. Laat de draad niet breken. Geef door.

Dit gebaar van stille overdracht is ook, in filigree, een uitdrukking van individuele bescheidenheid: niet de vordering van een bijzondere glorie, van een heldhaftige figuur of van een onsterfelijk werk, maar het eenvoudige feit de aan het kind door te geven wat men van de vader heeft ontvangen — een naam, een behorend zijn, een manier van zijn in de wereld. Hierin sluit het bijzondere lot van de Berer aan bij het collectieve geheugen van Israël: in dit volk dat ballingschap, vervolging en verstrooiing is doorgegaan met als enig paspoort herinnering en trouw aan de Wet, vervult elke familie die haar naam en geheugen handhaaft, op haar schaal, het volledige lot van het volk.

Het Grote Boek van de Berer is dus, tot op heden, eerder het verhaal van een kader dan dat van een opvolging van personen. Maar het is juist door het gedocumenteerde van het veronderstelde te onderscheiden, en in dit kader de waarden die het bezielen in te weven, dat het op de beste wijze de herinnering aan de lignée eert — en dat het de deur openlaat voor degenen die morgen zullen komen om deze pagina's te verrijken met nieuwe feiten, nieuwe namen, nieuwe gezichten.