Familie Basola

Om de Basola-geslacht te begrijpen, moet men zich eerst het land voorstellen dat het voortbracht. Ancona, pauselijke haven aan de Adriatische Zee, was in de zestiende eeuw een van de levendigste contactpunten tussen de Italiaanse christenheid en de Levantijnse wereld. De pausen zelf, bezorgd om deze maritieme uitvoerhafen te doen bloeien, moedigden er de vestiging van Joodse kooplieden aan, met name van degenen uit het Osmaanse Rijk, wiens handel de stad verrijkte. Pesaro, iets verder naar het noorden, onder het gezag van de hertogen van Urbino en later de Della Rovere, bood een aanvullend toevluchtsoord, met zijn eigen gemeenschap en zijn beroemde Hebreeuwse drukkerijen [Cecil Roth, The History of the Jews of Italy].

In deze steden was het Joodse leven pluralistisch. Elke « natie » — Italiaans, Duits, Spaans, Levantijns — behield zijn liturgische gebruiken, zijn synagogen en zijn huwelijksgebruiken, terwijl zij dezelfde Wet deelden. Dit is een onderscheidend kenmerk van het Italiaans jodendom: het vermogen om uiteenlopende rituele tradities op een beperkte ruimte naast elkaar te laten bestaan zonder de eenheid van de gemeenschap te breken. Deze tolerantie van binnenuit, dit vermogen om het andere ritueel als legitiem te erkennen, bereidt het intellectuele terrein voor waaruit een man als Mordekhai Basola zou voortkomen, juist aangeroepen om gebruiken op elkaar af te stemmen en in harmonie te brengen.

De naam Basola zelf behoort tot deze Italiaanse onomastiek waar toponiemen of bijnamen vaak zichtbaar worden. Men koppelt hem aan het gebied van de Marche en Emilia, waarvan de Joden, verdreven of onder druk gezet naar gelang van pauselijke bullen, van stad tot stad trokken. Elke verdrijving, elke nieuwe belasting, elke beperking van renteleningovergangen tekenden de kaart van deze gemeenschappen opnieuw. De Basola-geslacht is ingeschreven in deze gedwongen mobiliteit, die van Italiaanse Joodse families rondreizende bewaarders van hun kennis en hun recht maakt.

De figuur die de hele lignée domineert is die van Mordekhai — die hebreeuwse bronnen ook Moïse (Mosheh) noemen — ben Reuven Basola, wiens bestaan meestal tussen 1480 en 1560 wordt gesteld [Encyclopaedia Judaica]. Rabbijn, hij oefende zijn gezag uit in de gemeenschappen van de Marken, vooral in Ancona, en volgens de traditie in Pesaro, voordat een lange carrière gewijd aan studie, halachische beslissingen en gemeenschapsleven.

Zijn reputatie berustte op een dubbele competentie, zeldzaam en kostbaar: de beheersing van de Talmoed en de rabbijnse jurisprudentie enerzijds, en openheid voor de wetenschappen van zijn tijd anderzijds. Man van de Renaissance zowel als jurist van de Wet, hij behoort tot die Italiaanse rabbijnen die het profane kennis niet tegenover de Torah stelden, maar in astronomie, geografie en wiskunde evenzovele hulpmiddelen van vroomheid zagen. Dit samengaan van talmudische kennis en wetenschappelijke kennis is een van de voornaamste kenmerken van het Italiaanse judaïsme van de Renaissance, waarvan Mordekhai Basola een volmaakt voorbeeld biedt.

Zijn gezag openbaarde zich in de grote aangelegenheden die het Italiaanse judaïsme van de 16e eeuw beroerden. Men verhaalt dat hij deelnam aan de beraadslagingen over het geschil rond de get van Ferrara, dat beroemde geschil over de geldigheid van een echtscheidingsdocument dat de grootste beslissers van Italië in beweging zette. In deze debatten onderscheidde Mordekhai Basola zich door het streven de strengheid van de halakha te bewaren terwijl hij trachtte het aantal mamzerim niet te vermenigvuldigen — kinderen getroffen door onwettigheid — die al te strenge uitspraken zouden hebben voortgebracht. Deze zorg om de strengheid van de Wet en de goedheid tegenover kwetsbare personen te verbinden getuigt van een opvatting van de halakha waarin gerechtigheid zich nooit van medelijden scheidt, volgens een ideaal dat dierbaar was aan de rabbijnse traditie.

Wat Basola's naam in het lange geheugen van het Joodse volk deed binnengaan, was een reis. Tussen 1521 en 1523 ondernám Mordekhai Basola een pelgrimage naar het Land Israël, en hij legde het verslag ervan vast in een verhaal bekend onder de titel Massa'ot — « Reizen » of « Pelgrimstochten » — dat een van de meest kostbare documenten over Joods Palestina werd na de Ottomaanse verovering [Encyclopaedia Judaica].

Het belang van deze tekst ligt in de datum en de nauwkeurigheid ervan. Basola reisde kort nadat Selim I in 1517 het Heilige Land aan de Mamelukken had ontruk, aan het begin van de lange Ottomaanse heerschappij. Zijn getuigenis beschrijft met de zorg van een waarnemer de gemeenschappen die hij ontmoette: Jeruzalem, Safed, Hebron, Galilea. Hij noteert het aantal Joodse huishoudens, de toestand van de synagogen, de gebruiken, de prijzen, de wegen, de gevaren. Waar de legende van de pelgrimage plaats maakt voor methodische observatie, wordt het verhaal een historische bron van de eerste rang om het yishuv — de Joodse vestiging in het Land Israël — te kennen vóór de Kabbala-bloei van Safed.

Deze reis is echter niet alleen een document; het is een geestelijke daad. Door naar Sion te zeilen, belichaamde Mordekhai Basola de kardinale waarde van de gehechtheid aan het Land Israël, deze ahavat ha-arets die de Joodse traditie levend heeft gehouden door alle vervoeringen heen. Zijn pelgrimage verbindt het unieke lot van een rabbijn uit de Marche met de collectieve herinnering van Israël, met deze lange rij van reizigers — van Benjamin van Tudela tot Obadia van Bertinoro — die, eeuw na eeuw, weigerden dat het Beloofde Land slechts een liturgische herinnering zou zijn. Door op te tekenen wat hij zag, voerde Basola een overdrachtswerk uit: hij gaf zijn geloofsgenoten in het Westen, die niet konden vertrekken, de ogen van een getuige.

Terug in Italië nam Mordekhai Basola zijn functie van geestelijk gids en jurist weer op. De decennia die op zijn reis volgden waren voor de Joden van Ancona jaren van zowel commerciële welvaart als groeiende bedreiging. Het pauselijk beleid oscilleerde tussen eigenbelang en inquisitoriale strengheid, en de gemeenschap van Ancona, waar Levantijnse kooplieden en voormalige Portugese marranen samenstroomden, was blootgesteld aan de wisselingen van Rome.

In deze context beperkte de rol van een rabbijn zich niet tot het oplossen van rituële kwesties: hij bepaalde de overleving van de groep zelf. Mordekhai Basola onderscheidde zich door zijn betrokkenheid bij het collectieve leven, deze verantwoordelijkheid tegenover de kehilla die in het jodendom niet voortkomt uit bovenmatige deugd maar uit plicht. De belangen van de gemeenschap verdedigen bij de autoriteiten, hulp aan behoeftigen organiseren, geschillen tussen kooplieden beslechten, toezicht houden op de bruidsschat van arme meisjes — de hakhnasat kalla — dit was het dagelijkse patroon van een rabbijnse autoriteit. De zorg voor de meest bedelaars, de liefdadigheid als institutie georganiseerd, bepaalt hier de concrete verantwoordelijkheid van de rabbijn tegenover de zijnen.

Het was ook door zijn belangstelling voor financiële en geldkwesties dat Basola zijn tijd markeerde. Het economische leven van de Italiaanse Joden rustte grotendeels op pandleningen en geldwisseling, activiteiten die de halakha streng regelde. Een rechtsgeleerde moest dus fijne inzicht hebben in creditmecanismen en trouw blijven aan het Torarecht omtrent rente tussen geloofsgenoten. Deze ontmoeting tussen economische actie en morele eis — zorgen dat handel rechtvaardig blijft — behoort volledig tot de joodse ethiek, die nooit de synagoge van de markt heeft gescheiden.

De geschiedenis van de gemeenschap van Ancona sloeg tragisch om in 1555-1556. Paus Paul IV legde door de bul Cum nimis absurdum aan de Joden in de Pauselijke Staten de ghetto op, evenals onderscheidingstekens en zware beperkingen. In Ancona ging hij nog verder: voormalige Portugese marranen, die onder bescherming van eerdere pauselijke vrijen geleide waren teruggekeerd tot het jodendom, werden gearresteerd als afvalligen. Vierentwintig van hen werden levend verbrand; anderen werden naar de galeien gestuurd [Cecil Roth, The House of Nasi: Doña Gracia].

Dit gebeurde schudde heel het Middellandse-Zee-jodendom wakker. Doña Gracia Nasi en haar neef Joseph Nasi organiseerden vanuit Constantinopel een boycot van de haven van Ancona, om te trachten het verkeer naar Pesaro om te leiden en de pauselijke belangen te treffen. De rabbijnen van Italië en het Levant werden toen geraadpleegd over de geoorloofdheid en opportuniteit van deze boycot, die de solidariteit met de martelaren tegenover de vrees voor represailles tegen de Joden die in Ancona waren gebleven, afzette. Een rabbijn van het eerste rang in de Marche, thuis in het stadsleven en in het recht, kon niet onpartijdig blijven in deze beraadslagingen, waar het ging om de verhouding tot vervolging en de eeuwig herboren vraag hoe een volk zonder zwaard tegen geweld weerstand biedt.

De herinnering aan deze martelaren van Ancona groeide vast in het joodse bewustzijn, als een schakel in deze lange keten van de kiddush ha-Shem, de heiligmaking van de Naam ten prijs van het leven. Hoewel de bronnen ons niet toestaan de Basola-lijn stap voor stap in deze donkere jaren te volgen, bindt het behoren van de familie tot de getroffen gemeenschap haar geschiedenis aan deze erfenis van trouw die door het vuur beproefd is. Over de manier waarop geleerden hebben nagedacht over de betekenis van het martelaarschap en zijn herinnering, heeft onderzoek aangetoond hoezeer deze gebeurtenissen de joodse collectieve identiteit structureren [Ram Ben-Shalom, Martyrdom and Memory in 1391 Castile, 2004], volgens een logica van herdenking die men anderhalf eeuw later terugvindt in de herinnering aan de martelaren van Ancona.

Na Mordekhai Basola verliest de naam zich in de archieven, naar het voorbeeld van zoveel Italiaanse lignees die door uitzettingen, bekeerlingen en migraties naar het Levant werden verstrooid. Maar zijn erfenis is niet uitgeblust. De Massa'ot werd doorgegeven, gekopieerd en vervolgens bestudeerd door moderne geleerden, die erin een schat van informatie zagen over het Heilige Land in het vroege Ottomaanse tijdperk. Zijn herontdekking en wetenschappelijke uitgave in de 19de en 20ste eeuw gaven de lignee Basola haar rechtmatige plaats in de geschiedenis van joodse reizigers en heilige geografie.

Dit erfenis belichaamt een essentiële deugd van het judaïsme: de bijdrage aan denken en kennis door het geschreven woord dat de generaties doorspant. Een volk dat, beroofd van grondgebied, van het boek zijn draagbare vaderland maakte, was aan mannen als Basola verschuldigd om de concrete herinnering aan het werkelijke Land te bewaren, gemeten en beschreven. Daarin sluit de reiziger van Ancona aan bij de grote joodse traditie van overgedragen kennis — die traditie waarvan de middeleeuwse wortels, in islamitisch en christelijk gebied, zo nauwkeurig zijn onderzocht [Colette Sirat, La Philosophie juive médiévale en terre d'Islam, 1988] [Maurice-Ruben Hayoun, La philosophie juive, 2023].

De nageslacht van de lignee is dus minder een zaak van biologische afstamming dan van geestelijke afstamming. Als de grote rabbijnse families van Spanje en Provence — de Abulafia, de Asher ben Yehiel, wier rol als grondleggers in de rabbijnse literatuur door hedendaags onderzoek is verlicht [Ram Ben-Shalom, Me'ir ben Todros Abulafia, 2007] [Jonathan Ray, Rabbi Asher ben Yehiel and the Transformation of Toledan Judaism, 2004] —, behoren de Basola van Italie tot die geleerde elite wier werk de verspreiding van personen overleeft. De naam blijft aan een boek verbonden, en het boek aan een trouw: die aan het Land dat nooit vergeten is.

Aan het einde van deze tocht steekt één figuur eruit met bijzondere helderheid, en een gemeenschap met haar. De lignée Basola, geboren aan de oevers van de Adriatische zee bij Ancona en Pesaro, op het keerpunt van de Middeleeuwen en de moderniteit, zou het joodse volk een rabbijn-reiziger geven wiens getuigenis over het Land Israël onvervangbaar blijft, en een trouwe aanwezigheid in één van de meest beproefde Italiaanse gemeenschappen van de Renaissance.

Van al de deugden die de traditie van Israël door de eeuwen heen heeft gedragen, is het wellicht de gehechtheid aan het Beloofde Land, verbonden met de overdracht van kennis, dat deze lignée het best heeft uitgedrukt. De pelgrimage van Mordekhai Basola in 1521-1523 was niet de gril van een luie geleerde, maar de vervulling van een gelofte die elke Jood in zijn liturgie draagt ; en het verslag dat hij daarvan maakte, transformeerde deze persoonlijke vroomheid in een gemeenschappelijk goed, aangeboden aan hen die niet konden gaan. Door Jeruzalem, Safed en Galileïa te bereizen en deze vervolgens voor zijn in het Westen achterblijvende familie te beschrijven, deed hij wat het jodendom altijd van zijn beste zonen heeft verwacht : de persoonlijke ervaring met het collectieve geheugen verbinden, en van het geheugen een hoop maken.

Rond hem belichaamde de gemeenschap van Ancona andere deugden in de beproeving — solidariteit tegenover het martelaarschap, zorg voor de armen, rechtvaardigheid in de handel, coëxistentie van riten. Deze deugden hebben de lignée Basola niet uitgevonden ; zij hebben ze gedragen, op haar moment en op haar plaats, in het grote concert van Israël. Daarin neemt een bescheiden naam uit de Italiaanse Marken deel aan een geschiedenis die haar oversteigt : die van een volk dat, van oever tot oever, trouw aan zijn land, aan zijn Boek en aan zijn broeders tot de materie van zijn voortbestaan heeft gemaakt.