Familie Balachovsky

In 1925 verschijnt in Florence, bij de uitgever van de Rassegna Mensile di Israel en in het geleerdekring van het Italiaans jodendom, een dun deel dat bestemd was om een onmisbaar werktuig te worden: I cognomi degli ebrei d'Italia, van Samuele Schaerf [Samuele Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, 1925 — ref:1]. Het werk beantwoorde aan een behoefte die het Italiaans jodendom toen zeer acute voelde: inventariseren, voordat zij zouden vervagen, de familienamen gedragen door een kleine maar oude gemeenschap, verspreid tussen Rome, Livorno, Florence, Venetië, Ferrara, Ancona, Turijn en een veelheid van dorpen.

Het is in deze inventaris dat de naam Balachovsky is opgetekend. De aanwezigheid ervan vormt op zich al een feit: aan het begin van de twintigste eeuw waren één of meer joodse families die deze familienaam droegen voldoende gevestigd op Italiaans grondgebied voor Schaerfs registratie hen op te nemen. Het gebaar van Schaerf is niet neutraal. De lijst van de namen van een volk opstellen, is een daad van trouw vervullen — de weigering van vergetelheid, die deugd die de hebreeuwse traditie zakhor, « herdenk », noemt. Door honderden familienamen, waaronder die van de lignée Balachovsky, voor verstrooiing te behoeden, legde Schaerf, misschien zonder het te weten, een dijk tegen de uitwissing die, dertien jaar later, zich over de Joden van Italië zou uitstorten.

De vorm van de naam verdient aandacht. De uitgang -ovsky / -ovski is kenmerkend voor familienamen van Poolse, Russische en Oekraïense oorsprong, gevormd uit een toponymie of een persoonlijke naam gevolgd door het Slavische adjectivale suffixe dat eigendom aanduidt. Een drager van deze naam in Italië wijst dus, volgens alle waarschijnlijkheid, op een familie wier wortels in de oostelijke asjkenazi-wereld diep gingen, en die op een zeker moment van haar geschiedenis haar weg naar het schiereiland had gemaakt. Wij raken hier aan de grens van wat het aangehaalde archief vaststelt: het bevestigt de naam in Italië, niet zijn herkomst. Het overige behoort tot de historische context, die de volgende hoofdstukken zich zullen inspannen op te helderen zonder deze ooit aan het feit te substitueren.

Een naam is op zichzelf een archiefstuk, maar een archiefstuk dat voorzichtig moet worden gelezen. De Slavische fysionomie van Balachovsky nodigt uit om deze lignée opnieuw in te passen in de grote beweging die, van de negentiende tot het begin van de twintigste eeuw, honderdduizenden Joden uit het Russische Rijk en de Poolse landen naar het westen en zuiden van Europa dreef. De pogroms van de jaren 1880, de ellende van de Verblijfszone, de vervolgingen en administratieve beperkingen verspoedden een massale emigratie waarvan de belangrijkste stromingen zich naar Amerika richtten, maar waarvan ook zijvertakkingen Frankrijk, Engeland en — zeldzamer, voorzichtiger — Italië bereikten.

Dat de naam Balachovsky in 1925 in Italië werd aangetroffen stemt overeen met deze hypothese: die van een Ashkenazische familie die zich aan het einde van de negentiende eeuw of kort daarvoor op het schiereiland had gevestigd, en die zich bij een overwegend Sefardische en italkim Italiaanse Joodse gemeenschap had gevoegd, met zeer verschillende rituelen en voornamen. Deze ontmoeting tussen een Jodendom uit het noordoosten en een Jodendom uit de Middellandse Zee is op zichzelf een exemplarisch geval van de deugd van gastvrij onthaal voor de vreemdeling — ahavat ha-guer, de liefde voor de van elders komende naaste, die de Torah gebiedt door voortdurend in herinnering te roepen: « want gij zijt vreemdelingen geweest in het land Egypte ». De Italiaanse gemeenten, zo oud en zo diep geworteld, hebben tal van malen Joden uit andere oorden opgenomen; door een familie met een Slavische naam in zich op te nemen, zetten zij deze gastvrijheid voort.

Men moet echter duidelijk de grens van het veronderstelde aangeven. Wij beschikken in het corpus waarop dit boek is gegrondvest niet over enig document, enig migratieregister, enige datum die de precieze route van de Balachovsky naar Italië zou documenteren. De hypothese van een oostelijk Ashkenazische oorsprong wordt sterk gesuggereerd door de morfologie van de naam, maar zij blijft een interpretatie, geen bewijs. Wij formuleren haar als zodanig, getrouw aan het principe dat waarschijnlijkheid geen zekerheid is, en dat het eerzamer is een onzekerheid te benoemen dan haar te verhullen.

Om de context waarin een familie Balachovsky zich aan het begin van de twintigste eeuw bevond te begrijpen, moet men zich het Italiaanse judaïsme voorstellen zoals dat door zijn grote historici is beschreven. Het is een van de oudste joodse aanwezigheden in West-Europa: gevestigd in Rome sinds de republikeinse periode, heeft het zonder onderbreking twee millennia doorstaan [Attilio Milano, Storia degli ebrei in Italia, 1963 — ref:11 ; Nicola Ferorelli, Gli ebrei nell'Italia meridionale dall'età romana al secolo XVIII, 1966 — ref:10]. Tijdens de Renaissance kenden de gemeenschappen van Italië een opmerkelijke intellectuele, financiële en spirituele uitstraling, mengend italkim-erfgoed, Sefardische bijdragen na 1492 en asjkenazische aanwezigheden uit het Noorden [Robert Bonfil, Gli ebrei in Italia nell'epoca del Rinascimento, 1991 — ref:9].

Deze verscheidenheid van oorsprong is essentieel voor ons onderwerp. Het Italiaanse judaïsme is nooit monolithisch geweest: in Venetië onderscheidden de gemeenschappen zich in „natie" Levantijns, Ponentijns, Italiaans en tedesca — dit laatste, „Duits", duidt precies de Asjkenazi's aan. Een naam met noordelijke of oosterse klanken was daar dus niet absoluut storend; het sloot aan bij een reeds gevormde mozaïek. In Florence, waarvan Roberto Salvadori de geschiedenis van de oorsprong tot heden heeft nagetekend, had de gemeenschap door de eeuwen heen kunnen integreren bijdragen uit verschillende hoeken [Roberto G. Salvadori, Gli ebrei di Firenze. Dalle origini ai giorni nostri, 2000 — ref:12].

De lange strijd voor burgerlijke gelijkheid vormt de andere grote achtergrond. Het debat over de emancipatie van de Joden van Italië, geopend in het kielzog van de Verlichting en de Revolutie, bereikte zijn hoogtepunt in het midden van de negentiende eeuw: Gadi Luzzatto Voghera heeft aangetoond hoeveel deze verovering van gelijkheid haar prijs en tegenstellingen had [Gadi Luzzatto Voghera, Il prezzo dell'eguaglianza. Il dibattito sull'emancipazione degli ebrei in Italia (1781-1848), 1998 — ref:7]. Met de Italiaanse eenheid (1861) en de afschaffing van de laatste getto's bereikten de Joden van het schiereiland volledige burgerschap. Het was in dit liberale Italië, waar Joden actief deelnamen aan het economische, wetenschappelijke en burgerlijke leven van de natie, dat een familie met de achternaam Balachovsky een plaats kon vinden en zich inschrijven — bescheiden illustratie van de joodse aspiratie om zich in de gemeenschappelijke stad in te zetten terwijl zij haar trouw bewaarde. Dat Schaerf in 1925 rustig de joodse namen van Italië kon registreren, getuigt nog van deze integratie; niemand vermoedde hoezeer deze spoedig zou worden geweld aangedaan.

Dertien jaar na de publicatie van Schaerf's boek veranderde het zeer feit van het noemen en tellen van Joden radicaal van betekenis. In 1938 kondigde het fascistische regime raciale wetten af, waarmee het zich bruut losmaakte van de eeuwenlange integratie van het jodendom in Italië. Wat bij Schaerf een daad van herinnering en behoud was geweest, werd in de handen van de Staat een instrument van volkstelling, uitsluiting en spoedig van dood.

De grote historici van deze catastrofe hebben het verloop ervan vastgesteld. Michele Sarfatti heeft de mechanica van de vervolging, van marginalisering tot vernietiging, nagetekend [Michele Sarfatti, Gli ebrei nell'Italia fascista. Vicende, identità, persecuzione, 2000 — ref:6] ; Enzo Collotti heeft de juridische fabricage van de raciale wetten geanalyseerd [Enzo Collotti, Il fascismo e gli ebrei. Le leggi razziali in Italia, 2003 — ref:5] ; Marie-Anne Matard-Bonucci heeft de ideologische logica ervan verheldererd [Marie-Anne Matard-Bonucci, L'Italia fascista e la persecuzione degli ebrei, 2008 — ref:4] ; en Fabio Isman heeft de documenten van de vervolging zelf verzameld [Fabio Isman, 1938. L'Italia razzista. I documenti della persecuzione contro gli ebrei, 2018 — ref:2]. De volkstelling van Joden in 1938, de verwijdering uit scholen en beroepen, de ontnaming van rechten: dit alles trof ononderscheiden oude families en nieuwkomers, Italiaanse patroniemen en vreemde namen.

Een familie met de naam Balachovsky bevond zich van dit gezichtspunt uit in dubbel opzicht blootgesteld: joods, en bovendien draagster van een naam die een vreemde herkomst verraadde, in een Italië dat Joden van niet-Italiaanse en recente herkomst met bijzondere strengheid vervolgde. De dagboeken en brieven die Mario Avagliano en Marco Palmieri hebben verzameld, geven een aangrijpende stem aan deze existenties gevangen in de bankschroef [Mario Avagliano, Marco Palmieri, Gli ebrei sotto la persecuzione in Italia. Diari e lettere 1938-1945, 2011 — ref:3]. Daarin leest men de verbijstering van geïntegreerde families die zagen dat hun vaderland zich tegen hen keerde terwijl zij haar hun eigen vermeenden. Tegenover deze beproeving openbaarde de deugd die de joodse traditie kiddoush ha-Shem noemt — de heiligmaking van de Naam in tegenspoed — zich meestal niet door glanzende heroïsche daden, maar door de eenvoudige volharding om stand te houden, de hunnen te beschermen, door te geven. We weten niet, wegens het ontbreken van naamgeving in ons corpus, wat het bijzondere lot van de Balachovsky onder de raciale wetten was; maar we weten in welke wereld zij zich bevonden, en dat is voldoende om te meten waartegen zij opboksten.

Na de val van het fascisme en de Duitse bezetting van 1943 werd vervolging tot uitroeiing. De deportatie van de Joden uit Italië naar de dodenkanpen is met pijnlijke nauwkeurigheid gedocumenteerd door Liliana Picciotto in Il libro della memoria, dat namentelijk de uit Italië tussen 1943 en 1945 gedeporteerde Joden opsomt [Liliana Picciotto, Il libro della memoria. Gli ebrei deportati dall'Italia (1943-1945), 1991 — ref:8]. Dit werk is de tragische tegenhanger van het boek van Schaerf: waar deze levende namen opsomde, stelt dit werk de lijst op van namen die uit het leven zijn weggerukt.

Het is hier dat traditie en archief op een ontroerende manier elkaar beantwoorden. De naam Balachovsky, door Schaerf in 1925 geregistreerd als teken van aanwezigheid, nodigt uit om het Libro della memoria te raadplegen om te weten of deze er voorkomt onder de slachtoffers. Ons corpus stelt ons niet in staat deze vraag te beslissen; we kunnen noch de aanwezigheid noch de afwezigheid van de naam in de deportatielijsten stellen, en het zou onwaardig zijn door verbeelding aan te vullen wat alleen rechtstreeks onderzoek van het register zou kunnen vaststellen. Deze onzekerheid zelf is een lering: zij herinnert ons eraan dat achter elk in 1925 geregistreerd familienaam zich, een generatie later, een lot afspeelde waarvan we niet altijd het spoor hebben bewaard.

Deze documentaire stilte is geen leemte: zij is een uitnodiging tot onderzoek en een plicht tot waakzaamheid. De Joodse traditie stelt dat het redden van een naam uit de vergetelheid deelhebben aan de verrijzenis van de herinnering betekent. Door aan het geslacht Balachovsky dit Groot Boek toe te wijden, terwijl het archief zich tot één zekere getuigenis beperkt, vervullen wij het gebaar dat Schaerf zelf had ingeleid: weigeren dat de naam verdwijnt. De deugd van zakhor — zich herinneren — vereist niet dat men alles weet; zij vereist dat men niet afstand doet van het weinige dat men weet. En dit weinige, trouw bewaard, verbindt het duistere lot van een familie met de collectieve herinnering van een volk dat de bewaring van namen tot een heilig werk heeft gemaakt.

Van de familie Balachovsky heeft de gedocumenteerde geschiedenis ons slechts een dun draadje nagelaten: een naam, genoteerd door Samuele Schaerf in 1925 onder de familienamen van de Joden in Italië [Samuele Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, 1925 — ref:1]. Rond dit draadje hebben we niet de zekerheden die we niet bezitten weven, maar de werkelijke context waarin deze naam zijn plaats kreeg: die van een Italiaans jodendom van twee millennia oud en meervoudig [Attilio Milano, Storia degli ebrei in Italia, 1963 — ref:11 ; Robert Bonfil, Gli ebrei in Italia nell'epoca del Rinascimento, 1991 — ref:9], in staat een familienaam met de klankkleur van de Slavische grenzen op te nemen; die van een duur bevochten emancipatie [Gadi Luzzatto Voghera, Il prezzo dell'eguaglianza, 1998 — ref:7]; en vervolgens die van vervolging en uitroeiing [Michele Sarfatti, ref:6 ; Enzo Collotti, ref:5 ; Liliana Picciotto, ref:8].

Moeten we bij alle deugden die deze familie zou hebben uitgedrukt één noemen, dan is het niet — uit gebrek aan gedocumenteerde individuele figuren — de glans van een werk of leer. Het is iets bedeesders en wezenlijkers: volharding. De naam Balachovsky, Slavisch van vorm en Italiaans van inschrijving, belichaamt juist de deugd van de diaspora — dat Joodse vermogen grenzen over te steken, zich door vreemd land op te laten nemen en er wortel te schieten zonder zijn identiteit te verliezen. Hij draagt in zich de gastvrijheid voor de vreemde en de trouw aan de naam, deze twee tweelinggeboden die de traditie van Israël nooit uit elkaar heeft gehaald. Dat deze naam heeft voortgeleefd totdat hij in Schaerfs boek verscheen, en dat hij ons vandaag nog bereikt, is op zichzelf de bescheiden en koppige vervulling van de zakhor: de weigering van het vergeten.

Zo sluit het enkelvoudige lot van een familie waarvan we bijna alles negeren aan het collectieve geheugen van een volk dat de bewaring van namen tot een vorm van heiligheid heeft gemaakt. Waar het archief zwijgt, spreekt de trouw verder. En dat is misschien, uiteindelijk, wat de familie Balachovsky ons het kostbaarste overdraagt: de zekerheid dat één gered naam het waard is bewaard, geëerd en doorgegeven te worden.