Familie Bedoucha

Onomastiek van Noord-Afrikaanse Joden

De onomastiek van de Joden van Noord-Afrika vormt een levend archief van beroepen, plaatsen en bijnamen die familiale identiteiten hebben bepaald. In dit corpus behoort de naam Bedoucha tot de patroniemen van beroep, waarvan de taalkundige transparantie opvallend is. De Arabische samengestelde naam, samengesteld uit be voor bû (man) en dûssa wat ballot betekent, duidt op de man met de ballot [De familienamen van de Joden van Noord-Afrika en hun oorsprong — Dafina].

De geattesteerdde coëxistentie van de vormen Bedoucha, Bedossa en Bedoussa is een klassiek verschijnsel in de Maghrijnse onomastiek: de afwezigheid van orthografische fixatie tot het moderne burgerlijk register. Sinds de onafhankelijkheid van de Maghrebijnse landen hebben de banden tussen Joden en Arabieren zich in Marokko en Tunesië hetzij verslapped, hetzij in Algerije bijna verbroken, wat gevolgen had voor de nieuwe generaties [De familienamen van de Joden van Noord-Afrika en hun oorsprong — Dafina]. De migraties naar Frankrijk en Israël hebben vervolgens verschillende spellingen van dezelfde stam vastgelegd, zodat een familie tegenwoordig zich onder twee orthografieën kan onkennen.

Dat de naam afkomstig is uit het Arabisch is niets uitzonderlijks: de cultuur van de Maghrebijnse Joden was eeuwenlang diepgeworteld Arabischtalig. Het Judeëarabisch dat zij spraken en schreven was een taal op zich, voorzien van een onherleidbare Hebreeuwse component die de liturgie, het recht en het religieuze lexicon markeerde, terwijl de grondstructuur Arabisch bleef [Moshe Bar-Asher, The Hebrew Component of Algerian Judeo-Arabic, 1992]. Een patroniem gevormd uit bû en dûssa getuigt dus van de innige verankering van de lignage in de Maghrebijnse taalwereld, waar de Hebreeuws van de synagoge en het Arabisch van de straat zonder elkaar te vermengen naast elkaar bestonden [Joshua Blau, Judeo-Arabic in the Maghreb: Linguistic Essays, 1999].

De bundel die de naamgever-voorouder draagt, is geen afbeelding: het is een voorwerp, een gewicht, een leven. De joodse marskramer — tajer rondzwervend of dorpsverkoper — liep over de wegen van het bled, beladen met stoffen, snuisterijen, huishoudelijke artikelen, specerijen, dragend op zijn rug wat zijn lastdier, wanneer hij er een had, niet kon dragen. Deze circulatie-economie kenmerk duurzaam de rol van Joden in premoderne mediterrane samenlevingen. De documenten van de Geniza van Caïro tonen over lange termijn hoe middelgrote en kleinschalige handel, wederverkoop en informeel krediet de economische basis van joodse gemeenschappen in de Arabische wereld vormden [S.D. Goitein, A Mediterranean Society, 1993].

Uit deze activiteit ontstaat een deugd die de joodse traditie zeer hoog stelt: handwerk, inkomsten verdiend zonder van anderen af te hangen, die de meesters van de Talmoed boven luiheid plaatsen, hoe vroom ook. De man met de bundel is geen rentelier; hij is degene die elke morgen opnieuw de weg inslaat. In deze stille volharding uit zich ook de derekh eretz, deze rechtschapen handelwijze in wereldse zaken die de halakha van de koopman verlangt — juiste gewichten, exacte maten, ingehouden woord —, voorschriften die de rabbijnse casuïstiek uit de Maghreb kooplieden voortdurend onder het oog bracht [Joseph Chetrit, Judeo-Arabic Literature in Tunisia, Algeria, and Morocco, 2007].

De marskramer was bovendien een wereldverbinder. Binnen gaande in moslimdwelingen zowel als joodse huishoudens, nieuws brengend van het ene dorp naar het ander, belichaamde hij een verhouding tot het vreemde gemaakt van vertrouwdheid en voorzichtigheid gemengd. Deze dagelijkse bemiddeling, waarin de Jood en zijn Arabische buurman onderhandelden, elkaar krediet gaven en elkaar kenden, maakt een van de meest concrete vormen van beleefde tolerantie uit — niet leer, maar praktijk van gedeelde handel. Het is deze draad die de onafhankelijkheid van de Maghrebijnse staten geleidelijk aan moest ontvlechten [Les noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord et leur origine — Dafina].

Het verspreidingsgebied van de naam Bedoucha volgt exact de geografie van zijn documentatie. Het feit dat zijn etymologie zowel in de Marokkaanse verzamelingen van Laredo als in de patroniemlijsten van de Joden van Tunesië is vastgelegd, plaatst de lignée in de westelijke en centrale judeo-Maghrebijnse ruimte [Abraham I. Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, CSIC, Madrid, 1978]. De grote onomastische woordenboeken herinneren eraan dat Laredo een « referentiewerk in twee delen blijft, waarin volledig bronnen worden aangehaald » en voorafgegaan door een studie van de mechanismes van familienaamvorming, wat toestaat de overgeleverde etymologie met vertrouwen te behandelen [Bibliographie généalogique des Juifs de Tunisie, Cercle de Généalogie Juive].

Vooral in Tunesië treffen we de familienaam aan doorheen opeenvolgende stedelingen. Het communautaire geheugen van Tunesië heeft bijvoorbeeld het herinnering van een « dokter Bedoucha » bewaard, waarvan een verslag getiteld L'Ordonnance du docteur Bedoucha getuigt van de inschakeling van de familie in het medische en burgerlijke weefsel van Tunesië in de twintigste eeuw [Bernard Sberro, L'Ordonnance du docteur Bedoucha, Harissa.com]. De overgang van de baal van de marskramer naar de voorschrift van de dokter vat op zichzelf de social-climbbaan van een belangrijk deel van het Maghrebijnse jodendom samen : van een generatie van dragers en wederverkopers naar een generatie van artsen, gevestigde handelaars en geleerden.

Deze opstijging was geen toeval maar het resultaat van een dispositief : de school. De Alliance israélite universelle, vanaf de tweede helft van de negentiende eeuw in heel de Maghreb gevestigd, opende voor kinderen van bescheiden families de weg naar het Frans, de wetenschappen en de vrije beroepen, gedragen door een ideaal van emancipatie en mensenrechten [Georges Weill, Émancipation et progrès : l'Alliance israélite universelle et les droits de l'homme, 2000]. Een familie waarvan de naam de baal aanduidt, kon dus in twee of drie generaties een beoefenaar voortbrengen — zonder dat de naam zelf ophield te herinneren aan het bescheiden startpunt. Daarin ligt een les van bescheidenheid ingeschreven in het burgerlijk register zelf.

De lignée Bedoucha, zoals alle Joodse families in de Maghreb, leefde in een diep bilinguïsme waarvan haar eigen naam het spoor draagt. De dagelijks gesproken taal was het Judeo-Arabisch, een Arabische dialect doorspekt met Hebraïsmes, geschreven in Hebreeuwse karakters, drager van een rijke literatuur — commentaren, gedichten, kronieken, vertalingen van de liturgie [Joseph Chetrit, Judeo-Arabic Literature in Tunisia, Algeria, and Morocco, 2007]. Deze taal was niet slechts een huishoudelijk dialect: zij had de rang bereikt van volwaardige literaire taal, begiftigd met eigen conventies en een eigen geleerde traditie [Haggai Ben-Shammai, The Emergence of Judeo-Arabic as a Literary Language, 2004].

De Hebreeuwse component van dit Judeo-Arabisch bewaarde, in het hart van het huishouden, de aanwezigheid van de heilige taal: de termen van de Wet, van de kalender, van de feesten en van de zegeningen bleven in het Hebreeuws, eilanden van heiligheid in de Arabische weefsel [Moshe Bar-Asher, Hebrew Elements in Maghrebi Judeo-Arabic: The Tlemcen Dialect, 1992]. Een Arabischsprekende familie, zelfs in haar familienaam, bleef dus niet minder verankerd in het Hebreeuws van de synagoge, depositaris van de talmudische kennis die van vader op zoon werd doorgegeven. Deze taalkundige dualiteit is de uitdrukking zelf van een collectieve deugd: de trouw aan de Wet behouden in de taal van het ontvangstland, de kunst om jezelf te blijven terwijl je de taal van de ander spreekt.

In deze wereld was studeren — de limmud — niet voorbehouden aan een elite; zij doorzeefde het dagelijks leven door de synagoge, de yeshiva en de kring van lezers. De overdracht van religieuze kennis, een kardinale waarde van Israël, gebeurde in deze mengeltaal die de naam Bedoucha, Arabisch van vorm en Joods van drager, volkomen illustreert [Joshua Blau, Judeo-Arabic in the Maghreb: Linguistic Essays, 1999].

Het midden van de twintigste eeuw markeert, voor de Bedoucha evenals voor vrijwel alle joodse families uit de Maghreb, het einde van een wereld. De nationale onafhankelijkheden, de politieke spanningen en de aantrekkingskracht van Israël en Frankrijk veroorzaakten een massale uittocht. Sinds de onafhankelijkheid van de Maghreb-landen hebben de banden tussen joden en Arabieren zich ofwel verslapped in Marokko en Tunesië, ofwel vrijwel verbroken in Algerije [De familienamen van de joden van Noord-Afrika en hun oorsprong — Dafina]. Een gemeenschap van duizenden jaren desintegreerde in enkele jaren.

Voor een lignage waarvan de naam de man met de baal betekent, krijgt de ballingschap een bijzondere resonantie: opnieuw moest men zijn goederen in een last bijeenbrengen en de weg op gaan. De voetverkoper van weleer en de emigrant van de twintigste eeuw komen bij elkaar in hetzelfde gebaar — dragen, vertrekken, opnieuw beginnen. In deze beproeving uit zich een deugd van veerkracht en trouw: de gehechtheid aan de gemeenschap die men elders wederopbouwt, synagoge na synagoge, in Frankrijk, in Israël, in Amerika's.

De joodse geschiedenis van de eeuw werd ook doorkruist door een groter treurspel. Hoewel de bijzondere loopbaan van de Bedoucha hier geen gedocumenteerd getuigenis daarvan oplevert, omvat het collectieve geheugen waartoe deze lignage behoort de beproeving van de deportatie, waarvan Primo Levi het morele bewustzijn heeft uitgesproken [Primo Levi, Si c'est un homme, 1947]. Het jodendom van Noord-Afrika, hoewel relatief gespaard gebleven in vergelijking met Centraal-Europa, ontging noch de antisemitische wetten van Vichy noch, in Tunesië, de Duitse bezetting van 1942-1943. De eerlijkheid van het verhaal gebiedt om aan de familie geen feiten toe te schrijven die niet zijn vastgesteld, maar haar opnieuw in deze gemeenschappelijke geschiedenis te plaatsen waarin haar waardigheid zich heeft beproefd.

Het zou verleidelijk zijn, in een familiehoek, prestigieuze voorouders voor de Bedoucha te zoeken, beroemde rabbijnen, waardigheidsbekledingen. De nauwkeurigheid eist iets anders, en dit andere is mooier. De naam Bedoucha besteedt zich aan geen enkele adel: hij zegt een pak, een gebogen rug, een weg. Maar juist in deze bescheidenheid schuilt zijn grootheid. De joodse traditie heeft de waarde van een mens nooit geplaatst in rang, maar in de rechtschapenheid van zijn gedrag en in het brood dat met het zweet zijns aangezichts is verdiend.

De onomastische kennis bevestigt dat de meerderheid van de Joodse Noord-Afrikaanse patroniemen afstammen van ambachten, bijnamen of plaatsen, en niet van titels [Abraham I. Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, CSIC, Madrid, 1978]. De lineage Bedoucha behoort tot deze immense werkzame meerderheid die het werkelijke lichaam was van het joodse volk van Noord-Afrika: zij die de belasting betaalde, de synagogen vulde, haar kinderen naar de Wet uithuwelikte en haar doden begroef in vrees voor de Hemel. Zonder hen zouden noch de rabbijnen noch de notabelen een gemeenschap hebben gehad om te dienen. De betrokkenheid bij het collectieve leven, de wederzijdse liefdadigheid van ondersteuningsverenigingen, de zorg voor armen en reizigers — deugden die het jodendom aan de grondslag van het gemeenschapsleven plaatst — waren de dagelijkse praktijk van deze families, inclusief die welke het pak droeg [S.D. Goitein, A Mediterranean Society, 1993].

Uit dit gehele onderzoek emergeert een coherent beeld: dat van een lignée wier identiteit zelf een ambacht is, en wier ambacht dat van de weg is. De naam Bedoucha — de man met de baal — condenseert een ganse Joodso-Magrebijnse ethiek gemaakt van arbeid, mobiliteit en bemiddeling [Les noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord et leur origine — Dafina] [Abraham I. Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, CSIC, Madrid, 1978].

Van al de deugden die de traditie van Israël door de eeuwen heen heeft gedragen, zou deze lignée de waardigheid van arbeid en de bescheidenheid het beste hebben uitgedrukt: het bestaan verworven zonder pronkerij, de last gedragen zonder klacht, de bescheiden trots van hij die zijn brood alleen aan zijn schouders dankt. Bij deze eerste deugd voegt zich een tweede, zus van de colportage: de bemiddeling en de geleefde verdraagzaamheid, deze dagelijkse handel met de ander die, langs de wegen van de bled, van de Jood met de baal een bemiddelaar tussen werelden maakte. Ten slotte, in het ballingschap van de twintigste eeuw, toen het wederom nodig was om zijn goederen in een bundel te verzamelen en opnieuw te vertrekken, zou de familie veerkracht en trouw aan de gemeenschap hebben getoond, heropgebouwd van de ene oever naar de andere van de Middellandse Zee.

Aldus sluit het lot van de Bedoucha, hoewel schijnbaar zo weinig roemruchtig, aan bij de collectieve herinnering van Israël op zijn waagste punt: niet in de glorie van enkelen, maar in de geduldig volharding van de grote menigte. De man met de baal heeft geen verhandeling geschreven; hij heeft, op zijn rug, de continuïteit van een volk gedragen. Dit is misschien wel de hoogste der wetenschappen die dit boek kon vastleggen.