Familie Benedetti

De meest zekere bewijsstukking van de familienaam Benedetti als Italiaanse joodse naam komt uit de inventaris opgesteld door Samuele Schaerf. In 1925 publiceert deze onderzoeker in Florence I cognomi degli ebrei d'Italia, een baanbrekend initiatief gericht op het inventariseren en, zoveel mogelijk, het interpreteren van de namen die door Joden op het schiereiland werden gedragen. De familienaam Benedetti staat hierin geregistreerd, wat volstaat om hem als authentiek aanwezig in het Italiaanse jodendom vast te stellen, zonder dat deze lijst op zichzelf de genealogie van een specifieke familie oplevert.

De inventaris van Schaerf werpt licht op een diepe culturele werkelijkheid. De Joden van Italie hebben, in tegenstelling tot de Ashkenazim of een deel van de Séfaraden, al zeer vroeg namen van Romaanse vorm gedragen, ontleend aan de lokale taal en toponiemen. Veel van deze familienamen zijn afkomstig van de vertaling van een Hebreeuwse naam: zo vertaalt Benedetti, « gezegend », op natuurlijke wijze het Hebreeuws Baruch, zoals Vitale het Hebreeuws Ḥayyim (de levende) weerspiegelt of Consiglio het Hebreeuws Yo'etz weerspiegelt. Dit fenomeen van naamgeving getuigt van een lange taalkundige aculturatie, waarbij de trouw aan de Hebreeuwse betekenis zich voegt naar het kleed van de volkstaal.

In deze bescheiden aandacht voor de betekenis van de naam — jezelf gezegend noemen, dat wil zeggen onder Gods zegen staan, Baruch atah — leest men reeds een discrete deugd van de traditie af: die welke van de zegen, berakhah, de meest dagelijkse religieuze daad van het jodendom maakt. De naam Benedetti dragen, is op zekere zin dragen, gegraveerd in het geboortebewijs, de herinnering aan deze grondslag dankbaarheid jegens de Schepper. De naam wordt aldus een fragment van liturgie dat van generatie op generatie wordt doorgegeven.

Om een Italiaanse joodse lignee te begrijpen, moet men eerst de uitzonderlijke historische diepte van haar gemeenschap meten. De joodse aanwezigheid in Italië gaat terug tot de Romeinse Oudheid, wat deze diaspora tot de oudste voortdurend vastgestelde diaspora van Europa maakt. Van grafschriften in de joodse catacomben van Rome tot de middeleeuwse gemeenschappen van Mezzogiorno, deze geschiedenis heeft zich over meer dan twee millennia uitgestrekt.

In Zuid-Italië, waarvan Nicola Ferorelli de geschiedenis van de Romeinse oorsprong tot de achttiende eeuw heeft beschreven, vormden de Joden lange tijd levendige gemeenschappen voordat de grote verbanningen uit het koninkrijk Napels in de zestiende eeuw plaatsvonden. Verder naar het noorden, in het Rinascimento onderzocht door Robert Bonfil, kenden de Joden van Italië een bijzondere integratie in de omringende cultuur: pandgeldbanquiers, artsen, drukkers, geleerden, zij namen deel aan de intellectuele gisting van het schiereiland terwijl zij hun religieuze identiteit en de studie van de Wet behielden.

Het is in deze context dat waarschijnlijk een familie Benedetti zich inschreef. In Florence, waarvan Roberto Salvadori de geschiedenis van de Joden sinds de oorsprong heeft beschreven, evenals in Rome, Venetië of in de steden van Emilia, leefden Italiaanse joodse families het bijzondere ritme van deze diaspora: soms geduld en welvarend, soms naar het getto verdreven dat sinds de zestiende eeuw werd ingesteld. De betrokkenheid bij het collectieve leven — steun aan liefdadigheidsvennootschappen (ḥevrot), fondskasten voor jonge arme meisjes, studieverenigingen — was een van de meest constante kenmerken van deze gemeenschappen, waar de deugd van tzedakah, gerechtigheid gemaakt liefdadigheid, het sociale leven evenzeer structureerde als de vroomheid.

Onder de varianten van de naam die met deze lignée zijn doorgegeven, komt de gHebraïseerde vorm ג'מבטיסטה בנדטי voor, een transcriptie van « Giambattista Benedetti ». Deze naam verwijst naar een beroemde figuur uit de wetenschap van de Renaissance : Giovanni Battista (bekend als Giambattista) Benedetti, wiskundige en natuurkundige uit Venetië in de zestiende eeuw, erkende voorganger van de Galileïsche mechanica, auteur van werken over de valbeweging en over de theorie der evenredigheden. Zijn reputatie maakt hem één van de grote wetenschappelijke geesten van het Italiaanse Cinquecento.

Eerlijkheid vergt hier de grootst mogelijke voorzichtigheid. Niets in de gevestigde historiografie stelt ons in staat te stellen dat deze geleerde zelf joods was ; hij wordt door de bronnen voorgesteld als een wiskundige uit de Renaissance in Venetië, zonder dat een joodse afkomst hem wordt gedocumenteerd. De aanwezigheid van zijn gHebraïseerde vorm in het geheugen van de lignée berust dus op een naamkundige associatie — het delen van dezelfde familienaam — eerder dan op een bewezen afstamming. Wij leggen deze vast als zodanig : een resonantie, geen bewijs.

Deze voorbehoud is geen zwakheid van het verhaal, maar zijn eer. De joodse traditie plaatst het respect voor de waarheid, emet, op de rang van zegel zelf van de Heilige, gezegend zij Hij ; en de bescheidenheid van de historicus, die weigert zich een niet-vastgestelde roem toe te eigenen, neemt deel aan deze eis. Wat wij met zekerheid wel kunnen zeggen, is daarentegen dat de naam Benedetti, als joods familienaam vastgesteld door Schaerf, zich inschrijft in een cultuur waarin wetenschappelijk en filosofisch kennis hoog werd gesteld — die van joodse artsen en astronomen uit het Italiaanse Rinascimento, beschreven door Bonfil, voor wie de studie van de natuur de studie van de Torah niet tegensprak, maar deze verlengde contemplatie.

De beslissende wending in de geschiedenis van de Joden van Italië was de emancipatie. Gadi Luzzatto Voghera heeft het debat getraceerd dat van 1781 tot 1848 de geesten in beroering bracht over de plaats die aan Joden in de stad diende te worden toegekend, tot de geleidelijke toekenning van gelijkheid van rechten. Met de Risorgimento en de eenwording van Italië bereikten de Joden van het schiereiland volledige burgerschap, en verloren de getto's waar velen eeuwenlang waren opgesloten.

Deze emancipatie opende aan Italiaans-Joodse gezinnen, waarschijnlijk ook aan de Benedetti, de deuren van de vrije beroepen, de universiteit, het leger, het bestuur en het politieke leven. Italiaanse Joden behoorden tot de patriotten van de Risorgimento en werden in het nationale lichaam geïntegreerd met bijzondere geestkracht, waardoor Italië een van de Europese landen werd waar de assimilatie het verst voerde en het vredevaardigst was. Deze periode was er een van verdubbelde inwortelhing, waar de liefde voor het vaderland zich verbond met trouw aan de traditie.

In deze schwung leest men een waarde die de Joodse traditie hakarat ha-tov noemt, de erkenning van het ontvangen goed: de geëmancipeerde Joden van Italië toonden diepe loyaliteit jegens de natie die hen tot burgers had gemaakt, stellend zich in voor haar collectieve leven, haar oorlogen en haar instellingen. De betrokkenheid in het maatschappelijke leven werd voor deze generatie een manier om het oude gebod van de profeet Jona­than na te leven — het welzijn zoeken van de stad waarin men vertoeft.

De geschiedenis van de Joden in Italië, zo lang gekenmerkt door inwortelng, sloeg in de twintigste eeuw om in tragedie. In 1938 kondigde het fascistische regime rassenswetten af, die de seculaire integratie van Italiaanse Joden abrupt doorbraken. Enzo Collotti en Michele Sarfatti hebben aangetoond hoe deze wetten Joden uitsloten van onderwijs, universiteit, beroepen en openbaar leven, hen beroven van hun burgerschap en waardigheid. Fabio Isman verzamelde de documenten van deze vervolging zelf, en onthulde de administratieve mechanica van uitsluiting, terwijl Marie-Anne Matard-Bonucci de ideologische logica ervan analyseerde.

De dagboeken en brieven bijeengebracht door Mario Avagliano en Marco Palmieri geven gestalte aan deze beproeving: de stem van de vervolgden zelf, tussen 1938 en 1945, spreekt van angst, verlies van status, maar ook van waardigheid behouden te midden van gebrek. Na de Duitse bezetting van 1943 werd vervolging uitroeiing. Liliana Picciotto heeft in Il libro della memoria een naamkundig register opgesteld van de Joden die tussen 1943 en 1945 uit Italië waren gedeporteerd — een monument van nauwkeurigheid dat aan elk slachtoffer zijn naam teruggeft.

Dit is het moment waarop het geheugen van een lignage zich teruggetrokken moet maken. Elke Italiaans-Joodse familie met een naam die in de twintigste eeuw werd geregistreerd, was blootgesteld aan deze vervolging; en als de archieven van deportatie ooit zouden kunnen getuigen dat de naam Benedetti onder de slachtoffers of onder de Rechtvaardigen voorkomt, zou het de heilige plicht van zakhor, van herinnering, zijn om het spoor daarvan te bewaren. In de uiterste beproeving was wat het Italiaans jodendom het meest tot uitdrukking bracht de kiddoesh ha-Sjem — de heiligmaking van de Naam door trouw tot het einde — en die solidariteit tussen vervolgden waarvan de brieven uit die tijd getuigen.

Wat blijft er vandaag over van de lineage Benedetti? Eerst een naam, betuigd en overgedragen, die zijn eerste waarheid blijft uitspreken: de gezegenden, Baruch. Deze naam, gedragen door Joodse families uit Italië sinds generaties, verbindt degenen die hem dragen met de ononderbroken keten van het Jodendom op het Italische schiereiland — deze tweeduizend jaar oude diaspora die overleefde de uitzettingen uit het Zuiden, de ghetto's, de emancipatie en de Shoah.

De geheugenwerking van een lineage, wanneer het archief zwijgt, wordt overgedragen door de naam zelf. Elke Benedetti die vandaag deze familienaam uitspreekt of ontvangt, voert zonder het te weten een oude zegen door, die welke de Joodse liturgie aan de drempel van elk gebed plaatst. Daar ligt een vorm van hoop in: dat de naam van de gezegenden hen overleeft die hem wilden uitwissen, is op zichzelf een getuigenis. De blijvendheid van het Italiaanse Jodendom, ondanks alles, is de stille overwinning van de geheugenwerking op de vergetelheid.

Dit hoofdstuk behoort uitdrukkelijk meer tot de Geheugenwerking dan tot het archief. Het stelt zich niet tot doel een ononderbroken afstamming vast te stellen, maar de overdracht van een naam te eren en de toebehoring van een lineage aan een gemeenschap erkent te stellen wier geschiedenis wel degelijk goed gedocumenteerd is. Het is in deze bescheidenheid — de grenzen van weten erkennen terwijl wat zich overdraagt, wordt bewaard — dat wellicht de eigenlijke deugd van dit Grote Boek ligt.

Aan het einde van deze weg onthult de lignée Benedetti zich minder door een gedetailleerde genealogie — die de beschikbare bronnen niet toestaan te reconstrueren — dan door haar inschrijving in de lange en gedocumenteerde geschiedenis van het Italiaanse jodendom. De naam wordt bevestigd door Schaerf; de gemeenschap waartoe zij behoort is bestudeerd door de grootste historici van de schiereilandse diaspora, van Ferorelli tot Bonfil, van Milano tot Sarfatti. Tussen deze twee zekerheden strekt zich het veld van Geheugen uit, dat wij voorzichtig hebben doorwandeld.

Zou men moeten benoemen wat deze lignée, boven alle deugden van Israël, het best heeft uitgedrukt, dan zou het de zegen zelf zijn — niet als een roem, maar als een roeping ingeschreven in de naam. Benedetti, Baruch, de gezegenden: deze geslachtsnaam maakt degenen die deze dragen tot houders van de berakhah, deze grondslag-handeling waardoor het jodendom dag na dag de bron van al het goede erkent. Bij deze eerste deugd voegt zich, in de schaduw van de twintigste eeuw, de beproefte trouw — die van zakhor, van de plicht tot herinnering, die gebiedt niets vast te stellen voorbij wat men weet, en niets te vergeten van wat men heeft geleden. Daarin neemt de lignée Benedetti volledig deel aan het collectieve geheugen van Israël: want een volk dat zichzelf oproept zich te herinneren en te zegenen, heeft van deze twee gebaren het kloppende hart van zijn voortbestaan gemaakt.