Familie Benrubi

De achternaam Benrubi past in de grote verzameling van Sefardische namen die door agglutinatie zijn gevormd. Onomastische studies over Joden van Iberische oorsprong tonen aan dat deze namen vaak sporen bewaren van contacttalen — het Arabisch, het Hebreeuws, het Castiliaans, later het Turks — waarin de gemeenschappen zich hebben ontwikkeld. De vorm Benruben, Benrubine of Ruben wordt expliciet door naslagwerken verbonden met de combinatie van het Arabische ben, « zoon », en het Hebreeuwse Reûben, eerstgeboren zoon van Jacob [Harissa, Les noms de famille séfarades]. Men moet zich echter voor een voorbarige identificatie hoeden: Benrubi ligt in dezelfde lijsten naast de familie van de Benrebbi, Berrebi of Berreby, namen van Arabische oorsprong die « de zoon van de rabbi » aanduiden [Harissa, Les noms de famille séfarades]. De grafische nabijheid vergt voorzichtigheid, en de toebehoring van Benrubi aan een van deze stambomen berust, strikt genomen, eerder op waarschijnlijkheid dan op zekerheid.

Wat zich echter met zekerheid laat stellen, is de Sefardische verankering. De Joden van Salonique stammen in meerderheid af van ballingen die aan het einde van de vijftiende eeuw uit het Iberische schiereiland waren verdreven, welkom geheten in het Osmaanse Rijk, waar zij een gemeenschapsleven van uitzonderlijke rijkdom wederopbouwden [Nehama, 1978]. Het Judeo-Spaans, of ladino, bleef er tot in de twintigste eeuw de volkstaal, dragend spreekwoorden, liederen en verhalen die de basis vormden van een duurzame identiteit. In deze smeltkroes kreeg de naam Benrubi zijn Saloniccense fysiognomie, op het kruispunt van de Iberische erfenis en de Osmaanse omgeving.

De geschiedenis van de middeleeuwse Joodse filosofie, zoals Colette Sirat deze heeft uitgetekend, herinnert eraan dat het Sefardische denken lange tijd « op Islamitisch grondgebied » zich ontwikkelde voordat het zich « in christenland » voortzette [Sirat, 1988]. Deze dubbele intellectuele afstamming is niet onverschillig voor ons onderwerp: zij bereidt van verre de roeping voor van een Benrubi-filosoof, verre nakomeling van een traditie die, van Maimonides tot Abravanel, de rationele speculatie tot een Joodse existentiemodus had gemaakt [Goetschel, 1996]. Men ziet hier de vruchtbare kruising tussen de herinnering aan een naam en de geschiedenis van een cultuur: de familienaam bewaart, bijna onbewust, de afdruk van een lange mediterrane reis.

In de Joodse traditie is de eigennaam nooit een onverschillig sieraad. De naam Reûben dragen — eerste zoon, drager van de verwachtingen en ambivalenties van Jacob — betekent zich inschrijven in een schriftuurlijke genealogie die elk geslacht op zijn eigen manier opnieuw tot leven brengt. Deze band tussen naam en lot, tussen antroponiem en roeping, behoort tot de Hebreeuwse opvatting van de menselijke persoon: de naam zegt iets over het zijn, hij verplicht. Dat het geslacht Benrubi, enkele eeuwen na de Iberische verstrooiing, een man voortbracht die aan kennis en overdracht was toegewijd, tegenspreekt deze symboliek niet; het is er misschien de meest onverwachte uitdrukking van.

Om de Benrubi-lignee te begrijpen, moet men eerst Salonika begrijpen. De Macedonische stad, onder Ottomaanse heerschappij tot 1912, was in de 19e en het begin van de 20e eeuw een van de weinige steden ter wereld waar Joden de meerderheid van de bevolking vormden, zozeer dat men haar « de stad van de Joden » noemde [Veinstein, 1992]. Joseph Nehama heeft in zijn monumentale Histoire des Israélites de Salonique aangetoond hoe deze gemeenschap, gestructureerd in congregaties afkomstig uit verschillende Iberische en Italiaanse herkomsten, een religieus, economisch en intellectueel leven van opmerkelijke dichtheid ontwikkelde [Nehama, 1978].

De periode 1850–1918, waarop de werken verzameld door Gilles Veinstein zich richten, komt precies overeen met het moment waarop Isaak Benrubi geboren wordt en opgroeit. Het is het tijdperk van de « herleving van de Balkan », van de Ottomaanse hervormingen, van de groei van scholen van de Alliance israélite universelle, die het Frans verspreidden en de Joodse jeugd van Salonika openstelden voor westerse cultuur [Veinstein, 1992]. Deze schoolse verwestering verklaart grotendeels dat een zoon van Salonika zich al aan het einde van de 19e eeuw tot de universiteiten van Midden- en Westeuropa kon wenden om daar filosofie te studeren. De gemeenschap verenigde trouw aan traditie en trek naar moderniteit, wat haar tot een buitengewone kraamplaats van intellectuele mobiliteit maakte.

De Alliance israélite universelle verdient enige aandacht. Opgericht in Parijs in 1860, belichaamde zij een bepaalde opvatting van emancipatie: de verlichting van modern onderwijs onder de Joden van het Nabije Oosten en de Balkan verspreiden, terwijl tegelijk het besef van het behoren tot een volk bewaard bleef. In Salonika formeerden haar scholen een generatie die Racine en Victor Hugo kon lezen zonder het seder van Pesach of de vasten op Jom Kippoer af te zweren. Dit is de betrokkenheid bij het collectieve leven, dit vertrouwen dat onderwijs een goed is dat de gemeenschap zichzelf verschuldigd is, wat een van de grote deugden van het Salonikaanse Sefardische judaïsme uitmaakte — een deugd die het levenspad van Isaak Benrubi op de meest voorname wijze zal verwezenlijken.

In deze kring moet men de familie Benrubi plaatsen. Isaak Benrubi werd geboren op 24 mei 1876 in Thessaloniki en stierf op 19 oktober 1943 in Genève. Zijn geboorte in het Ottomaanse Salonika van de jaren 1870 plaatst hem in het hart van een scharniergeneratie, die het Ladino en de synagoge erft maar zich openstelt voor het Frans en de universiteit. De directe documentatie over zijn directe voorouders blijft onvolledig, en de familiegeschiedenis in strikte genealogische zin dient nog geschreven te worden; maar het historische kader is stellig vast komen te staan door onderzoek. De Benrubi-lignee is een dochter van dit cosmopolitische, mediterrane en beschaafde Salonika waarvan Nehama en Veinstein de grootheid voor de ondergang hebben gerestitueerd.

De figuur van Isaak Benrubi domineert de gehele lignée door de helderheid van zijn gedocumenteerde trajectorie. Geboren in het Osmaanse Rijk, opgeleid in de filosofische disciplines, verliet hij Europa om daar een academische carrière op te bouwen die hem duurzaam in Genève vestigde. Zijn loopbaan illustreert het lot van deze Sefardische intellectuelen die, afkomstig uit de Balkan, een unieke gevoeligheid en ervaring in de Europese wetenschappelijke wereld droegen.

Zijn eigen denken getuigt van een metafysische ambitie. Benrubi stelde het conventionele karakter van de kennisact, verdeeld tussen « subject » en « object », tegenover de werkelijkheid die zowel het subject als het object raakt, stellende: « Ik kan niet zonder het universum bestaan, noch kan het universum zonder mij bestaan ». Dit denken over de correlatie tussen het ik en de wereld brengt hem dicht bij de stromingen die aan het begin van de twintigste eeuw trachtten het dualisme van het erfgoed van het kantische kriticisme te overstijgen. Het verklaart ook zijn diepe verwantschap met de filosofie van Bergson, wiens vitalistische en anti-intellectualistische inspiratie resoneerde met zijn eigen intuïties.

Zijn plaats in het internationale intellectuele leven wordt bevestigd door zijn deelname aan de grote bijeenkomsten van zijn tijd. Hij besloot slechts aan de Geneefse bijeenkomst van de Internationale Commissie voor Intellectuële Samenwerking deel te nemen nadat hij had vernomen dat Albert Einstein en Henri Bergson eraan zouden deelnemen. Dit detail onthult een man op het kruispunt van Europese debatten, vertrouwd met de vooraanstaandste figuren van de wetenschap en filosofie in het interbellum. De papieren bewaard in de Bibliotheek van Genève — inclusief dossiers over filosofie in Frankrijk, Henri Bergson, Émile Boutroux, onuitgegeven manuscripten, evenals correspondentie en diverse documenten — bevestigen de omvang van zijn werk en de verscheidenheid van zijn betrekkingen. Het Benrubi-fonds van de Bibliotheek van Genève vormt daarmee de referentiebron voor archivalia voor elke studie van zijn leven en werk [Bibliotheek van Genève, Fonds Papieren Isaac Benrubi].

Het is betekenisvol dat Benrubi een deel van zijn filosofische opleiding in universiteiten van Duitse taal volgde, waar het neo-kantianisme toen de leerstoelen domineerde: juist deze omgeving stelde hem in staat te meten wat de Franse filosofie — spiritualistisch, intuïtief, vijandig tegenover het formalisme — origineels en onherleidbaar had. Bergson kiezen als onderwerp van studie en toewijding was kiezen voor een filosofie die weerstand bood aan de conceptuele machinerie die de Duitsers sinds Kant hadden opgericht. Deze positioneringskeuze draagt, tussen de regels door, iets van de Sefardische ervaring zelf: het vermogen zich tussen twee erfenissen te handhaven, de grens tussen twee culturen te bewonen zonder in geen ervan op te gaan.

In 1933 publiceert Isaac Benrubi bij de Parijse uitgever Félix Alcan een werk in twee delen getiteld Les sources et les courants de la philosophie contemporaine en France. Het werk is het resultaat van langdurig onderzoek: er bestond een eerdere versie in het Duits, gepubliceerd in minder volledige vorm, en het is in 1933 dat de definitieve Franse versie verschijnt, verrijkt en uitgebreid. De genese van het boek zelf zegt iets over de man: Benrubi had enkele van de filosofen die hij bestudeerde — met name Meyerson — verzocht om de hoofdstukken die hen betroffen na te lezen en hun correcties en opmerkingen er met potlood op aan te brengen, zowel inhoudelijk als formeel. Deze aanpak, halverwege historisch onderzoek en levende dialoog, is kenmerkend voor een geest die zich niet tevreden stelde met het van buiten af beschrijven van denken, maar de juistheid ervan wilde verifiëren bij de betrokkenen zelf.

De architectuur van het werk weerspiegelt de ambitie van de auteur: het gaat erom het geheel van Franse filosofische stromingen in kaart te brengen vanaf het begin van de negentiende eeuw tot de eeuwwisseling, en daarbij de krachtige lijnen die erdoor lopen bloot te leggen. Het spiritualisme, met zijn wortels in het denken van Maine de Biran en het werk van Ravaisson, neemt een centrale plaats in. Het neokriticism, vooral vertegenwoordigd door Lachelier en zijn reflectie op de invloed van gewoonte, wordt daar geanalyseerd in zijn continuïteit en spanningen met de kantiaanse erfenis. Het positivisme van Comte en zijn sociologische voortzettingen, de filosofie van de wetenschappen met Duhem, Couturat, Pierre Boutroux en Milhaud, vinden elk hun plaats in dit panorama. Alain wordt gepresenteerd als « rationaliste van de traditie van Plato, Descartes en Spinoza », dat wil zeggen als een denker die aan de voorrang van het idee gelooft. Bergson vormt natuurlijk een van de hoogtepunten van het gebouw.

Dit synthesewerk is van aanzienlijke betekenis voor de geschiedenis van de Franse filosofie. Op het moment dat Benrubi het publiceert, bieden weinig studies zo compleet en goed gedocumenteerd een beeld van het Franse filosofische landschap. Het werk werd opgemerkt en besproken in internationale tijdschriften — met name in het International Journal of Ethics waar Harold A. Larrabee erover rekenschap gaf. Benrubi stelde zich aldus op als een erkende historicus van de filosofie, ver buiten de Zwitserse of Franse grenzen. Door werk van historicus en bemiddelaar te doen, toonde hij deze gezindheid aan die de Joodse traditie talmud Torah noemt in haar breedste betekenis: niet het op zichzelf gesloten studeren, maar dat wat zich naar de ander opent, dat overdraagt, dat verbinding maakt.

Benrubi's methode verdient nadruk. Zijn verhouding tot Meyerson illustreert een manier van omgaan met kennis die ook een manier van omgaan met de ander is: hij publiceert niet zonder te verifiëren, zonder zijn eigen lezing bloot te stellen aan het tegensprekende oordeel van degene die hij beschrijft. Hij bracht bij Meyerson gelijktijdig het hoofdstuk dat hem betroft en die welke aan zijn « buren » waren gewijd — Duhem, Pierre Boutroux, Milhaud. Deze collegialiteit in het intellectuele werk zegt iets over een ethiek: kennis is een gemeenschappelijk goed dat men samen opbouwt, niet een eigendom dat men tentoonstelt. De individuele bescheidenheid, een van de grote deugden die de Joodse traditie associeert met het streven naar kennis, vindt hier een concrete uitdrukking in de wetenschappelijke praktijk.

Het werk dat in 1942 door Delachaux en Niestlé in Neuchâtel is gepubliceerd onder de titel Souvenirs sur Henri Bergson, is het meest intieme boek dat Isaak Benrubi heeft nagelaten. In honderdzesenendertig pagina's — formaat in-8, genaaid, versierde omslag — brengt het directe getuigenissen samen over de intellectuele ontwikkeling van de filosoof, genoteerd bij gelegenheid van ontmoetingen en gesprekken die zich over meerdere decennia hebben opgehoopt. Datzelfde jaar verscheen bij La Baconnière, eveneens in Neuchâtel, de verzamelbundel Henri Bergson. Essais et témoignages inédits, waarin Benrubi bijdroeg met een apart stuk getiteld « Souvenirs personnels d'un entretien avec Bergson » (pagina's 368–369). Deze twee gelijktijdige publicaties tonen aan hoe zeer Benrubi, aan het einde van zijn leven — hij zou in oktober 1943 overlijden — volledig ingespannen was om de bergsonische herinnering te bewaren en door te geven.

De getuigenissen verzameld in de Souvenirs bieden de mogelijkheid om zeer dicht de intieme waarheid van een filosofische roeping te benaderen. Een van de meest aangehaalde passages in bergsonische studies betreft Bergsons verhouding tot Kant: Benrubi rapporteert dat de filosoof « energiek wilde reageren tegen het heersende kantianisme », wat bevestigt wat Charles Du Bos in zijn Journal had vastgelegd — namelijk dat Kant nooit zeer grote invloed op Bergsons geest had uitgeoefend. Dit getuigenis wordt door de Annales bergsoniennes overgenomen als een bron uit eerste hand over de filosofische bedoelingen van de jonge Bergson. Een ander fragment van grote waarde documenteert de late spirituele ontwikkeling van de meester: volgens een aantekening van 31 mei 1910 in de Souvenirs, was Bergson rond die tijd de mystieken gaan lezen, een interesse die Bergson zelf zou bevestigen in een interview met Joseph Lotte in 1911, toen hij zei: « De mystieken! Ik kende ze niet… Ik bestudeer ze momenteel en ik ben er zeer geïnteresseerd in. » Benrubi noteerde dus, vrijwel in real time, de verschuivingen in een zich vormende gedachte.

Dit herinnerings werk heeft een ethische dimensie die genoemd dient te worden. In 1942 staat Saloniki onder Duitse bezetting, en de Joden van de stad die Benrubi al lang verlaten heeft, worden gedeporteerd. Op zesendertigjarige leeftijd, vanuit het neutrale Zwitserland, een herinnerings boek schrijven over een Franse filosoof van Joodse afkomst — Bergson was zelf ook joods — is een gebaar van weerstand door cultuur, een bevestiging van de continuïteit van het denken tegenover de barbarij die vernietigt. De zorg voor overdracht, voor bewaring van een levend woord, behoort tot wat de Joodse traditie altijd aan de top van haar waarden heeft geplaatst: zakhor, « herdenk ». Benrubi oefent deze opdracht niet uit door gebed maar door wetenschappelijk schrijven.

De publicatie van de Souvenirs is geen geïsoleerde daad van vroomheid. Het past in een consistentie van een heel leven: decennia van aanwezigheid bij Bergson, geduldig noteren van uitwisselingen, luisteren en trouw weergeven. Op het moment dat de Sefardische traditie van Saloniki in geweld uitwiste, zorgde Benrubi, op zijn minst in de sfeer van het denken, voor de voortduring van een woord. Hij was de bemiddelaar tussen de levende Bergson en de nageslacht, tussen de wereld van de Franse filosofie en die van een breder Europees lezerspubliek. Deze bemiddelaars functie — tussen culturen, tussen generaties, tussen intellectuele ruimten — is, zoals zal blijken, de duurzaamste bijdrage van de Benrubi-lignée aan de geschiedenis van het denken.

Indien de naam Benrubi de kring van specialisten heeft overschreden, is dit allereerst te danken aan zijn rol als getuige en tolk van bergsonianistisch denken. Isaac Benrubi verkeerde in de kring van Bergson en verzamelde uit zijn mond kostbare vertrouwelijkheden over het ontstaan van zijn werk. De hedendaagse bergsonianistische studies steunen nog steeds op zijn getuigenissen om de intellectuele beginjaren van de filosoof op te helderen. In zijn Dagboek stelt Charles Du Bos dat Bergson hem ooit had toevertrouwd dat Kant nooit een zeer grote invloed op zijn geest had uitgeoefend; Isaac Benrubi bevestigt dit door te rapporteren dat de ambitie van de jonge filosoof was om « energiek tegen het heersende kantianisme in te gaan ». Deze getuigenis, aangehaald in de Annales bergsoniennes, toont aan hoezeer Benrubi een vertrouwensman was, in staat om de intieme waarheid van een filosofische roeping weer te geven.

Zijn werk als biograaf en geschiedschrijver van de Franse filosofie strekten zich bovendien veel verder uit dan alleen Bergson. De twee delen van Sources et courants getuigen van voortdurende aandacht voor de gehele Franse filosofie, zowel voor Henri Bergson als voor Émile Boutroux — waarvan deze laatstgenoemde een van de meesters was die de spiritualistische vernieuwing voorbereidden waarvan Bergson de vaandeldrager was —, maar ook voor Lachelier, Ravaisson, Alain, Couturat, Duhem, Meyerson en Pierre Boutroux. Benrubi werd zo de kroniekschrijver van een generatie, de archivaris van een denkschool waaraan hij het grootste deel van zijn krachten wijdde.

Daarmee vervulde hij een rol die zelden wordt benadrukt: die van een bemiddelaar tussen de oosterse joodse wereld en de hoogste Europese filosofische cultuur. Sefardische Saloniciër die professor in Zwitserland was geworden, belichaamde hij een bijzondere wijze van joodse emancipatie, niet door breuk maar door bemiddeling. Zijn aanwezigheid in de kringen waar Einstein en Bergson elkaar ontmoetten, getuigde van het vermogen van een zoon van de Balkanische diaspora om zich in het hart van de westerse intellectuele moderniteit in te schrijven.

De twee grote werken die Benrubi heeft nagelaten — de grote synthese uit 1933 over de Franse filosofie en de Herinneringen uit 1942 — schetsen tezamen een samenhangende intellectuele portret. De eerste is het werk van de cartograaf, van degene die het geheel van een denklandschap wil begrijpen en de krachtlijnen daarvan met wetenschappelijke nauwkeurigheid wil weergeven. De tweede is het werk van de getuige, van degene die het geluk — en de intelligentie — had om aanwezig te zijn bij een reus van het denken en die weet dat deze aanwezigheid verplicht: zij verplicht op te tekenen, te gedenken, door te geven. Tussen deze twee polen — de nauwkeurigheid van de geleerde en de trouw van de getuige — openbaart zich de hele persoonlijkheid van Benrubi.

In dezen biedt de Benrubi-lijn een exemplarisch geval van wat men de universalisering van een sefardisch erfgoed zou kunnen noemen: aangevangen met een mediterrane familienaam, eindigt zij in een werk dat aan het gemeenschappelijke filosofische erfgoed van Europa is overgedragen.

De Benrubi's in de lange geschiedenis van de Sefardische diaspora's plaatsen maakt het mogelijk, door analogie, duidelijk te maken wat de familiale archieven niet rechtstreeks zeggen. Het Iberische jodendom kende na 1492 verschillende lotgevallen: de Osmaanse ballingschap, waarvan Salonika de juweel was; het marraansse avontuur, met zijn clandestiene terugkeer naar het jodendom; de vestiging in de handelssteden van het Westen. Elk van deze wegen bracht figuren voort die van verre de baan van een Benrubi vooruitliepen.

De route van Isaac Cardoso, bestudeerd door Yosef Hayim Yerushalmi, toont hoe een man kon gaan « van het Spaanse hof naar het Italiaanse getto », en een aanvaard Joods identiteit wederopbouwde na een bestaan als maraan [Yerushalmi, 1987]. De Amsterdamse gemeenschap, beschreven door Henry Méchoulan « ten tijde van Spinoza », onthult een ander gezicht van deze diaspora, waarin religieuze trouw samenleefd met intellectuele moed [Méchoulan, 1991]. En de bronnenverzamelingen bijeengebracht door Jacob Marcus herinneren aan de diepte van de middeleeuwse wortels van deze Mediterrane Joodse cultuur [Marcus, 1938]. Hoewel geen enkele genealogische band deze figuren met de Benrubi verbindt — we accepteren dit als een redactioneel perspectief en niet als een afstamming —, vormen zij de gemeenschappelijke horizon waaruit de Salonikaase lijn voortkomt.

Het zou verleidelijk zijn, maar onvoorzichtig, om de Benrubi aan deze of gene bekende tak van de diaspora te koppelen. De Sefardische genealogische databases, zoals Geneanet of de repertoria van de Foundation for Sephardic Studies, documenteren naburige families — de Ankawa, de Encaoua — zonder dat continuïteit met Benrubi is vastgesteld [Geneanet, 2024]. We zullen ons daarom aan een voorzichtige hypothese houden: de Benrubi-lijn behoort zonder meer tot de grote Sefardische familie voortspruitend uit Sefarad, geotomaniseerd in Salonika, en daarna, via een der hunnen, teruggebracht in de intellectuele erfenis van Europa.

Dit lot is echter niet alleen dat van één man. Het is ook dat van een gemeenschap die van kennis haar harnas en erfenis had gemaakt. De Salonikaase bibliotheek, de rabbijnse academieën, de kranten in Judeo-Spaans, de leeskringen in het Frans gevormd rond de scholen van de Alliance: alles dit bereide mannen voor die, eenmaal vertrokken, bij kon dragen aan universele kennis zonder zich te verloochenen. De baan van Isaak Benrubi is in die zin het product van een collectieve cultuur, en niet het eenvoudige lot van een uitzonderlijk individu. Zijn boeken dragen het merk van deze gemeenschappelijke smeltkroes waar men leerde dat denken een daad van trouw is.

Het lot van de lineage Benrubi kan niet worden begrepen zonder de ramp aan te halen die Saloniki trof. De joodse gemeenschap van de stad, een van de oudste en talrijkste in Europa, werd tijdens de Shoah bijna volledig vernietigd, haar leden in 1943 naar Auschwitz gedeporteerd. De wereld zoals beschreven door Nehama, deze « stad der Joden » van meerdere eeuwen oud, verdween in enkele maanden [Nehama, 1978 ; Veinstein, 1992]. De datum van Isaak Benrubi's dood zelf, 19 oktober 1943, valt tragisch samen met het jaar van de vernietiging van de Saloniaanse joodheid waaruit hij afkomstig was, hoewel hij decennia eerder toevlucht had gevonden in Genève [Bibliothèque de Genève, Fonds Papiers Isaac Benrubi].

Deze chronologische samenvalling geeft zijn figuur een emblematische waarde. Terwijl de plaats van herkomst in geweld verdween, bleef het werk van de filosoof bestaan, ondergebracht in de archieven van een Zwitserse bibliotheek, die een bedreigde herinnering garandeerde. Het Geneefse fonds, met zijn onuitgegeven manuscripten en zijn correspondentie, wordt dus een plaats van overdracht: wat niet in Saloniki kon voortbestaan, wordt bewaard in de vorm van geleerde papieren aan de oevers van het Meer van Genève [Bibliothèque de Genève, Fonds Papiers Isaac Benrubi].

Deze voortbestaan door het archief krijgt een aanvullende betekenis als men denkt aan de twee boeken die in de laatste jaren van Benrubi's leven werden gepubliceerd. De Sources et courants, negen jaar voor zijn dood verschenen, hadden zijn naam in de internationale bibliografie van de Franse filosofie verankerd. De Souvenirs sur Bergson, het jaar vóór zijn dood gepubliceerd, vormden een soort geestelijk testament: de restitutie, zo nauwkeurig en levendig mogelijk, van een filosofische woord dat Bergsons dood in januari 1941 aan de wereld had onttrokken. Deze Souvenirs schrijven in 1942, terwijl de Shoah Europa verwoestte, was het uitvoeren van het stichtingsgebaar van het jodendom: zakhor, herinneren, wat bedreigd wordt uit te wissen, tot leven brengen.

Het is hier dat Herinnering en Geschiedenis het sterkst op elkaar antwoorden. De Sefardische traditie, gedragen door het Ladino en het gemeenschapsleven, werd grotendeels vernietigd; maar het archief, geduldig geordend, bewaart er een kostbaar fragment van. De instellingen gewijd aan de studie van het jodendom — of het nu gaat om grondig onderzoek naar de Joodse filosofie of om ondernemingen voor het behoud van Sefardische manuscripten en genealogieën — zetten vandaag deze transmissiearbeid voort [Zakhor Online, La philosophie juive]. De lineage Benrubi, in feite teruggebracht tot de verheven gestalte van een filosoof, wordt dan het symbool van een hele wereld: die van het verdwenen joods Saloniki, waarvan een naam en een werk blijven getuigen.

Aan het einde van deze reis laat de Benrubi-lignée zich vatten als een exemplarische mediterrane trajectorie, waarin een Sefardische achternaam van Hebreeuwse en Arabische oorsprong [Harissa, Les noms de famille séfarades] het drager wordt van een Europees intellectueel avontuur. Geboren in het Ottomaanse Salonica, « stad der Joden » op het toppunt van haar glorie [Veinstein, 1992 ; Nehama, 1978], heeft de familie in Isaak Benrubi een filosoof voortgebracht die, van Thessalonica naar Genève, wist de gevoeligheid van een oosterse Joodse wereld naar het hart van het westerse denken te brengen. Biograaf en getuige van Bergson, gesprekspartner van Einstein, historicus van de Franse filosofie, hij liet in de Geneefse archieven een fonds achter dat de zekerste bron van zijn geheugen blijft [Bibliothèque de Genève, Fonds Papiers Isaac Benrubi], en twee grote werken — Les sources et les courants de la philosophie contemporaine en France (1933) en Souvenirs sur Henri Bergson (1942) — die getuigen van een voortdurende toewijding aan kennis en overdracht.

Eerlijkheid gebiedt ons de grenzen van onze kennis erkent: de eigenlijke genealogie van de Benrubi blijft grotendeels nog vast te stellen, en vele elementen behoren eerder tot de context dan tot de daad. Maar het wezenlijke komt duidelijk naar voren. Deze lignée behoort tot de grote Sefardische diaspora, die van Sefarad via de Balkan naar het Westen, niet ophield trouw en openheid te verbinden [Sirat, 1988 ; Yerushalmi, 1987]. En toen de Shoah Salonica verzwolg, bleef het werk van een Benrubi behouden, stille bewaarster van een erfenis.

Van alle deugden die de Joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen — rechtvaardigheid, vroomheid, liefdadigheid, bescheidenheid, gemeenschapsbetrokkenheid, verhouding tot de vreemdeling — is het de deugd van overdracht die de Benrubi-lignée boven alles het best tot uitdrukking bracht: kennis als verantwoordelijkheid, geheugen als ethische daad, denken als dienst aan de volgende generaties. Door in zijn Sources et courants de Franse filosofie in kaart te brengen, bood Benrubi degenen die na hem kwamen een kaart om hun weg te vinden in een enorm intellectueel landschap. Door Bergsons woorden in zijn Souvenirs op te tekenen, bewaarde hij een unieke stem tegen de vergetelheid. Door zijn eigen analyses bloot te stellen aan de kritische blik van degenen die hij beschreef — Meyerson en zijn « buren » — toonde hij dat waarheid wordt opgebouwd in dialoog, niet in de eenzaamheid van de studeerkamer. Deze gezindheid — de zorg voor de ander, in de orde van het denken — is degene die de naam Benrubi zijn meest blijvende weerklank geeft.

Het « Grote Boek » van deze familie is dus op haar manier het boek van een wereld: dat van een mediterrane Joodse cultuur die voor altijd wordt geïllustreerd door een naam die denken is geworden, en van een man die tot zijn laatste adem niet ophield zich te herinneren en anderen doen herinneren.