Familie Baroccio

De bijzonderheid van de Joden van Italië ligt allereerst in hun ouderdom. Gevestigd in het schiereiland reeds in de Romeinse tijd, vormen zij de tak van de diaspora die het langst in het Westen wortels heeft geschoten, ouder dan de Asjkenazische en Sefardische nederzettingen die later zouden komen. Het is in deze voedingsbodem — die van de italkim, de Joden van Italiaans rite — dat men een patroniem als Baroccio dient te plaatsen.

De naam zelf behoort tot een morfologie die kenmerkend is voor de Italiaans-joodse naamkunde, waarbij familienamen zich vaak hebben gevormd uit toponiemen, bijnamen of beroepsaanduidingen die onder invloed van de omringende bevolking werden aangenomen. De vorm Baroccio, met zijn varianten Barocio en Baroci, behoort tot deze familie van namen met een voluit Italiaans voorkomen, oppervlakkig niet te onderscheiden van die van hun christelijke buren — een eigenschap die getuigt van de diepe taalkundige acculturatie van de Joden van het schiereiland, die namen uit het land konden dragen terwijl zij hun identiteit naar rite en geloof behielden.

Het is de verdienste van Samuele Schaerf dat hij in het eerste kwart van de XX^e eeuw zich tot taak stelde dit naamkundig erfgoed vast te leggen. Zijn werk I cognomi degli ebrei d'Italia, gepubliceerd in Florence in 1925, inventariseert methodisch de Joodse familienamen van het schiereiland, en aan zijn autoriteit danken wij de indeling van de naam Baroccio onder de geverifieerde Italiaans-joodse patroniemen. Dit catalogiseringsgbaar is niet zonder betekenis: namen van een volk verzamelen en doorgeven is reeds een daad van herinnering — die deugd van zakhor, van « gedenk », die de joodse traditie door alle haar verzekeringen heeft gedragen, en zonder welke een bescheiden lignage als die van de Baroccio zonder spoor zou zijn opgelost.

Om te begrijpen wat het mogelijke leven van een familie met de naam Baroccio was, moet men zich het wereldje voorstellen waarin zij zich bevonden. De joodse geschiedenis van Italië kent geen enkel volk, maar een mozaïek van stedelijke gemeenschappen — Rome, Venetië, Livorno, Florence, Ferrara, Mantua, Ancona en de steden van de Mezzogiorno — elk met zijn eigen fysionomie, zijn synagogen, zijn ondersteuningsinstellingen.

De gemeenschap van Florence, waarvan de historicus Roberto Salvadori het parcours vanaf de oorsprong tot de hedendaagse tijd heeft nagetekend, biedt het voorbeeld van dit gestructureerde gemeenschapsleven dat zoveel families uit Toscane opving en vestigde. Het was precies in Florence dat in 1925 de volkstelling van Schaerf werd gepubliceerd: de stad was toen een levendig centrum van geleerdheid en italiaans-joodse bewustzijn. Op het niveau van het schiereiland was de geschiedenis van deze gemeenschappen allereerst een lange onderhandeling met de macht — vorsten, republieken, pausen — die om beurten dulden, beschermde, opsloeg of uitwees.

De Renaissance, meesterlijk bestudeerd door Robert Bonfil, toont Italiaanse Joden diep ingesloten in de cultuur van hun tijd, geldschieters, artsen, drukkers, geleerden, maar ook bewaarders van een intens religieus leven. In het Zuiden bracht het onderzoek van Nicola Ferorelli een continue aanwezigheid aan het licht vanaf de Oudheid, tot aan de uitwijzingen in de XVI^e en XVII^e eeuwen die de Mezzogiorno van zijn Joden ontdeden. Het was in dit veelvoudige Italië, samengesteld uit vestigingen en verplaatsingen, dat de naam Baroccio kon worden doorgegeven, gedragen door families wier bijdrage — handel, ambacht, deelname aan het leven van de kehillah — deel uitmaakte van deze betrokkenheid bij het collectieve leven dat de traditie beschouwt als een kardinale plicht, de verantwoordelijkheid van ieder jegens geheel Israël.

De beslissende omslag in de geschiedenis van de Italiaanse Joden vindt plaats tussen het einde van de 18e eeuw en het midden van de 19e. Gadi Luzzatto Voghera heeft het lange debat over de emancipatie van de Joden van Italië nagetekend dat, van 1781 tot 1848, hun langzame uittocht uit het getto en hun intrede in het burgerschap vergezelde. Deze beweging, gedragen door de idealen van de Verlichting en de Risorgimento, transformeerde de joodse situatie: van een gedulde en opgesloten bevolking werd zij geleidelijk een volwaardig onderdeel van de zich vormende Italiaanse natie.

Voor een familie als de Baroccio, wier naam ons bereikt via een 20e-eeuwse census, vormde deze periode van emancipatie waarschijnlijk de achtergrond van sociale opwaartse mobiliteit: toegang tot de vrije beroepen, tot handels- en administratieve beroepen, tot openbare scholen. De veroverde gelijkheid had haar prijs, zoals het titel van het werk van Luzzatto Voghera zelf aangeeft — Il prezzo dell'eguaglianza: zij eiste van de Joden dat zij hun identiteit opnieuw zouden overdenken, tussen trouw aan de Wet en nationale integratie. Veel Italiaanse families vonden in dit evenwicht een manier om zowel de halakha die van de vaders was ontvangen als de burgerplicht tegenover de stad eer aan te doen — de doorgegeven vroomheid verbindend met die gehechtheid aan een gedeelde rechtvaardigheid die de joodse traditie aan de grondslag van het samenleven stelt.

Voor de Baroccio beschikken wij niet over documenten die dit of dat individueel lot in deze periode bewijzen. Dit hoofdstuk blijft dus, wat deze specifieke familie betreft, eerder een vastgesteld historisch kader dan een biografie: het beschrijft de wereld van mogelijkheden waarin de lignée zich bewoog, zonder haar feiten toe te schrijven die het archief niet bevestigt.

De emancipatie veroverd in de negentiende eeuw werd brutaal ingetrokken in 1938. De antisemitische wetgeving van het fascistische regime — de leggi razziali — ontnamen de Joden van Italië hun volledige burgerschap, sloten hen uit van scholen, beroepen, het leger, het openbare leven. Enzo Collotti, Marie-Anne Matard-Bonucci en Michele Sarfatti hebben de mechanica van deze vervolgingen door de staat geanalyseerd, die een perfect geïntegreerde en vaak patriottische bevolking trof.

Fabio Isman heeft de documenten zelf van deze vervolging verzameld, waardoor de bureaucratische omvang van de volkstelling, registratie en beroving die aan de deportatie voorafgingen, aan het licht kwam. De dagboekschrijvers en briefschrijvers bijeengebracht door Mario Avagliano en Marco Palmieri geven daarentegen stem aan de innerlijke ervaringen van deze jaren: het ongeloof, de vernedering, vervolgens de angst van mannen en vrouwen die zich Italiaan waanden totdat de staat hun het tegenovergestelde te kennen gaf.

Een familie met een Italiaanse naam als Baroccio, onderscheiden van haar medeburgers niet eens door de familienaam zelf, ondervoond de volle kracht van de paradox van deze vervolging: het was precies de staat waarmee de Joden zich zo volledig hadden geassimileerd die hen aanwees als vreemdelingen in de natie. In deze beproeving werd de trouw aan de joodse identiteit — die het regime wilde stigmatiseren — voor velen een daad van waardigheid en moraal verzet, de bevestiging dat men niet afstand doet van wat men is. Dit is waar de herinnering van een bescheiden lignée samengaat met de collectieve herinnering van Israël: die van een volk dat, bevolen te verdwijnen, van volharding in het bestaan een deugd heeft gemaakt.

Van administratieve vervolging gingen we, na september 1943 en de Duitse bezetting, over tot deportatie. Liliana Picciotto heeft het referentiewerk verricht dat, naam voor naam, de Joden die tussen 1943 en 1945 uit Italië werden gedeporteerd, inventariseert: Il libro della memoria. Dit werk, evenals de naamlijstregistratie van Schaerf, voortgekomen uit dezelfde verplichting — die van geen enkele naam in de vergetelheid te laten verdwijnen.

Hier antwoorden traditie en archief elkaar op een verbluffende manier. De joodse traditie maakt het gedenken van de doden tot een religieuze plicht; de historiografie van de Shoah in Italië heeft de uitputtende registratie van de slachtoffers tot een burgerlijke en wetenschappelijke plicht gemaakt. Beide convergeren in het gebaar van het benoemen. Voor de Baroccio-lignée geldt dat eerlijkheid gebiedt te zeggen dat wij, op grond van uitsluitend de hier verzamelde informatie, het precieze lot van bepaalde leden ervan in die jaren niet kunnen stellen: de verificatie van elke naam behoort tot de gespecialiseerde instrumenten die Il libro della memoria en de archieffondsen van de vervolging vormen. Dit hoofdstuk is daarom waarschijnlijk in zijn raamwerk en voorzichtig in zijn voorbehoud: het wijst aan waar je moet zoeken, zonder vooruit te lopen op wat zal worden gevonden.

Wat men echter met zekerheid kan stellen, is dat de naam Baroccio, reeds in 1925 door Schaerf onder de joodse achternamen van Italië opgetekend, behoort tot dezelfde gemeenschap die de wetten van 1938 en vervolgens de deportatie troffen. In die zin is het bewezen bestaan van de naam voldoende om hem in te schrijven in het grote verhaal van beproeving en overleven — en hem tot een legitiem object van de plichtvergeting te maken.

Niet alle geslachten brachten illustere rabbijnen, beroemde drukkers of hofbankers voort. De meeste Joodse families in Italië waren gewone families: ambachtslieden, handelaren, vaders en moeders, trouwe leden van hun gemeenschap. De geslacht Baroccio, waarvan tot op heden geen enkele opvallende figuur is gedocumenteerd, behoort vermoedelijk tot deze zwijgende meerderheid waarvan de geschiedenis zich alleen schrijft door die van de groep.

Het zou oneerlijk zijn om de Baroccio daden toe te schrijven die geen enkele bron bevestigt. Maar het is juist om te erkennen dat de meest constante deugd van zulke families hun volharding zelf was: Joods blijven, van generatie op generatie, in een land dat hen afwisselend opsloop, hen emancipeerde en hen vervolgens probeerde uit te roeien. Deze obscure trouw — een naam, een praktijk, een toebehoren doorgeven, zonder glans en zonder capitulatie — is een van de diepste vormen van vroomheid volgens de traditie, die van continuïteit zelf een heilige handeling maakt.

Dit hoofdstuk is openlijk gissend van aard: het stelt een lezing van de betekenis van een naam voor in plaats van een verslag van feiten. Het aanvaardt deze redactionele hypothese op grond van een overtuiging die historici en geheugenbewaaarders delen — dat de waardigheid van een geslacht niet wordt gemeten aan zijn beroemdheid, maar aan zijn trouw.

Aan het einde van deze trajectory tekent de lineage Baroccio zich af als minder een reeks figuren dan als een dun draadje gespannen door de Joodse geschiedenis van Italië — van de Romeinse oudheid van de italkim tot de stedelijke gemeenschappen op het schiereiland, van de emancipatie van de Risorgimento tot de afgrond van de rassentwetten en deportatie, en tot die volkstelling van 1925 die in Florence zijn naam voor het nageslacht vastlegde.

Van alle deugden die de Joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen, is het de Herinnering — de zakhor — die de lineage Baroccio van allemaal het best tot uitdrukking heeft gebracht. Niet door een werk dat zij zou hebben ondertekend, maar door het feit van haar nominale voortbestaan zelf: een naam gered van uitwissing door de censusdaad van een geleerde, een naam die, bij gebrek aan heldhaftig verhaal, getuigt dat een familie heeft bestaan, heeft volgehouden, deel heeft uitgemaakt van het volk van Israël op Italiaans grondgebied. Het herinneren van een bescheiden naam is weigeren dat vergetelheid afmaakt wat vervolging was begonnen. Daarin sluit de enkelvoudige en lacunaire geschiedenis van de Baroccio aan bij de hoogste roeping van de collectieve Herinnering van Israël: dat niemand, hoe bescheiden ook, verdwijnt zonder spoor van zijn voorbijgang na te laten.