Familie Bensillùn

Het documentaire ankerpunt van de lineage Bensillùn is zonder enige twijfel: zijn inschrijving in I cognomi degli ebrei d'Italia van Samuele Schaerf, gepubliceerd in Florence in 1925 in de collectie « Quaderni della rivista Israel ». Dit werk, het eerste dat een methodische inventarisatie van de Joodse familienamen van het schiereiland ondernam, stelde een lijst op van de namen die waren vastgesteld in de Italiaanse gemeenschappen, veelal door hun vermeende geografische oorsprong aan te geven — Hebreeuws, Iberisch, Levantijns, Noord-Afrikaans of autochtoon Italiaans.

De vermelding van Bensillùn in dit corpus stelt twee onweerlegbare feiten vast. Ten eerste droegen het naam inderdaad Joden die in Italië leefden, of verbonden waren aan Italiaanse gemeenschappen, gedurende de periode die door Schaerf's onderzoek wordt behandeld. Ten tweede is het door zijn morfologie — voorvoegsel Ben- en klemtoonhebbende eindinguitgebreid — geclassificeerd onder die namen van niet-Italiaanse afkomst, waarschijnlijk ingevoerd door Sefardische en Magrebijnse immigratie.

Het verdient hier opmerking dat de onderzoeker voorzichtig te werk ging. Schaerf zelf erkende de grenzen van zijn onderneming: de transcriptie van namen in Italiaanse burgerlijke registers, na 1870, had de oorspronkelijke schrijfwijzen vaak vervalst, door Hebreeuwse en Arabische vormen te latiniseren of te italianiseren. De verdubbeling van de l in Sillùn en de scherpe klemtoon aan het einde kunnen dus het gevolg zijn van een late administratieve vaststelling, opgelegd aan een mondeling uitgesproken vorm. De methodologische les is consistent in de Italiaans-Joodse historiografie: de gedragen naam is niet de oorspronkelijke naam, en elke reconstructie moet zich aanpassen aan deze sluier van transcriptie [Bonfil, 1994].

De status van deze eerste laag is derhalve paradoxaal: het is vastgesteld dat de naam bij Schaerf voorkomt, maar wat hij verbergt — een enkele familie, een groep families, een eenvoudige lokale variant — blijft onbepaald zonder andere inventarisaties. Dit is precies de waarde van een referentiecatalogus: hij garandeert het bestaan van de naam zonder de betekenis ervan uit te putten.

Indien men het zwaartepunt van Middellandse Zeeëjoodse familienamen in Italië zoekt, moet men zich tot Livorno wenden. De Toscaanse stad, door de Medici begiftigd met de voorrechten van de Livornine (1591 en 1593), werd het grote toevluchtsoord van de « Portugese Joodse Natie », waarin Iberische marranen, Sefardische handelaars en, door de eeuwen heen, families uit Noord-Afrika werden opgenomen [Lévy, 1999]. Het was hier dat een originele Joodse identiteit werd gevormd — de nação — waarvan Lionel Lévy het buitengewone bereik heeft nagetekend, stellende Livorno in verbinding met Amsterdam, Tunis en verder [Lévy, 1999].

Livorno was niet alleen een haven: het was een onomastische matrix. De families die er verbleven, adopteerden, behielden of transformeerden hun namen naar gelang hun bewegingen tussen de oevers van de Middellandse Zee. De Livornese gemeenschap, waarvan Lévy het langzame verval tot « de laatste der Livornezen » heeft beschreven, onderhield dichte banden met de gemeenschappen in de Maghreb, met name Tunis, waar een kolonie Grana zich vestigde — de Livornese Joden van Tunis [Lévy, 1996].

Het is in dit kader dat men de waarschijnlijke traject van een naam als Bensillùn moet plaatsen. Zijn zuidelijke uitgang en zijn Semitische voorvoegsel verbinden hem minder aan het autochtone Italiaanse judaïsme — dat van de italkim die sinds de Oudheid te Rome waren gevestigd — dan aan de Sefardische en Noord-Afrikaanse invloeden die door de Tyrrheeënse havens transiteerden. De aanwezigheid van de naam in het repertoire van Schaerf zou dan het spoor zijn van een van deze Middellandse Zeeëse families, geïntegreerd in het Italiaanse weefsel, waarvan Livorno, zo niet de bakermat, dan toch de sluizenpoort was. Deze hypothese, waarschijnlijk gezien de morfologie en de gedocumenteerde migratiedynamica, blijft echter te bevestigen door precieze gemeentelijke opstellingen.

De taalkundige analyse nodigt uit tot een onderzoek naar Noord-Afrika, en in het bijzonder naar Algerije in het westen. De gemeenschappen van Tlemcen, voormalige spirituele hoofdstad met aanzienlijke rabbijnse uitstraling, en van Sidi Bel Abbès, van latere datum, hebben een naamkundig repertoire voortgebracht en bewaard waarin namen met Ben- gevolgd door een Arabisch of Berbers element overvloedig aanwezig zijn [Botbol, 2000].

Tlemcen neemt een bijzondere plaats in in het geheugen van de Jodendom in de Maghreb: kruispunt tussen Marokko en het binnenland van Algerije, was het een brandpunt van geleerdheid waarvan de geschiedenis nauwkeurig is gereconstrueerd [Botbol, 2000]. De rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès daarentegen bewaren sporen van de akten van het gemeenschapsleven — huwelijken, geboorten, sterfgevallen — die de meest betrouwbare bron vormen om de werkelijke doorgifte van namen in deze regio te volgen [Rabbijnse Archieven van Sidi Bel Abbès].

Het snijpunt is hier vruchtbaar: de mondeling traditie van families uit de Oranais rapporteert talloze samengestelde namen opgebouwd uit de deeltje Ben, terwijl de notariële en rabbijnse akten het in gunstige gevallen mogelijk maken om de continuïteit ervan over meerdere generaties te verifiëren. Voor Bensillùn kan geen rechtstreekse attestatie worden bevestigd zonder raadpleging van deze archieven; maar de samenhang tussen de vorm van de naam, de rangschikking ervan door Schaerf onder niet-inheemse patroniemen en de migratiedynamiek die zoveel families uit de Oranais naar Livorno en Italië voerden, maakt deze maghrébijnse afstamming zeer aannemelijk. Het komen en gaan tussen Livorno en de Maghreb, rijkelijk gedocumenteerd, levert de concrete brug waarover zo'n naam tot de Italiaanse registers zou hebben kunnen geraken [Lévy, 1996].

Een Joodse lignage laat zich niet alleen vatten via burgerlijke registers: het leeft ook in de marges van boeken, in de colofons van manuscripten en in de handtekeningen op contracten. Italië in de Renaissance en vroegmoderne periode was een voornaam centrum voor productie en verspreiding van het Hebreeuwse boek van uitzonderlijke rijkdom, waar versierde manuscripten getuigen van de verfijning der gemeenschappen [Tamani, 2010].

Het zijn deze objecten waarin soms de bescheidenste namen bewaard blijven. Een kopiist die zijn colofon ondertekent, een eigenaar die zijn naam op een schutblad schrijft, een getuige die een huwelijksakte parafeert: elk van deze handelingen waarop een familienaam als Bensillùn kon worden vastgelegd in de tijd, onafhankelijk van de wisselingen van de burgerlijke administratie. Het codicologische onderzoek van Hebreeuwse manuscripten uit Italië, door deze marginale vermeldingen op te sommen, opent een onderzoeksrichting ter aanvulling op die van onomastische catalogi [Tamani, 2010].

Deze schrijvende dimensie raakt een diepere waarheid van het jodendom, waarin het geschrevene nooit slechts een instrument is, maar een manier van zijn in de wereld. De Joodse traditie begrijpt zichzelf als een voortdurende dialoog tussen het gesproken woord en het geschrevene, tussen mondelinge overdracht en haar vastlegging [Askénazi, 1999]. Een naam inschrijven betekent hem uit de vergetelheid bevrijden; en het voortbestaan van de naam Bensillùn tot in Schaerfs registratie getuigt, bescheiden weliswaar, van deze hardnekkige wil herinnering te bewaren. Omdat we geen manuscript konden identificeren dat nominatief aan de familie verbonden is, formuleren we hier eerder een onderzoeksrichting dan een vastgesteld feit — vandaar de waarschijnlijke status van dit hoofdstuk.

Voorbij het archief wordt een lignée gedefinieerd door wat zij doorgeeft: een manier om de tijd in te wonen, generaties met elkaar te verbinden, ballingschap en trouw samen te houden. De Joodse families van de Middellandse Zee — of zij nu uit Livorno, Tlemcen of uit Italiaanse gemeenschappen kwamen — droegen een cultuur waarin denken en praktijk nauw verstrengeld waren. De Joodse filosofie, van de Iberische Middeleeuwen tot aan moderne syntheses, heeft voortdurend gezocht naar een manier om trouw aan de Wet te articuleren en openheid naar de wereld [Hayoun, 2023] ; [Sirat, 1983].

De doorgegeven mémoire van een familie als de Bensillùn — hoe tenger ook vandaag — past zich in in deze antropologie van verlangen en verbond die het Joodse denken sinds de bijbelse woestijn structureert [Abécassis, 1987]. De naam zelf, door zijn voorvoegsel Ben, zegt de afstamming: « zoon van » zijn, betekent zich in een keten plaatsen, ontvangen alvorens te geven. Deze genealogische structuur van de naam is geen filologisch detail; zij uit de overtuiging dat identiteit ontvangen wordt van een vader, een traditie, een mémoire.

De toestand van deze families was ook die, breder, van de diaspora: de kunst om jezelf te blijven in gastland, tussen integratie en trouw, dat denkers van de twintigste eeuw hebben geanalyseerd als een van de stichtende spanningen van het moderne Joodse bestaan [Berlin, 1973]. De overgang van een Magrebijnse of Sefardische naam in Italiaanse registers, zijn gedeeltelijke latinisering, zijn bewaarde accent, vertellen in miniatuur dit verhaal van aanpassing zonder verloochening. Dit hoofdstuk behoort bewust tot de mémoire en het doorgegeven: het pretendeert niet om feiten eigen aan de familie te documenteren, maar om de horizon van betekenis waarin elke lignée van dit type zich inschrijft, te verlichten.

Aan het einde van dit onderzoek laat de figuur van de familie Bensillùn zich eerder vatten door een convergentie van aanwijzingen dan door een aaneengesloten keten van akten. Een feit staat vast: de naam is geattesteerd in het basisrepertoire van Samuele Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia (Florence, 1925), onder de joodse familienamen van het schiereiland. Voorbij deze zekerheid tekenen de morfologie van de naam — Semitische voorvoegsel Ben-, zuidelijke beklemtoonde uitgang — en de kennis van mediterrane migratiedynamica een waarschijnlijke trajectorie: die van een familie van Sefardische of Noord-Afrikaanse afkomst, die via Italiaanse havensteden is gegaan, en in het bijzonder via Livorno, deze grote smeltkroes van de Portugese Joodse Natie [Lévy, 1999].

De gemeenschappen van Oranië — Tlemcen, Sidi Bel Abbès — bieden de meest samenhangende achtergrond voor zo'n afstamming, zonder dat enig direct bewijs hier kan worden gesteld [Botbol, 2000]. De wegen van de codicologie en de rabbijnse archieven blijven open, waar de naam ooit opnieuw zou kunnen opdoemen, vastgesteld door de hand van een kopiist of getuige [Tamani, 2010]. Dit Grote Boek heeft gewild, getrouw aan het gebod van de zakhor, de eerlijkheid van het archief en het geduld van de herinnering samen te houden [Yerushalmi, 1984]: niets stellen wat men niet kan staven, maar ook geen enkele draad loslaten die de naam Bensillùn verbindt met de grote geschiedenis van de mediterrane Joodse diaspora's.