Familie Bayer

De achternaam Bayer is in zijn oorsprong een naam van geografische toebehorende. Onomastische woordenboeken zijn het erover eens: Bayer is een familienaam met verschillende oorsprong, die het meest voorkomt in de Duitse landen, waar het kan zijn: ofwel een woonplaatsnaam — Bayer zijnde de Duitse mannelijke naam voor een inwoner van Beieren — ofwel een beroepsnaam. Voor zowel Joodse als christelijke families is de meest voorkomende vorm die van de demoniem: Bayer is een Duitse, Scandinavische en Joodse (Asjkenazi) naam, een woonplaatsnaam voor iemand afkomstig uit Beieren (in het Duits Bayern). Deze zelfde bron herinnert eraan dat deze regio in het zuiden van Duitsland zijn naam ontleent aan die van de Keltische stam der Boiëren die ooit dit grondgebied bewoonde.

De naam Bayer duidt dus oorspronkelijk op de man « uit Beieren » — degene die, nadat hij dit land verlaat, zich elders door zijn afkomst laat identificeren. Dit is het klassieke mechanisme van woonplaatsnamen: men noemt zichzelf slechts « de Beier » daar waar men niet meer in Beieren is, daar waar het afkomstig zijn van dit land een onderscheidend kenmerk vormt. De naam draagt dus reeds bij zijn vorming het spoor van een eerste verplaatsing. Het moet worden opgemerkt dat Bayer behoort tot een zeer verbreide onomastische familie: de naam Bayer betekent « iemand uit Beieren », en deze naam en zijn varianten komen veel voor in landen waar Duits en Germaanse talen worden gesproken.

Deze brede verspreiding verklaart de verscheidenheid van spellingen verbonden aan de lignage: Baier en Beyer in het Duitse gebied, Bayar, en, naarmate van de transcripties, de vormen Hebreeuws (באייר), Russisch (Байер), Arabisch (باير) of Oekraïens (Баєр). Elk van deze varianten is een afdruk: die van de passage van de naam van de ene taal naar de andere, van het ene alfabet naar het andere, naar gelang de grenzen die de diaspora kruiste. De referentiekaart verbonden aan deze lignage bevestigt zijn aard: Asjkenazi-patroniem waarvan de taal van oorsprong het Duits is, gedragen door Joodse personaliteiten [Q812126 — Wikidata]. De grote onomastische woordenboeken van het judaïsme van Midden- en Oost-Europa — die van Alexander Beider en Lars Menk — bieden het wetenschappelijke raamwerk om dit type Joods-Duitse naam in de nomenclatuur van Joodse patroniemen in te passen [A. Beider ; L. Menk, Avotaynu].

Om te begrijpen wat « uit Beieren komen » betekende wanneer een Jood deze naam droeg, moet men zich herinneren wat het Joodse leven in deze landen van het Heilige Roomse Rijk was. Beieren en het aangrenzende Franken waren onder de oudste Joodse nederzettingen van het middeleeuwse Europa. Regensburg, aan de Donau, herbergde reeds in de vroege middeleeuwen een actieve handelsgemeente, een van de oudste in de Germaanse ruimte; Neurenberg, Augsburg, Würzburg waren achtereenvolgens centra van studie en handel.

De economische geschiedenis van het Europese judaïsme verlicht de plaats van deze gemeenten. Michael Toch heeft aangetoond hoezeer de Joodse aanwezigheid in de Germaanse landen, vanaf de late oudheid en de vroege middeleeuwen, allereerst berustte op langeafstandshandel en ruilactiviteiten, die de Joden inpasten in de handelsnetwerken van het continent. Deze handelbestemming, die noch een zuivere keuze noch een zuivere dwang was maar het product van een geschiedenis, vormde blijvend het lot van Joodse families in Beieren en de Rijnvallei.

Maar dit land van herkomst was ook een land van beproeving. De gemeenten in Beieren ondergingen de terugkerende vervolgingen van de middeleeuwen — de massamoorden van de kruistochten, de beschuldigingen van rituele moord, de herhaalde verdrijvingen uit de keizerlijke steden. Juist uit deze beproevingen werden veel namen als Bayer geboren: verdreven uit een stad, gedwongen om naar het oosten te migreren, droegen Joodse families de naam van hun regio van herkomst met zich mee, die hun onderscheidende teken in de nieuwe gastlanden werd. De naam « uit Beieren » is dus, impliciet, de naam van een ballingschap.

In deze beproeving smeedde het Asjkenazische judaïsme een van zijn diepste deugden: de trouw aan de Wet en de studie temidden van tegenspoeden. Jeffrey Woolf heeft beschreven hoe de gemeenten van het middeleeuwse Asjkenaz tussen het jaar duizend en 1300 een dicht weefsel van religieus leven bouwden — synagogen, scholen, liefdadigheidsinstellingen — waardoor zij elke plaats van verblijf, hoe onzeker ook, tot een heilige ruimte maakten. Waar Bayers leefden, hadden zij deel in dit collectieve werk: handhaven, tegen alle odds in, een door heiligheid geordende gemeente.

Als de naam Bayer ons terugbrengt naar Ashkenaz, dan moeten we ons ook tot de concrete textuur van het religieuze leven wenden om te begrijpen wat de ervaring was van de joodse families waaruit hij voortkomt. Recent onderzoek heeft onze blik op deze vroomheid vernieuwd: het was niet alleen een zaak van geleerden, maar de ademhaling van iedereen.

Elisheva Baumgarten heeft de praktijk van vroomheid in het middeleeuwse Ashkenaz bestudeerd en aangetoond hoe mannen en vrouwen, gewone mensen zowel als geleerden, dag in dag uit een religieuze naleving weven gemaakt van dagelijkse gebaren — gebeden, zegeningen, naleving van voedselverboden, liefdadigheid — die het ganse bestaan van vorm voorzag. Deze dagelijkse vroomheid, gedeeld door de bescheiden zowel als door de wijste, vormt de stille achtergrond van elke Ashkenazische lignée. Een familie Bayer uit het middeleeuwse Beieren of Franken zou zich het leven niet anders hebben voorgesteld dan ritmisch gemarkeerd door deze verplichtingen, waarvan de collectieve vervulling de gemeenschap vormde.

Deze collectieve dimensie was centraal. Het middeleeuwse joodse leven kende het geïsoleerde individu niet: het was georganiseerd in kehillot, gemeenschappen voorzien van hun instellingen, hun rabbijnse tribunalen, hun liefdadigheidskassen. Ephraim Kanarfogel heeft de rijkdom van de rabbijnse cultuur van het middeleeuwse Ashkenaz aangetoond, waar de studie van de Torah en de Talmoed niet voorbehouden was aan een abstract elitestuk maar doordrenkte het leven van gemeenschappen, generaties van geleerden vormend die recht spraken en vragen van de Wet uitmaakten. En Haym Soloveitchik heeft in zijn essays de manier geanalyseerd waarop lokale gebruiken en gewoonten (de minhag) in Ashkenaz een quasi-heilige autoriteit verkregen, elke gemeenschap aan haar verleden bindend.

In deze wereld was liefdadigheid (tsedaka) geen facultatieve deugd maar een pijler van het collectieve leven. De zorg besteed aan de arme, de wees, de weduwe, de voorbijganger in nood, structureerde de morele economie van de gemeenschap. Daar waar families Bayer aan deze instellingen deelnamen — door de armen uit te rusten, reizigers te ontvangen, scholen te steunen —, belichaamden zij deze joodse opvatting van solidariteit die van elk lid de bewaarder van zijn naaste maakt. Dit is een van de grote deugden die Israël door de eeuwen heen heeft gedragen: de overtuiging dat geen enkel individu alleen wordt gered, dat de hele gemeenschap verantwoordelijk is voor het lot van ieder.

De naam Bayer, geboren in Beieren, bleef niet beperkt tot zijn geboortegrond. De grote beweging van het Asjkenazische joodse leven was, van de late middeleeuwen tot de moderne tijd, een voortdurende migratie naar het oosten: van Duitsland naar Bohemen en Polen, vervolgens naar Galicië, Hongarije, Oekraïne en het Russische Rijk. Deze verplaatsing was ook die van een taal.

Jean Baumgarten heeft de geschiedenis van het Jiddisj nagevorst, deze « zwervende » taal ontstaan uit de ontmoeting tussen Middelhoogduits en Hebreeuws, die de volkstaal van Asjkenazische Joden werd en hen vergezelde, als een draagbaar vaderland, in al hun verplaatsingen door Europa. Een Familie Bayer vertrokken van Beieren naar Polen bracht dus mee, samen met haar Duitse naam, een Germaanse taal die zij eeuwenlang zou bewaren, ver van haar geboortegrond. De familienaam en de taal getuigden samen van een eerste wortel in de Germaanse ruimte, voortaan getransponeerd op Slavische gronden.

Het is deze verplaatsing die de aanwezigheid van de naam in de hele Oosterse Asjkenazische diaspora verklaart, en de Cyrillische varianten (Байер, Баєр) die het corpus aan de lignage toeschrijft. De grote onomastische woordenboeken van Alexander Beider — over de familienamen van Joden van het Russische Rijk, het Koninkrijk Polen en Galicië — inventariseren precies deze judeo-Duitse namen die naar het oosten zijn verplaatst, waarvan Bayer deel uitmaakt [A. Beider ; L. Menk, Avotaynu].

Aan de omwenteling van de negentiende en twintigste eeuw kende deze wereld een buitengewone gisting. Delphine Bechtel heeft de culturele joodse wedergeboorte in Midden- en Oost-Europa tussen 1897 en 1930 geanalyseerd, het moment waarop de Jiddisj-taal, de literatuur en het joodse nationaal bewustzijn een ongekende bloei kenden. De Asjkenazische families — onder wie veel Bayers — waren de actoren van deze intellectuele en artistieke bloesem, dragende bij aan het denken, de letteren en de wetenschappen in de grote steden van het joodse Europa. Dit is een van de schitterendste voordelen van deze cultuur: de liefde voor kennis en het woord, doorgegeven van generatie op generatie als een erfenis kostbaarder dan enig materieel bezit.

De geschiedenis van Joodse families in de Germaanse ruimte werd ook gekenmerkt door een bijzondere figuur: die van de Hofjude, de financier en leverancier van vorsten, wiens positie, schitterend en blootgesteld, de hele ambiguïteit van de Joodse voorwaarde in het moderne Europa condenseerde. Hoewel geen bepaalde Bayer-lignee hier in deze rol wordt geattesteerd, werpt de geschiedenis van deze intermediairs licht op de sociale wereld waarin dergelijke families opereerden.

Yair Mintzker heeft een studie gewijd aan het proces en de executie van Joseph Süss Oppenheimer, de beroemdste der Hofjuden van de 18de eeuw, wiens tragisch lot de fragiliteit van deze existenties blootlegde, hangend van de gunst van vorsten. De gunst van een vorst kon alles geven en alles terugnemen. Deze onzekerheid was het lot van veel Joodse families wier economische activiteit staten diende die hen echter nauwelijks tolereerden.

De economie was voor het Ashkenazische judaïsme zowel een handelingsveld als een beperking. Daniel Jutte heeft de rol van Joden in de « economie van geheimen » tussen 1400 en 1800 bestudeerd — handel in kennis, technieken, zeldzame goederen — en aangetoond hoe zij intermediaire posities innamen in een Europa dat hen marginaliseerde terwijl het zich op hun competenties beriep. Waar Bayers handel, lening en ambacht uitoefenden, namen zij deel in deze lange traditie van economische actie aan de marge, maar onmisbaar voor het maatschappelijk lichaam — actie die de Joodse traditie nooit heeft gescheiden van de eis van gerechtigheid en eerlijkheid in zaken.

Deze economische activiteit ging altijd samen met studie. Edward Fram heeft, door het uitgeven van de gerechtshofjournaals van rabbi Hayyim Gundersheim in Frankfurt aan het eind van de 18de eeuw, een venster geopend op de manier waarop in een grote Duitse gemeenschap rabbijnse rechtvaardigheid geschillen van alledag — commercieel, familiaal, gemeenschappelijk — zo dicht mogelijk bij het leven van mensen regelde. Men ziet hier deze Ashkenazische deugd aan het werk: menselijke zaken, zelfs de meest prozaïsche, aan het rechtbankje van de Wet onderwerpen, en gerechtigheid niet een verafgelegen ideaal maar een dagelijkse praktijk maken. Waar Bayers procedeerden, schikten of recht spraken, namen zij deel in deze Joodse opvatting van recht als concreet instrument van vrede tussen mensen.

In het moderne tijdperk stond het Ashkenazi-jodendom voor een immense uitdaging: de transformatie van de wereld eromheen, de opkomende emancipatie, de Verlichting, de secularisering. Hoe kon men de trouw aan de Wet (halakha) handhaven in een snel veranderend universum? Deze vraag doorliep de gemeenschappen van de Germaanse en Donau-ruimte waar Bayer-leden leefden.

Maoz Kahana analyseerde in zijn studie over halakhisch denken « van Praag tot Pressburg » de manier waarop de grote meesters van de Wet, geconfronteerd met een veranderende wereld, het joodse juridische schrijven vernieuwden om antwoord te geven op de uitdagingen van hun tijd. In deze zelfde ruimte — Bohemen, Moravië, Hongarije, aan de grenzen van de oorspronkelijke Duitse landen — voltrok zich één van de meest vruchtbare reflecties van het jodendom op zijn eigen continuïteit. De Ashkenazi-families van deze regio's leefden in het hart van deze spanning tussen trouw en aanpassing, en de naam Bayer was daar aanwezig, verpland vanuit het naburige Beieren.

Deze geschiedenis is onderdeel van het lange verhaal van het Europese jodendom waarvan Alan Levenson een synthese heeft geboden, waarin de continuïteiten en breuken worden geschetst die het joodse volk van de Oudheid tot de hedendaagse tijd hebben geleid. In dit verhaal was wellicht de kardinale deugd van de Ashkenazi-gemeenschappen hun vermogen om trouw en uitvinding te verbinden: trouw blijven aan een duizendjarige Wet terwijl men deze steeds opnieuw doordenkt, generatie na generatie. Deze levende opvatting van de halakha — niet verstard maar altijd ter discussie gesteld — is één van de grootste bijdragen van Ashkenazi aan het universele joodse denken.

De talmudische kennis, de nederigheid voor de tekst, de nauwgezette aandacht voor zowel de letter als de geest van de Wet: dit waren de deugden die de meesters van deze gemeenschappen cultiveerden. Wanneer leden van de familie Bayer in een yeshiva studeerden, onderwezen, of eenvoudigweg aan hun kinderen het respect voor studie doorgaven, verlengden zij deze ononderbroken keten die, generatie na generatie, elke Jood verbindt met de openbaring op de Sinai.

De lineage Bayer is niet de geschiedenis van een enkele familie, maar die van een naam — en daardoor die van een volk. Voortkomend uit de naam van Beieren, zegt deze familienaam allereerst een geografische oorsprong: die van de Joodse gemeenschappen die al in de Middeleeuwen in de steden van Zuid-Duitsland waren gevestigd, in Regensburg, in Neurenberg, in Augsburg. Maar omdat een naamaanduiding van oorsprong slechts aan diegene wordt gegeven die zijn land heeft verlaten, is Bayer ook in zijn essentie de naam van een ballingschap en een migratie: die welke de Askenazische Joden uit het Rijndalgebied en Beieren naar het oosten van het continent droeg, tot aan de vlaktes van Polen, tot aan de heuvels van Galicië en tot aan de grenzen van het Russische Rijk, overal sporen achterlatend in Cyrillisch, Hebreeuws en Latijnse schrift van dezelfde naam.

Door alle beproevingen heen — vervolgingen, verbanningen, onzekerheid van vorstelijke gunst — wisten de families van deze Askenazische wereld een netwerk van religieus en gemeenschappelijk leven van opmerkelijke dichtheid in stand te houden. Zij cultiveerden de vroomheid van het dagelijks leven, de liefdadigheid jegens de arme en de vreemdeling, de gerechtigheid die werd uitgesproken in het gerechtshof van de Wet, en bovenal de studie, doorgegeven als de kostbaarste erfenis.

Indien men zou moeten benoemen wat deze lineage, boven alles, het best heeft uitgedrukt, zou het zonder twijfel de trouw in beweging zijn: dit vermogen, zo diep Askenazisch, om overal bij zich mee te dragen — in de naam van een verloren stad, in een op Slavische landen bewaarde Germaanse taal, in de boeken en gebeden die van ballingschap tot ballingschap werden doorgegeven — een intacte identiteit in het hart van voortdurende verplaatsing. De naam Bayer, die een Beierse oorsprong in de alfabetten van heel Europa inschudt, is daarvan zelf het embleem. Daarin sluit het lot van deze lineage aan bij de collectieve herinnering van Israël: dat van een volk dat, verdreven uit zijn landen, van de trouw aan zijn Wet en zijn kennis de vaderland maakte die geen grens hem kon ontnemen.