Familie Beifus

Om de naam Beifus te begrijpen, moet je eerst het plaats beschrijven die deze heeft voortgebracht. De Frankfurter Judengasse was het joodse getto van Frankfurt en een van de eerste getto's in Duitsland; het bestond van 1462 tot 1811 en herbergde aan het begin van de moderne tijd de grootste joodse gemeenschap van Duitsland. De oprichting ervan was het gevolg van een keizerlijk besluit: de joodse wijk van Frankfurt werd in 1462 ingesteld bij decreet van de keizer van het Heilige Roomse Rijk Frederik III.

Het decor was van extreme beperkte ruimte. Gelegen buiten de stadsmuren, aan de oostkant van de middeleeuwse muur, vormde de steeg een lichte bocht; deze was ongeveer 330 meter lang, drie tot vier meter breed en had drie stadspoorten, die 's nachts en op zondag en christelijke feestdagen op slot zaten. In deze beperkte ruimte bleef de bevolking groeien. Aanvankelijk herbergde de Judengasse 15 huizen, een synagoge, een ziekenhuis voor vreemdelingen en een mikvé, voor een gemeenschap van 154 personen, voordat deze aan het einde van de 18e eeuw uitgroeide tot enkele duizenden zielen.

De omsluitingsvoorwaarden herinnerden dagelijks aan de segregatie. De Joden van Frankfurt waren verplicht gescheiden van christenen in één smalle steeg genaamd Judengasse te wonen; de straat was overbevolkt, en haar 3.000 joodse inwoners waren 's zondags, op christelijke feestdagen en 's nachts opgesloten in dit getto. Het was in deze smeltkroes, waar de opeenstapeling elk klassiek onderscheid van woningen onmogelijk maakte, dat het systeem van naamplaatjes ontstond dat Beifus zou opleveren.

Het meest originele kenmerk van de Judengasse was wellicht haar identificatiesysteem op basis van uithangborden. Bij afwezigheid van huisnummers droeg elk huis een onderscheidend teken — een dier, een voorwerp, een kleur, een plant — en namen de bewoners de naam van dit teken aan. Velen ontleenden hun familienaam aan hun huizen; de picturale weergaven van deze namen, gelijkend op wapenschilden, waren gegraveerd, geschilderd of geborduurd op sleutelstenen en deuren, op huishoudelijke voorwerpen, ringen, boekbanden, sjaals, zakdoeken en grafstenen. Deze emblemen volgden families door de tijd heen: mensen behielden hun namen — en hun emblemen — wanneer zij verhuisden.

Het beroemdste voorbeeld van deze mechaniek is dat van de Rothschild. Dit pand stond bekend als de « maison au bouclier vert »; hier werden de kinderen van Mayer en Gutle geboren. De dynastie ontleende haar naam aan een eerder uithangbord, het « rotes Schild », hetgeen aantoont hoe sterk de achternaam rechtstreeks uit de gevel voortvloeide.

Het geval van het huis « Hase » illustreert het fenomeen en zijn genealogische vruchtbaarheid verder. De (Roter) Hase werd in 1533 voor Salomon gebouwd, daarna Salomon zum Hasen genoemd, die 100 florijn voor de aankoop betaalde; Salomon zum Hasen was de stichter van een familie met aanzienlijke vertakkingen binnen de joodse gemeenschap van Frankfurt, die aanleiding gaf tot zeer vooraanstaande joodse families. Het is precies volgens dit model dat men Beifus moet lezen: een voorouder gevestigd « zum Beifuss », onder het uithangbord van bijvoet, wiens nageslacht de huisnaam als familienaam behield. De naam Beifus is dus, door zijn vorm zelf, de gefossiliseerde spoor van een middeleeuws adres.

De naam Beifus verwijst naar een specifieke plant, de gewone bijvoet (Artemisia vulgaris), waarvan het embleem het gelijknamige huis sierde. Deze plant was niet willekeurig gekozen in de verbeeldingswereld van de uithangborden: zij droeg een lange symbolische en medicinale lading. Bij de Grieken was de bijvoet gewijd aan de godin Artemis, godin van de jacht en beschermster van vrouwen, ook vereerd als vroedvrouw en « Grote Moeder » — vandaar de botanische naam « Artemisia ». De volkstradities verlengden deze associatie: de bijvoet gold dus als een aphrodisiacum en een geneesmiddel voor vrouwen.

Men dient zich hier voor een overinterpretatie te behoeden: niets wijst erop dat de eerste drager van het embleem deze Griekse of medische betekenissen heeft willen claimen. De uithangborden van de Judengasse mengden heraldische motieven, alledaagse voorwerpen, dieren en planten, zonder dat een eensgezinde symbolische programma hen zou besturen. Naar alle waarschijnlijkheid was de bijvoet allereerst een visueel teken — herkenbaar, gemakkelijk te schilderen, onderscheiden van de naburige uithangborden — voordat zij een betekenisteken werd. Dit is de reden waarom dit hoofdstuk tot de Intersection behoort: de botanische en symbolische traditie van de bijvoet werpt licht op de culturele achtergrond van de naam, terwijl het archief slechts de praktische functie van het embleem als woonplaatskenmerk getuigt. De twee registra beantwoorden elkaar zonder samen te vallen.

Op strikt taalkundig vlak behoort de aanwezigheid van deze naam zelf tot een breder verschijnsel: de vorming van Ashkenazische Joodse patroniemen uit het Germaanse en Jiddische substraat van de Rijnvallei. Voor Max Weinreich ligt de geografische oorsprong van het Jiddisch ongetwijfeld in de Rijnstreek: Keulen, Frankfurt aan de Main, Mainz, Trier, Worms, Speyer en Metz. De Beifus is bij uitstek een Rijnse naam, verankerd in het Germaanse lexicon van dit grondleggende gebied.

De materiële geschiedenis van de Judengasse werd gekenmerkt door rampen die haar naamplaatjes — en dus haar namen — zouden hebben kunnen uitwissen. Dat gebeurde echter niet: de wederopbouw respecteerde de oude perceelsindeling en stelde de naamplaatjes terug, waardoor de continuïteit van de Hausnamen werd gewaarborgd. Door de smalheid van de straat en de beperkte toegang werd de Judengasse in de 18de eeuw drie keer door brand verwoest, in 1711, 1721 en 1796.

De omvang van de administratieve documentatie stelt ons vandaag in staat de gevolgen ervan in te schatten. De tekeningen van de bouwers, verzameld en gearchiveerd door de gemeenteraad, maken een uitstekende wederopbouw van de oude Judengasse mogelijk; slechts tien jaar na de eerste ramp brak er op 28 januari 1721 een tweede brand in het getto uit. Deze massa aan archieven — plattegronden, verkoopakten, belastingregisters — is precies wat de naam Beifus, evenals de andere Hausnamen, een verifieerbare en niet legendarische historische verankering geeft: elk huis met een naamplaatje heeft een geschreven spoor achtergelaten.

Het einde van het getto opende het laatste bedrijf van deze geschiedenis. In 1796 werd het noordelijke gedeelte van de Judengasse verwoest tijdens het bombardement van Frankfurt door Franse troepen. Daarna volgde de Napoleontische emancipatie: na de Napoleontische bezetting en de oprichting van het Groothertogdom Frankfurt in 1810 werden de beperkende barrières die de Judengasse opslooten in 1811 afgebroken, waardoor Joden voor het eerst sinds 1462 buiten de grenzen van het getto konden wonen. Precies op het moment waarop men de steeg verlaat, bevriezen de Hausnamen — tot dan toe gebonden aan een adres — definitief tot draagbare erfelijke achternamen, meegenomen in de verte door families.

Geplaatst in zijn context is de naam Beifus geen geïsoleerd geval: hij behoort tot een herkenbaar netwerk van familienamen afkomstig uit dezelfde steeg en ontstaan volgens hetzelfde mechanisme. Rothschild (huis met het rode schild), Schwarzschild, Adler, Strauss, Gans, Einhorn, Stern en anderen gaan allen terug op huisnamen, met name die van de Judengasse van Frankfurt. De Beifus — de alsem — neemt zijn plaats in deze galerij van plantaardige, dierlijke en heraldische uithangborden.

Het is echter raadzaam streng te blijven over de draagwijdte van deze bevinding. Het delen van dezelfde huisnaam impliceert niet noodzakelijk bloedverwantschap: velen droegen hun naam naar hun huis, wat betekent dat dezelfde Hausname achtereenvolgens door verschillende bewoners zonder genealogische band kon worden gedragen, al naar gelang de verkopen en verhuizingen. Het geval van de Hase herinnert ons hieraan: één enkel huis kon aanleiding geven tot verschillende en aanzienlijke families. Daarom is niet elke drager van de naam Beifus automatisch de biologische afstammeling van de eerste « zum Beifuss »; hij kan evengoed erfgenaam zijn van een plaats als van een lignée.

Deze voorzichtigheid doet geen afbreuk aan de coherentie van de naam. Zij herinnert eerder aan een waarheid eigen aan de Joodse genealogie van Frankfurt: de naam is daar allereerst een feit van habitat, vervolgens een feit van familie. De ruimtelijke beperking van de Judengasse, die uitbreiding verhinderde, dwong een buitengewone concentratie van namen op dezelfde grond af, waarvan de gemeentelijke archieven vandaag de dag het geheugen bewaren. De Beifus is één van de draden van deze strakke weefsel, en zijn voortbestaan tot op onze dagen — getuigd door de hedendaagse aanwezigheid van dragers van de naam Beifuß in de Duitssprekende ruimte — verlengde, op enige afstand van verscheidene eeuwen, het uithangbord met alsem van een huis in de steeg.

De naam Beifus condenseert in twee lettergrepen de gehele eigenaardigheid van de joodse geschiedenis van Frankfurt. Hij zegt geen beroep, geen verre herkomst, geen vadernaam: hij zegt een huis, en op dat huis, een uithangbord — de bijvoet. Geboren in de meest beperkte ruimte die er is, de 330 meter lange Judengasse, is het het product van een systeem waarin identiteit, zonder genummerde adressen, zich op de gevels aflas. In dit opzicht behoort Beifus tot dezelfde familie van namen als Rothschild, Adler of Strauss: Hausnamen die de emancipatie van 1811 van hun muren losmaakte om ze om te zetten in erfelijke familienamen.

De historicus zal drie lessen onthouden. Ten eerste, de documentaire soliditeit van deze namen, gegarandeerd door de bouwarchives en registers van de stad Frankfurt. Vervolgens, de noodzakelijke genealogische voorzichtigheid: een naam van een huis dragen betekent niet altijd dat men van één unieke voorouder afstamt. Tot slot, de latente symbolische rijkdom van het gekozen teken — de bijvoet van Artemis, kruid van vrouwen en geneesmiddelen — die deze bescheiden naam een onverwachte diepte geeft. Van het geschilderde uithangbord tot de verspreide lignée, Beifus blijft de discrete en duurzame getuige van een verdwenen wereld: die van de steeg waar de Joden van Frankfurt van hun muren het boek van hun namen maakten.