Familie Bauer

De meest zekere bevestiging met betrekking tot de Bauer in Italië is hun inschrijving in de catalogus van Schaerf zelf. Dit werk, dat meerdere keren opnieuw werd uitgegeven en herdrukt, blijft het uitgangspunt voor elk onderzoek naar Joodse familienamen op het schiereiland; het werd in 1925 in Florence gepubliceerd met, naar gebruik, een appendix gewijd aan Joodse adellijke families in Italië [Schaerf, 1925]. In 1925 publiceerde Samuele Schaerf in Florence een kleine uitgave getiteld « I cognomi degli ebrei d'Italia », voorzien van een appendix. Het feit dat de naam Bauer erin voorkomt, betekent dat op dat moment Joodse families met deze naam talrijk genoeg op Italiaans grondgebied aanwezig waren om in een registratie te worden opgenomen.

De etymologie oriënteert de historische lezing. De familienaam Bauer wortelt in de Duitse en asjkenazisch-Joodse culturen, voortvloeiend uit een woord uit het Middelhoogduits dat boer of landbouwer betekent. De onomasiologen documenteren twee overnemingspaden. Onder joden ontstond de naam enerzijds door aanname van de Duitse familienaam — hoewel joden in de periode waarin familienamen werden verworven nauwelijks landbouwers waren —, anderzijds door een kunstmatige creatie gevormd uit Duitse woordenschat zonder verband met het beroep. Dit onderscheid is van cruciaal belang: de naam geeft niet aan dat deze joden de grond bearbeidten, maar dat zij op een bepaald moment van hun geschiedenis leefden in een Duitstalige wereld waar de administratie van de Habsburgers of de Duitse vorstendommen Joodse families, op de grens van de achttiende en negentiende eeuw, dwong vaste familienamen aan te nemen.

Het hier vastgestelde feit is bescheiden maar stevig: de Bauer in Italië zijn naar alle waarschijnlijkheid een familie van asjkenazische afstamming die in het Italiaanse jodendom werd geïntegreerd. Deze integratie zelf — het vermogen van een geslacht uit elders om een plaats te vinden in een nieuw gemeenschappelijk weefsel — vertoont een van de deugden die de Joodse traditie altijd hoog heeft geschat: de gastvrijheid voor vreemdelingen en het vermogen om een gemeenschap te vormen ongeacht de herkomst, een verre echo van het herhaalde gebod in Deuteronomium om de ger lief te hebben, degene die van elders komt.

Om te begrijpen hoe een Duitse naam zich in Italië wortelt, moet men het milieu dat haar opving, herstellen. De Italiaanse Renaissance was voor de joden een periode van opmerkelijke intellectuele vitaliteit, met verfijning beschreven door Robert Bonfil : de gemeenschappen op het schiereiland, hoewel onderworpen aan de beperkingen van de getto vanaf de zestiende eeuw, ontwikkelden een cultuur waarin talmudische studie, geneeskunde, geldleningen en letteren elkaar kruisten [Bonfil, 1994]. In dit kader waren de asjkenazische migraties naar Noord-Italië — vanuit de Rijnland en Duitse landen naar Padua, Venetië en Friuli — constant van de vijftiende tot de achttiende eeuw, en brachten zij hun rituelen, hun halakische kennis en uiteindelijk hun familienamen mee.

De handschriftelijke productie illustreert deze rijkdom. De verlichte Hebreeuwse handschriften van Italië, bestudeerd door Giulia Tamani, getuigen van een boekkunst waarin asjkenazische en Italiaanse decoratieve tradities elkaar ontmoetten, teken van een Joodse bevolking die tegelijkertijd pluralistisch en creatief was [Tamani, 2010]. Colette Sirat heeft bovendien aangetoond hoe middeleeuws Joods denken zich in de eerste plaats leest in de materiële realiteit van handschriften — gekopieerd, geannoteerd, van hand tot hand overgedragen —, waardoor het boek het werkelijke vat van Israëls geheugen wordt [Sirat, 1983]. Een familie die, zoals de Bauer, zich in deze wereld inschrijft, neemt deel aan een beschaving van de tekst en overdracht.

Het was in de grote havenstedenen van het Noorden dat deze vermenging haar maximale intensiteit bereikte. Een rijke en invloedrijke Joodse gemeenschap leefde in Triëst, grote haven van het Austro-Hongaarse Rijk die pas na de Eerste Wereldoorlog Italiaans werd ; in de negentiende eeuw en in de eerste decennia van de twintigste eeuw kende zij een opmerkelijke uitstraling. Triëst, stad van Duitse en Italiaanse taal tegelijkertijd, onderworpen aan de Habsburgers, bood precies het terrein waar een familienaam zoals Bauer kon ontstaan in een Duitstalige context en zich vervolgens kon mengen in de Italiaanse judaïciteit. Hierin hebben wij geen genealogische zekerheid over een bepaalde familie, maar wel een overtuigend historisch kader dat de naam begrijpelijk maakt.

Tegenover het Oostenrijks-Hongaarse Triëst verrijst de ander grote pool van de Italiaanse judaïciteit: Livorno, de vrije stad der Medici's, toevluchtsoord van de « Portugese joodse Natie ». Lionel Lévy heeft hiervan de nauwkeurige geschiedenis geschreven, aantonend hoe deze Sefardische gemeenschap van de zestiende tot de twintigste eeuw een netwerk weefde dat Amsterdam, Livorno en Tunis verbond, tot de schemering die hij « het laatste der Livornezen » noemt [Lévy, 1996 ; 1999]. Hoewel de Bauer van een Asjkenazische stam afkomstig zijn, plaatst hun aanwezigheid in de Italiaanse registers hen desondanks in een ruimte waar Sefarden en Asjkenazi's naast elkaar leefden, zich soms verbonden, en waar de grenzen van ritus vervagen ten voordele van een samengestelde Italiaanse judaïciteit.

Hier antwoorden herinnering en archief elkaar voorzichtig. De familiale traditie van de gemengde geslachten van Italië draagt vaak herinnering over aan een dubbele oorsprong — een voorvader « uit het Noorden » die een familie uit het Zuiden of de kust trouwde —, terwijl het archief slechts de coëxistentie van de groepen bevestigt. De Bauer een Livornese trajectorium toekennen zou speculatie zijn; maar erkennen dat zij leefden in een wereld waar de gastvrijheid van Livornezen tegenover de Iberische banneling een bewonderd model was, dat staat de geschiedenis toe. Deze havensgemeenschap belichaamde de deugd van gastvrijheid en economische onderlinge hulp — handel in dienst van collectief overleven —, een waarde die de herinnering van Israël associeert met de tsedaka, gerechtigheden gedaan als weldadigheid.

De negentiende eeuw transformeerde de toestand van de joden in Italië radicaal. De emancipatie, voortgebracht door de Risorgimento en de Italiaanse eenheid van 1861, schafte de ghetto's af en opende de joden volledige burgerschap. Deze verschuiving is goed vastgesteld: zij stelde Joodse families in staat om in het economische, academische, militaire en artistieke leven van de natie in te treden. De schilder Amedeo Modigliani, geboren in 1884 en gestorven in 1920, afkomstig uit een Joodse familie uit Livorno, behoort tot de meest beroemde vertegenwoordigers van de School van Parijs, terwijl het traditionele Joodse leven voortduurde. Dit voorbeeld, beroemd onder allen, getuigt van de vruchtbaarheid van de emancipatie: de intrede van Italiaanse joden in de Europese artistieke en wetenschappelijke moderniteit.

Voor een familie met een Germaanse achternaam zoals de Bauers was deze periode op twee fronten beslissend. Enerzijds valideerde de emancipatie het gebruik van vaste namen die waren overgeërfd uit de Habsburgse periode. Anderzijds plaatste zij deze families op het snijpunt van twee werelden: die van het Habsburgse Rijk, waarvan Triëst tot 1918 een onderhorig grondgebied bleef, en die van het eengemaakt Italië. De betrokkenheid bij het collectieve leven — gemeentelijk, filantropisch, cultureel — werd toen het kenmerk van geëmancipeerde Joodse families, die de oprichting van liefdadige instellingen, onderlingsehulpmaatschappijen en burgerlijke betrokkenheden vermenigvuldigden. Dit is de concrete uitdrukking van een kardinale deugd van het jodendom: de betrokkenheid bij het leven van de stad, de zorg voor het algemeen belang begrepen als een voortzetting van de goddelijke dienst.

Beyond materiële trajectories, wordt een joods geslacht ook gemeten aan zijn aandeel in het geestelijk leven. Het Italiaans-joodse identiteit, en vervolgens de joods-identiteiten rond het Middellandse-Zeegebied waarmee het verbonden was, voedden een voortdurende reflectie op de Wet en op de zin. Léon Askénazi herinnerde eraan hoeveel het nadenken over joodse traditie « vandaag » veronderstelt dat men tekst-trouw en openheid naar de wereld samenbrengt [Askénazi, 1999]. Armand Abécassis, van woestijn naar verlangen, toonde de vruchtbare spanning aan die door het joodse denken loopt tussen de ontvangen Wet en het menselijk verlangen [Abécassis, 1987]. En Maurice-Ruben Hayoun heeft de lange keten van de joodse filosofie nagetrokken, van haar middeleeuwse wortels tot haar hedendaagse herformuleringen [Hayoun, 2023].

Een familie als de Bauer, ingebed in dit continuüm, was niet noodzakelijk producent van grote verhandelingen — het archief documenteert dit niet en het zou oneerlijk zijn dit te beweren. Maar zij nam deel, zoals de menigte van anonieme families, aan de overdracht die de talmudische kennis en studie levend houdt: door school, door synagoge, door het boek dat wordt gelezen en opnieuw geschreven. De gemeenschappen in het nabijgelegen Maghreb, waarvan de rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès en de geschiedenis van de gemeenschap van Tlemcen het spoor bewaren, tonen aan hoeveel deze overdracht overal de zaak van gewone families zowel als illustere meesters was [Botbol, 2000]. De deugd hier is niet glans, maar bescheiden trouw: het discrete behoud van een geheugenketen, deze individuele bescheidenheid die de traditie boven glorie plaatst.

Geen geschiedenis van een Italiaanse Joodse familie kan het duister zwijgen dat Europa overdekte. De fascistische rassenw etten van 1938 en vervolgens, na september 1943, de Duitse bezetting, stortten de Italiaanse Joodse gemeenschap in vervolging en deportatie. Op 16 oktober 1943 werd de vroegere Joodse getto van Rome omsingeld door de SS, en tweeduizend Joden werden in drie dagen massale razzia's gearresteerd. Triëst werd, precies daar, de plaats van het enige vernietigingskamp op Italiaans grondgebied, de Risiera di San Sabba — sinistere eigenaardigheid van deze grensstad waar zoveel families met Germaanse namen hadden geleefd.

De familienamen geregistreerd door Schaerf in 1925 verschijnen, helaas, in de lijsten van slachtoffers en overlevenden. Het werk van Dominique Natanson voor Joodse herinnering en onderwijs onderstreept de verplichting om te noemen, te tellen en door te geven, zodat elke verdwenene een naam terugvindt [Natanson, 1997]. Het is hier dat de plicht van zakhor zijn volle ernst krijgt: zich herinneren niet zoals men data verzamelt, maar zoals men levens eert [Yerushalmi, 1984]. Voor de Bauer, zoals voor zovelen anderen, is dit hoofdstuk er een waar het archief tegelijk grafmonument en gedenkteken wordt — en waar deugd zich reduceert tot het essentiële: overleven, getuigen, niet vergeten.

Wat moet men uit dit onderzoek naar de Bauer-lignée onthouden? Allereerst een methodische les: de naam alleen is al een document. Duits van wortel, Askenazisch van gebruik, Italiaans van inschrijving, het condenseert in twee lettergrepen de geschiedenis van een verplaatsing van het Germaanse Noorden naar het Italiaanse schiereiland, en van een geslaagde integratie in een convergente judaïteit [Schaerf, 1925]. Het archief staat niet toe om een genealogie van helden te brodelen; het stelt een kader vast — dat van een familie uit de Italiaanse judaïteit, waarschijnlijk via Duitse taalgebieden gekomen, vervolgens opgegaan in het weefsel van de gemeenschappen van het Noorden en de kust.

Uit deze trajectorie komt één deugd bovenuit: het vermogen tot gastvrije integratie, die dubbele beweging waardoor een van elders komende familie wordt welkom geheten en op haar beurt deelneemt aan het welkom heten. De naam Bauer zelf — de « buur », de « medebewoner » — draagt deze waarde in zich [Bauer, etymologie]. In zich wortelend in het Joodse Italië zal deze lignée het beste hebben uitgedrukt wat de traditie van Israël de liefde voor de ger noemt, de vreemdeling die nabij is geworden: niet de glans van een uniek werk, maar de collectieve, geduldige en bescheiden deugd van gemeenschap vormen voorbij grenzen en rituelen. Het is daarin dat het discrete lot van een familie aansluit bij de grote herinnering van een volk dat, afwisselend ballingen en bijeengevoegd, van gastvrijheid en trouw de pijlers van zijn voortbestaan heeft gemaakt [Yerushalmi, 1984].