Familie Bedarida

De achternaam Bedarida staat volgens de best gevestigde traditie in verband met het dorp Bédarrides, gelegen in het voormalige Comtat Venaissin. Dit grondgebied, met de nabijgelegen stad Avignon, vormde sinds de veertiende eeuw een pauselijke enclave waar gedurende eeuwen één van de zeldzame joodse bevolkingen van West-Europa voortbestond: de Joden van de « Vier Heilige Gemeenten » — Carpentras, Cavaillon, L'Isle-sur-la-Sorgue en Avignon —, die men de Joden van de Paus noemde.

Toen leden van deze gemeenten naar Italië emigreerden, behielden zij, volgens Sefardische en Provençaalse gewoonte, de naam van hun plaats van herkomst als identiteitsteken. Aldus ontstonden in de Italiaanse registers families wier achternaam een plaats in Zuid-Frankrijk fixeerde. De overgang van Bédarrides naar Bedarida berust op een fonetische en grafische aanpassing aan de Italiaanse taal, waar de uitgang zich op natuurlijke wijze italianiseert. Deze lezing blijft een traditionele hypothese die diep is geworteld, zonder dat één stichtingsakte haar heeft vastgelegd: daarom behoort zij hier tot de doorgegeven herinnering veeleer dan tot het vastgestelde archief.

Deze oorsprong, indien juist, plaatst de lineage Bedarida onmiddellijk in één van de kardinale deugden van de traditie van Israël: de trouw aan de herinnering van de plaats en de ballingschap. Door, van generatie op generatie, de naam van een verlaten dorp te dragen, maakten deze families hun achternaam tot een daad van zakhor — « herdenk » —, dit geheugengebod dat het gehele joodse bewustzijn structureert. De naam wordt dan monument, en de omzwerving zelf verandert in overdracht.

Om het lot van een familie als de Bedarida's te begrijpen, moet het worden geplaatst in de lange geschiedenis van de Joden van het schiereiland, één van de oudste en meest continue van de gehele diaspora. De Joodse aanwezigheid in Italië gaat terug tot de Romeinse tijd, zonder echte onderbreking tot vandaag de dag, wat het tot een bijna uniek geval in West-Europa maakt [Milano, Storia degli ebrei in Italia, 1963]. In de Mezzogiorno kenden de Joodse gemeenschappen een bijzonder oude bestaanswijze, tot de omwentelingen veroorzaakt door Spaanse overheersing en de vervolgingen van de 16de eeuw [Ferorelli, Gli ebrei nell'Italia meridionale, 1966].

In de tijd van de Renaissance namen de Joden van Italië deel aan een intellectueel en economisch leven van opmerkelijke dichtheid, tussen leenbanken, talmudische academies, Hebreeuwse drukkerijen en uitwisselingen met het christelijk humanisme [Bonfil, Gli ebrei in Italia nell'epoca del Rinascimento, 1991]. Het was in deze vruchtbare bodem dat families van Provençaalse herkomst, zoals de naam Bedarida suggereert, toevlucht en welvaart konden vinden. De versnipperde Italiaanse staten boden zeer uiteenlopende statussen: waar Rome zijn Joden in het getto sloot, trokken andere, meer liberale steden hen aan met chartres van voorrechten.

Onder deze gastvrije landen neemt Livorno een vooraanstaande plaats in. Gefundeerd op de Livornine, patenten verleend door de Medici aan het einde van de 16de eeuw, werd de Joodse gemeenschap van Livorno één van de meest bloeiende van de Middellandse Zee, open voor Séfaraden, Marranen die naar het judaïsme waren teruggekeerd en Joden van alle herkomst. Onderzoeken naar Toscane onder Joodse controle tonen aan hoezeer deze gemeenschappen, van Florence tot Livorno, lokale inbedding wisten te combineren met openheid naar de Middellandse Zee [Salvadori, Gli ebrei di Firenze, 2000]. Het was in deze Toscaanse en Mediterrane wereld dat de naam Bedarida het meest frequent wordt aangetroffen, met name in Livorno.

Deze inbedding getuigt van een deugd die de Joodse traditie zeer hoog schat: de kunst van het leven in tsedek, in rechtvaardigheid en billijkheid, binnen vreemde samenlevingen, terwijl men er kennis, handel en integriteit in brengt zonder ooit de Wet te verloochenen. De Livornese gemeenschap was in het bijzonder een model van collectieve betrokkenheid — synagogen, liefdadigheidsbr.

oederschappen, talmudische scholen —, waar de zorg voor armen, wezen en reizigers voortvloeide uit een nauwkeurige gemeenschappelijke organisatie.

De beslissende wending voor Italiaanse joodse families, Bedarida inbegrepen, was het lange proces van emancipatie dat zich uitstrekt van het einde van de achttiende eeuw tot de Risorgimento. Het debat over de burgerlijke gelijkheid van Joden doorliep het schiereiland tussen 1781 en 1848, stellende tegenstanders van volledige integratie tegenover verdedigers van de oude confessionele orde [Luzzatto Voghera, Il prezzo dell'eguaglianza, 1998]. De Italiaanse eenmaking in 1861 bevestigde eindelijk de juridische gelijkheid van Joden, die volwaardige burgers van het nieuwe koninkrijk werden.

Deze emancipatie opende joodse families universitaire, militaire, administratieve en vrije beroepen carrières waarvan zij lange tijd waren uitgesloten. De Joden van Italië onderscheidden zich toen in de letteren, de wetenschappen, het recht en de dienst van de staat, met vaak ardent patriottisme. In deze beweging maakten verschillende dragers van de naam Bedarida, vooral in Livorno en Toscane, zich bekend in de beroepen van kennis en geschrift — stellende deze dorst naar cultuur in daden om die de joodse traditie op de eerste plaats onder de deugden stelt, waarbij studie niet slechts een versiering is maar een gebod.

Deze periode uit zich met kracht in een van de diepste waarden van de lignage en van het gehele Italiaanse jodendom: de betrokkenheid bij het collectieve leven van de stad. Door het nieuwe burgerschap te omhelzen zonder hun identiteit op te geven, belichaamden deze families het ideaal van een dubbele trouw — aan Israël en aan de natie —, deelnemende aan de grote inzet van de Europese emancipatie. Het Italiaanse jodendom werd aldus een van de meest geïntegreerde van het continent, terwijl het zijn synagogen, zijn rituelen en zijn geheugen bewaarde.

Het is in Livorno, meer dan elders, dat traditie en archief samenkomen om de naam Bedarida te verankeren. De Toscaanse stad, vrijhaven en kruispunt van diaspora's, bood precies het milieu waar een patroniem van Provençaalse oorsprong duurzaam kon wortel schieten. De Sefardische en comtadische families vonden er een georganiseerde, welvarende gemeenschap, voorzien van eersteklas liefdadigheids- en intellectuele instellingen, zoals de historici van het Toscaanse judaïsme hebben aangetoond [Salvadori, Gli ebrei di Firenze, 2000].

De traditie die de naam tot Bédarrides herleid, vindt hier een historische samenhang: de migratieroutesvandan het Comtat Venaissin naar de Italiaanse Middellandse havens zijn goed gedocumenteerd, en Livorno was een van de voornaamste bestemmingen van deze bewegingen. Het archief bevestigt de aanwezigheid van het patroniem in het leefpatroon van de Livornese gemeenschap, terwijl het familiegeheugen de Provençaalse oorsprong ervan opeist. De twee antwoorden geven elkaar zonder elkaar tegen te spreken, hoewel de precieze handeling van de overdracht buiten direct documentair bereik blijft — vandaar de status van waarschijnlijkheid die wij handhaven.

In deze Livornese voedingsbodem kwam de deugd van liefdadigheid — de tsedaka — tot uitdrukking in de talrijke liefdadigheidsbroederschappen die het Joodse leven structureerden: dotatie van arme meisjes, vrijkoop van gevangenen, hulp aan zieken en reizigers. Een familie die in deze gemeenschap was geïntegreerd, nam door haar bijdrage en inzet deel aan een collectief solidariteitswerk dat de eer van het Middellandse judaïsme was. Daarin belichaamden de Bedarida van Livorno, evenals hun geloofsgenoten, de zorg voor de ander als een constitutieve dimensie van de Wet.

De geschiedenis van de Joden van Italië, en dus van de Bedarida, kende zijn meest brutale breuk in 1938. In dat jaar bracht het fascistische regime de rassenverordeningen af die in één klap de Joden uitsloten van de natie waaraan zij zich zo volledig hadden gecommitteerd. Deze maatregelen verdreven hen uit scholen, universiteiten, het leger, beroepen en de ambtenaarij, en verbraken abrupt bijna een eeuw integratie [Sarfatti, Gli ebrei nell'Italia fascista, 2000]. De documentatie van deze administratieve vervolging — volkstellingen, dossiers, spoliaties — onthult de methodische omvang van de uitsluiting [Isman, 1938. L'Italia razzista, 2018].

Historici hebben aangetoond hoe de antisemitische wetgeving was verweven met de ideologie van het regime, waarbij burgers in paria's binnen hun eigen land werden omgezet [Collotti, Il fascismo e gli ebrei, 2003]; [Matard-Bonucci, L'Italia fascista e la persecuzione degli ebrei, 2008]. De dagboeken en brieven uit die tijd tonen de mate van verwarring en waardigheid van de getroffen families, tussen ongeloof, innerlijke verzet en dagelijks lijden [Avagliano, Palmieri, Gli ebrei sotto la persecuzione in Italia, 2011].

Vervolgens kwam, na september 1943 en de Duitse bezetting, de tijd van de deportatie. De nauwgezet registratie van de uit Italië gedeporteerde Joden, opgesteld door Liliana Picciotto, vormt het gedachtemonument van deze slachtoffers en maakt het mogelijk om namentelijk degenen te identificeren die uit hun land werden weggerukt en vermoord [Picciotto, Il libro della memoria, 1991]. Het is in dit register van rouw dat men, met ernst en respect, moet zoeken naar de dragers van de naam Bedarida die hun leven betaald hebben voor rassenhaatuw — zonder hun ooit een vermelding toe te kennen die de bron niet bevestigt.

In dit lijden nam de lignée deel aan de hoogste deugd die de traditie kiddoush ha-Shem noemt, de heiligmaking van de Naam: niet alleen in martelaarschap, maar in de trouw die werd bewaard tegenover onrechtvaardigheid, in de weigering een identiteit af te zweren die men trachtte te doen verdwijnen. De verhouding tot de vreemde en de vervolging, een centraal thema van de joodse ervaring sinds Egypte, vindt hier zijn tragische en moderne weerklank.

Na de ramp bouwden de joodse gemeenschappen van Italië, uitgedund maar niet vernietigd, langzaam aan hun wederopbouw. De overlevende families hervatte de draad van het leven, tussen trouw aan het geheugen van de verdwenen en heruitvinding van een toekomst. De naam Bedarida, vanaf 1925 ingeschreven in het repertorium van Schaerf, bleef gedragen worden, getuigend van die eigenzinnige continuïteit die de Italiaanse joodheid door de eeuwen heen kenmerkt [Schaerf, 1925].

Deze continuïteit, van de Romeinse tijd tot vandaag, is een van de meest opvallende feiten van de Europese joodse geschiedenis [Milano, Storia degli ebrei in Italia, 1963]. Zij getuigt van een veerkracht die niet alleen biologische overleving is, maar overdracht van een erfgoed — de Wet, het studeren, de liturgische taal, de rituelen, en zelfs de herinnering aan het Provençaalse dorp begraven in de familienaam. De naam Bedarida voortdurend gebruiken, is al dat alles voortdurend gebruiken.

Zo neemt de lignée deel aan de grote collectieve deugd van Israël: van geheugen een levend handelen maken. Door hun naam, hun geschiedenis en hun geloof door te geven, hebben de Bedarida's, net als de andere families van de Italiaanse diaspora, hun plicht van masoret — de traditie — vervuld, deze aflossing die, van generatie op generatie, voorkomt dat de vergetelheid triomfeert.

Aan het einde van deze reis verschijnt de familie Bedarida als een samenvatting van het Italiaans-Joodse lot: een naam geboren uit een Provençaalse ballingschap, vervoerd naar de havens en steden van het schiereiland, geworteld vooral in Livorno, opengebleid in het tijdperk van de emancipatie, getroffen door de rassenraciale wetten van 1938 en de deportatie, vervolgens teruggevoerd in de herinnering door de overlevenden.

Van alle deugden die deze familie over de eeuwen heen zou hebben uitgedruk, is het zonder twijfel de trouw van de herinnering — de zakhor — die overheerst. Want van het begin af droeg de familie in haar naam zelf het herinnering van een verlaten plaats, waardoor de familienaam een monument voor ballingschap werd. Deze herdenkingsvocation, beproefd tot het uiterste in de tragedie van de 20ste eeuw, verbindt het bijzondere lot van de Bedarida met de kardinale deugd van Israël als geheel: niets aan vergetelheid overlaten, doorgeven opdat het voortduurt. Daardoor wordt een familie met een bescheiden naam houder van een van de hoogste eisen van de Joodse traditie — herinneren, en doen herinneren.