Familie Balaban

De etymologie van Balaban is goed gedocumenteerd door de linguïstiek van Joodse namen. De term is afkomstig van het Turks balaban, dat de slechtvalk aanduidt, een roofvogel die geliefd was voor valkerij aan de ottomaanse hoven en in de Euraziatische steppen. Dit woord heeft zich verspreid in de zuidelijke en oostelijke Slavische talen, evenals in het Perzisch en Turkse talen, waar het afgeleidde betekenissen kreeg: « groot », « robuust », zelfs « opschepperig » of « luidruchtig » — vandaar de verschuiving naar de betekenis « pocher » die in bepaalde dialecten bewaard is gebleven. Alexander Beider classificeert in zijn referentiewerken over patroniemen van Joden uit Oost-Europa dit soort naam onder de vernaculaire bijnamen die voorafgaan aan de administratieve vaststelling van familienamen [Beider, A Dictionary of Jewish Surnames from the Russian Empire].

Deze oorsprong zegt iets over de verhouding van de Joodse cultuur tot de wereld die haar omringt. Een volk dat, om zichzelf een naam te geven, het woord van een Turkse of Slavische buur aanneemt dat een roofvogel aanduidt, toont culturele porositeit, vermogen om de taal van de ander op te nemen en om te buigen. De bijnaam, vaak genegenheid of plaag, ontstond in het straatleven, op de markt, in de synagoge: hij zei de deugd van zorg voor de ander in haar meest alledaagse vorm, die van de bijnaam die onderscheidt en verbindt. In de Joodse traditie is de naam nooit zonder belang — de Midrash leert dat de kinderen van Israël uit Egypte werden bevrijd omdat zij hun namen niet hadden veranderd. Dat families tot op heden een bijnaam zo profaan als « de valk » hebben behouden, getuigt van een koppige trouw aan een identiteit die in ballingschap is gesmeed.

De naam Balaban behoort niet tot één enkel geografisch gebied. Men treft deze naam aan sinds de moderne tijd in het Koninkrijk Polen en het Groothertogdom Litouwen, in Oostenrijks Galicië, in Oekraïne, maar ook in het Ottomaanse Rijk op de Balkan en tot in Saloniki en Istanbul, waar Sefardische en Romiotische Joodse families varianten van dezelfde Turkse bijnaam konden dragen. Deze verspreiding illustreert de geografie van het jodendom zelf: een en dezelfde linguïstische wortel die werd aangenomen door gemeenschappen die van het ene eind van de Middellandse Zee tot het andere eind van het Europese continent elkaar niet kenden.

Het is hier passend een methodologische voorzichtigheid aan te bevelen: niets bewijst dat de Balaban van Lwów, die van Saloniki en die van elders van een unieke voorouder afstammen. De familienaam is polygenisch — zij is meerdere keren ontstaan, op meerdere plaatsen, uit dezelfde linguïstische bodem. Deze bescheidenheid tegenover genealogische onzekerheid is zelf een deugd van de Joodse historicus, gevormd door eeuwen talmudische commentaar om het vaday (het zekere) van het safek (het twijfelachtige) te onderscheiden. In de grote aschkenazische centra van Oost-Galicië, met name in Lwów (Lemberg, nu Lviv), voegden families met deze naam zich in in het dichte weefsel van gemeenschappen gewijd aan handel, ambacht en studie — deze betrokkenheid bij het collectieve leven die de kahal, de Joodse communale organisatie, structureerde en die juist het onderwerp zal zijn van de studie van de meest illustere Balaban.

Het is in Lwów, toenmalige hoofdstad van Galicië in Oostenrijk-Hongarije, dat Majer (Meir) Bałaban in 1877 wordt geboren, hij die het geslachtsnaam zijn universele dimensie zou geven. Opgeleid in het recht en vervolgens in de geschiedenis aan de Universiteit van Lwów, waar hij een baanbrekend proefschrift verdedigt over de communautaire organisatie van de Joden van zijn geboorteplaats, wordt hij een van de oprichters van de wetenschappelijke historiografie van het Poolse jodendom. Waar anderen zich tevreden stelden met vrome kronieken of erbouwende verhalen, werkt Bałaban met archieven: gemeenteregister, notariële akten, statuten van broederschappen, fiscale documenten. Hij was de eerste die de geschiedenis van de Joden van Polen behandelde met de methoden van de moderne documentaire geleerdheid.

Zijn oeuvre is immens. Hij wijdde grote monografieën aan de gemeenschappen van Lwów en Kraków, met name zijn Geschiedenis van de Joden van Kraków en Kazimierz, en bestudeerde de sabbatistische en frankistische beweging, het leven van de kahalim, de Hebreeuwse drukkunst. Als professor aan de Universiteit van Warschau, laatst benoemde houder van een leerstoel joods-geschiedenis vóór de ramp, vormde hij een hele generatie onderzoekers en leidde het Instituut voor Joodse Studies in de Poolse hoofdstad. Door geduldig het leven van verdwenen gemeenschappen te reconstrueren, belichaamde Bałaban in de hoogste mate de deugd van de kennis ten dienste van de gemeenschap, en het gebod van zakhor: de generaties die hem waren voorgegaan, voor vergetelheid behoeden. Zijn werk sluit aan bij de lange reeks van Israëls kroniekschrijvers, van de auteurs van de Séder ha-Dorot tot de historici van de Wissenschaft des Judentums, voor wie het schrijven van de geschiedenis van het volk even zeer een daad van vroomheid als van wetenschap was.

Het lot van Majer Bałaban vervlecht zich op tragische wijze met dat van de gemeenschap die hij zijn hele leven lang had bestudeerd. Toen nazi-Duitsland Polen binnenvalt en de joodse bevolking van Warschau in het getto opsluit, wordt de reeds bejaarde en zieke historicus er samen met zijn naasten opgesloten. Volgens getuigenissen die na de oorlog werden verzameld, bleef hij daar werken en onderwijzen, onder verschrikkelijke omstandigheden, tot zijn dood in december 1942 — slechts enkele maanden voor de opstand van het getto in de lente van 1943 [volgens historiografische bronnen over het getto van Warschau].

Er schuilt in dit beeld van de historicus die zijn werk voortzet te midden van de vernietiging een betekenis die verder reikt dan de biografie. Bałaban stierf midden in het menselijk archief dat hij zijn hele leven had trachten te behouden; hij werd onderdeel van de geschiedenis die hij schreef. Deze trouw aan het studium tot het einde toe, ondanks de barbaarsheid, zet een oud motief uit de joodse traditie voort: dat van de meesters die in de Romeinse Oudheid en onder de Inquisitie stierven terwijl zij de Torah of kennis droegen. De vernietiging van het Poolse jodendom voerde niet alleen miljoenen levens af maar ook de bibliotheken, registers en werelden die Bałaban had in kaart gebracht — wat zijn reddingswerk nog kostbaarder maakte, als enige overgebleven brug naar een ondergelopen universum.

De familienaam Balaban had ook een zuidelijk bestaan, in de landen van de Islam en het voormalige Osmaanse Rijk, waar het Turkse woord waarvan het afgeleid was, rechtstreeks begrijpelijk was. Dragers van deze naam of varianten daarvan komen voor in de judeo-Spaanse gemeenschappen van de Balkan en Turkije, milieus waar de Turkse taal het dagelijks leven doordrenkte. Deze mediterrane verspreiding herinnert eraan dat het jodendom van het bekken een kruispunt was, en dat onderzoeken naar de Joden van Maghreb en het Oosten hebben aangetoond hoezeer de Sefardische naamkunde het Hebreeuws, Arabisch, Spaans en Turks mengde [Charvit, 2019] [Fenton, 2019].

Hier antwoorden de mondelinge traditie van families en het archief voorzichtig op elkaar: waar familiememorie een naam soms aan een prestigieuze Turkse oorsprong verbindt, herinnert de historicus eraan dat de bijnaam onafhankelijk op meerdere plaatsen in de Joodse wereld ontstaan kan zijn. Onderzoeken naar de gemeenschappen van Noord-Afrika en het Oosten hebben precies geleerd hoe je deze veronderstelde afstammingen van gedocumenteerde afstammingen kunt onderscheiden [Allouche-Benayoun & Dermenjian, 2020]. Deze onderscheidingsvermogen — de vleiende legende afwijzen wanneer het archief deze niet ondersteunt — is op zichzelf een vorm van bescheidenheid en rechtvaardigheid tegenover de waarheid, waarden die de halakha aan de grondslag van getuigenis plaatst: midvar chéker tirḥaq, « gij zult u afkeren van het valse woord ».

De twintigste eeuw trof de dragers van de naam Balaban zoals zij de gehele joodse bevolking trof. In Frankrijk maken de nauwkeurige registers van de deportatie het mogelijk om de aanwezigheid van personen met deze familienaam onder de slachtoffers van het vervolgingssysteem dat onder de bezetting werd doorgevoerd, vast te stellen, zoals het convoi na convoi is gereconstrueerd [Klarsfeld, 1993]. Onderzoeken naar het antijoodse beleid van de Franse staat hebben de administratieve en politieapparatuur blootgelegd die, van volkstelling tot internering en vervolgens deportatie, zich op vaak anonieme families stortte, wier naam soms slechts in herinnerings­lijsten voortbestaat [Joly, 2018].

Gezien deze feiten is terughoudendheid geboden: deze onderbroken levens hebben geen werk nagelaten om te becommentariëren, slechts een afwezigheid om eer te bewijzen. De joodse traditie leert dat het redden van een leven het redden van een wereld betekent; het omgekeerde werd in industriële schaal gepleegd. De eenvoudige daad om de verdwenen te benoemen, hun namen in een boek te bewaren, valt onder hetzelfde gebod van herinnering dat Majer Bałaban had geleid. Zo kruist de familienaam Balaban de eeuw door, terwijl zij tegelijk de figuur van degene die de geschiedenis schreef en die van de tallozen die haar ondergingen draagt — de archivaris en de gearchiverden, verenigd in eenzelfde plicht van gedenken.

Van de roofvogel van de Turkse steppen tot de professor van Warschau die in zijn getto stierf, tekent de naam Balaban een traject dat de Joodse ervaring van Oost-Europa en de Middellandse Zee samenvat: de aanname van een vreemde taal om zichzelf te benoemen, de verspreiding in meerdere haarden, de opkomst door studie, en de beproeving van de vernietiging. Men kan niet pretenderen op een unieke genealogie noch op een continue lijn; eerlijkheid gebiedt om erkend te worden dat een patroniem meerdere malen is geboren, op dezelfde taalkundige bodem, en hier eerder door zin dan door bloed is samengevoegd.

Zou men onder al die deugden één moeten aanwijzen die deze lignée het best heeft uitgedrukt, het zou de plicht tot herinnering zijn — zakhor. Want in de persoon van Majer Bałaban is de naam van de « valk » wachter geworden: wachter van archieven, van uitgewiste gemeenschappen, van generaties die hij aan de vergetelheid ontruk voordat hij op zijn beurt in de nacht van 1942 verdween. Daarin neemt de lignée Balaban deel aan een van de oudste en meest hardnekkige deugden van Israël, die welke een volk in staat stelde alle ballingschappen te overleven: de eigenzinnigheid om te herinneren, te schrijven, door te geven. De valk, symbool van het scherpe zicht, wordt dan het rechtmatige embleem van een familie die het oog hoog gericht heeft gehouden naar het verleden, opdat niets wat is geweest verloren gaat.