Familie Batan

De familienaam Batan laat zich allereerst benaderen aan de hand van zijn vorm. De geattesteerde varianten — ABATAN, ABATTAN, ABBETTAN — onthullen een terugkerend kenmerk van de Joods-Maghrebijnse naamkunde : de oscillatie tussen een lange vorm, voorafgegaan door het voorvoegsel a-, en een korte vorm, waarin dit voorvoegsel is verdwenen. Deze grafische instabiliteit is geen toeval. Ze weerspiegelt de overgang van een naam van de ene taal naar de andere — van het dialectaal Arabisch naar het Castiliaans, van het Castiliaans naar het Frans van de koloniale registers — waarbij elke schrijver volgens zijn gehoor en zijn hand transcribeerde.

De grote naslagwerken van Sefardische en Maghrebijnse namen tonen aan hoeveel dit soort familienaam zich leent voor verschillende etymologische sporen. Een groot deel van de namen van de Joden van de Maghreb verwijst naar toponiemen — namen van dorpen, stammen, plaatsen van herkomst —, naar ambachten, of naar individuele bijnamen die erfelijk werden. De naam Batan, met zijn dichte klank, zou tot een van deze categorieën kunnen behoren : ambachtsnaam verbonden met de bewerking van wol en stof — de battan duidt in het Maghrebijnse Arabisch de voluit aan, degene die stoffen stampt —, of een afgekorte toponihem. Bij gebrek aan rechtstreekse en gedateerde attestatie zullen we ons onthouden van oordelen : volgens de beginselen van de Sefardische naamkunde kan dezelfde naam meerdere gelaagde oorsprongen bevatten, zonder dat een van hen de anderen uitsluit. Het is precies in deze methodische voorzichtigheid dat de nauwgezetheid ligt : de naam presenteert zich als een raadsel waarvan de oplossingen meervoudig blijven [Laredo, 1978].

Wat daarentegen vaststaat, is de toebehorigheid van deze naam tot het Maghrebijnse gebied, en zijn formele verwantschap met de uitgebreide familie van familienamen die de diaspora van Noord-Afrika na 1492 droeg. De naam, nog voordat de man, getuigt reeds van een inwortelheid : die van een gemeenschap die in de hantering van letters en klanken wist de spoor van haar oorsprong te bewaren.

Om een Magrebijnse lignée te begrijpen, moet je teruggaan naar de oprichtende breuk. In 1492 verdrijft het decreet van de Alhambra de Joden uit de kroon van Castilië en Aragón; vijf jaar later dwingen de Portugezen hen tot bekering of vertrek. Tienduizenden van hen steken de Middellandse Zee over en vinden onderdak op de kusten van Marokko, Algerije onder Ottomaanse heerschappij en Tunesië. Dit zijn de megorashim, de « uitgeworpenen », die zich aansluiten bij de toshavim, de inheemse Joden die sinds de oudheid in de Maghreb zijn gevestigd — soms sinds de vernietiging van de Tweede Tempel.

Uit deze ontmoeting ontstaat de Joods-Magrebijnse beschaving in haar klassieke vorm: een synthese tussen de liturgische en juridische verfijning uit Spanje en de lokale tradities, Arabische en Berberse, gevormd door eeuwen van samenleven met de islam. In de steden Fès, Tétouan, Tlemcen, Oran en Algiers stichten de nieuwkomers synagogen op, stellen taqqanot op — deze gemeenschapsverordeningen die huwelijk, erfrecht en liefdadigheid regelen —, en planten Kastiliaanse rituelen in die naast oude gebruiken bestaan.

In deze smeltkroes worden familienamen zoals Batan vastgesteld. Een familie met deze naam, of zij afstammen van de uitgeworpenen of van de inheemsen, neemt noodzakelijk deel aan deze geschiedenis van toevlucht en wederopbouw. En reeds in dit stadium tekent zich een deugd af, die alle herinnering van Israël doorkruist: de verhouding tot de vreemdeling en de ontvangst van de verbannene. Want de gemeenschappen die de banneling van Sefarad ontvingen, voerden, zonder het zo te formuleren, het bijbelse gebod uit dat zes en dertig keer in de Torah wordt herhaald — gij zult den vreemdeling liefhebben, want gij waart vreemdelingen in Egypte. De verbannene ontvangen, integreren, hem een plaats geven in de synagoge en het rabbijnse gerechtshof: dat was de eerste grootheid van de mellahs, en elke familie die zich daarin voegde, was in haar mate de erfgenaam ervan.

Als de hypothese van het vak van vollerij de naam Batan helderder maakt, opent zij zich op een heel domein van het joodse economisch leven in Maghreb. In de mellahs van Fès en Marrakech, in de joodse wijken van Tlemcen en Tétouan, bezetten Joden sleuttelposities in ambacht en handel: goudsmeden, kleermakers, leerlooiers, ververs, lakenhandelaren. Het werk met wol — het scheren, wassen, kardelen, vollen, verven — zette hele ketens in werking waar joodse ambachtslieden een erkende plaats innamen.

De vollerij, als men daarin de metaforische voorouder van de lignee moet zien, was een bescheiden en essentieel vak: het laken aan voeten of hamer vollen om de vezels dichter aan elkaar te trekken, ruwe stof in bruikbare stof omvormen. In deze activiteit ligt een les die de joodse traditie niet heeft opgeheven te vieren: de waardigheid van handwerk. De wijzen van de Talmoed, zelf houthakkers, smeden of schoenmakers, onderwezen dat een man zijn zoon een vak moet leren, en dat wie van de vrucht van zijn handen leeft meer waard is dan de vrome nietsdoener. Volgens de meest standvastige rabbijnse traditie is geen eerlijk werk verachtig, en het laken gevold door joodse handen droeg met de wol een deel van deze heiligheid van arbeid.

Wij kunnen niet bewijzen, wegens gebrek aan notariële stukken verbonden aan de naam, dat zekere familie Batan winkel hield in zekere mellah op zekere datum. Maar de kruising tussen het onomastische indicium en wat de economische geschiedenis ons leert over Maghrebijnse gemeenschappen maakt de hypothese aannemelijk, en waardig om met de vereiste voorzichtigheid te worden medegedeeld. De lignee lijkt, door haar eigen naam, in haar geheugen te hebben ingeschreven deze discrete en vruchtbare economische actie die één van de zuilen van het joodse voortbestaan in islamitisch gebied was.

Onder de gezinnen waar achternamen uit de Maghreb van deze vorm zich hebben gevestigd, neemt Tlemcen een vooraanstaande plaats in. Deze stad in het westen van Algerije, hoofdstad van het Zianidische rijk in de Middeleeuwen, was een van de grote centra van het Joodse leven in Noord-Afrika. Haar gemeenschap, oud en aanzienlijk, mengde inheemsen met vluchtelingen uit Spanje en Majorca, en straalde uit door haar geleerden en letterkundigen.

De geschiedenis van Tlemcen is onlosmakelijk verbonden met de herinnering aan een meester: Rabbi Efraïm Enkaoua, arts en talmudist die een vluchteling was uit Castilië en aan het einde van de XIVᵉ en begin van de XVᵉ eeuwen kwam, wiens graftombe een belangrijke bedevaartplaats werd voor de Joden van de Maghreb. Rond figuren van dit formaat ontstond een gemeenschappelijke cultuur gemaakt van talmudische kennis, vroomheid en solidariteit. De gemeenschappen van Tlemcen ontwikkelden instellingen voor liefdadigheid, scholen, rabbijnse tribunalen, en cultiveerden een betrokkenheid bij het gemeenschappelijk leven die het bestaan van ieder individu structureerde van geboorte tot begrafenis.

Een Maghrebijnse lignage ingebed in dit weefsel — of het nu in Tlemcen zelf was of in de naburige steden Oran en Nedroma — nam deel aan deze cultuur van kennis en wederzijdse hulp. De georganiseerde liefdadigheid, de tsedaqa, was daar geen occasioneel gebaar maar een instituut: kassen voor de armen, bruidsschatten voor weesmeisjes, losprijs voor gevangenen, hulp aan reizigers. Door zich aan dergelijke gemeenschappen toe te voegen, leerden families dat sociale rechtvaardigheid — want zulks is de eerste betekenis van de tsedaqa, niet liefdadigheid maar recht — het cementen stof van het Joodse leven vormde. Deze deugd van zorg voor de ander, gedragen door de collectieve herinnering van Israël sinds de profeten, vond in de mellahs en haras van de Maghreb een dagelijkse incarnatie.

Het is een domein waarin het Maghrebijnse jodendom een bijzondere glans bereikte: dat van de liturgische poëzie, de piyyut. Als erfgenamen van de grote Andalusische school — die van Salomon Ibn Gabirol, Yehuda Halevi, Abraham Ibn Ezra — bewaarden, verrijkten en zongen de Joden van Noord-Afrika een immens repertoire van heilige gedichten, samengesteld voor feesten, huwelijken, besnijdenissen en studiewaakjes.

Haïm Zafrani toonde in zijn baanbrekende werken over de judeo-Maghrebijnse liturgische literatuur aan hoe levendig en geleerd tegelijkertijd deze traditie was: de bakkashot gezongen voor de dageraad van de shabbat, de qinot van rouwdagen, de huwelijkshymnen, vormden een continuüm waarin de Hebreeuwse taal, de herinnering aan Sefarad en de kunst van de maqâmât ontleend aan de Andalusische en Arabische muziek, van generatie op generatie werden doorgegeven. Deze cultuur was net zo veel mondeling als geschreven: zij werd doorgegeven in de huishoudens, synagogen en gilden van zangers.

Een Maghrebijnse familie, ongeacht haar naam, leefde in het ritme van deze gezangen. Of een van haar leden paytan was — liturgische dichter — of gewone gelovige die de melodieën van vader op zoon overdroeg, zij nam deel aan deze bijdrage aan het joods denken en joods cultuur die de bescheiden grootheid van het Hebreeuws Maghreb uitmaakt. Wij bezitten geen piyyut ondertekend door een hand Batan; wat de traditie ons overdraagt, is het kader van een beschaving waarin elk gezin depositaris was van een fragment van deze klankschat. De vroomheid was hier niet austeer maar melodieus, en de trouw aan de Wet sprak zich net zozeer uit in het gezang als in de studie.

De negentiende eeuw bracht ingrijpende veranderingen in de situatie van de Joden van de Maghreb. In Algiers maakte de Franse verovering vanaf 1830, gevolgd door het Crémieux-decreet van 1870, het voor autochtone Joden mogelijk om het Franse burgerschap te verkrijgen — een beslissende gebeurtenis die hen losrukte uit hun oude status en hen in een diepgaande culturele transformatie meevoerde. In Marokko en Tunesië opende de activiteit van de Alliance israélite universelle, vanaf 1862, scholen waar het Frans, moderne kennis en nieuwe ambities werden verspreid.

De families die de namen van het oude Maghreb droegen — waaronder die van de lignée Batan en haar varianten — bevonden zich toen in deze grote beweging: scholing, verstedelijking, intrede in moderne beroepen, migratie naar grote kustelijke steden, en vervolgens, in de twintigste eeuw, vertrek naar Frankrijk, Israël, Canada. De registers van de koloniale burgerlijke staat, waar de namen in hun Franse schrijfwijze werden vastgelegd — vandaar juist de veelvoud ABATAN / ABATTAN / ABBETTAN —, vormen tegenwoordig een van de voornaamste documentaire bronnen om deze families terug te vinden.

Deze periode van overgang was ook een tijd van vruchtbare spanning tussen trouw en openheid. Veel Maghrebijnse Joden wisten de moderniteit en nieuwe vorming te omarmen zonder de halakha noch de herinnering aan de vaderen te verloochenen — belichamend die tolerantie van binnen, dat vermogen om verschillende werelden bij elkaar te houden, wat een van de diepe hulpbronnen van het Sefardisch jodendom was. Anderen ondergingen de pijn van ballingschap en verlies van oriëntatiepunten. De eerlijkheid van het verhaal gebiedt te zeggen dat deze schaduwen net zozeer aan bod komen als deze successen: de moderne verspreiding was voor sommigen een vervulling, voor anderen een ontworteling, en vaak beide tegelijk. De lignée Batan, evenals zoveel andere, ging over deze drempel en droeg ver weg, in haar nieuwe landen, de oude naam van haar Maghrebijnse oorsprong.

Aan het einde van deze reis verschijnt de lijn Batan ons minder als een dynastie met scherpe contouren dan als een draad, dun maar taai, geweven in de grote doek van het maghrebijnse judaïsme. Zijn naam, onder zijn drie varianten, draagt in zich het raadsel van een oorsprong — voller van stoffen of vergetenplek — dat alleen de onomastiek nog niet met zekerheid kan oplossen [Laredo, 1978]. Maar rond deze naam werpt de collectieve geschiedenis licht op een waarschijnlijke baan: die van een familie ontstaan uit de ontmoeting tussen de verbannen van Sefarad en de autochtone Joden, geworteld in de mellahs en de steden van het Maghreb, gevoed door talmudische kennis, gezongen vroomheid en gemeenschappelijke solidariteit, dan meegevoerd door de grote moderne migraties.

Zou men, boven alles, de deugd moeten noemen die deze lijn het best zou hebben uitgedrukt, dan zou het zonder twijfel de waardigheid van arbeid en discreet economisch handelen zijn — die welke zijn naam zelf lijkt in te schrijven, indien het inderdaad de voller aanduidt, de wollenambachtsman die de ruwe stof in nuttige doek omvormt. In deze bescheiden grootheid van handwerk sluit de familie Batan aan bij de meest constante lering van de wijzen van Israël: dat heiligheid niet alleen in studie woont, maar ook in handen die eerlijk werken en voor de behoeften van de hunnen zorgen. En voorbij dit bijzondere kenmerk deelt zij in de deugden die het hebraïsche Maghreb door de eeuwen heen droeg — het ontvangen van de vreemdeling, de zorg voor de ander, de gezongen trouw aan de Wet. Daarin raakt het duister lot van een familie het licht van een herinnering die haar overstijgt: die van Israël, verspreid en trouw, tussen de oevers van de Middellandse Zee.