Familie Badalassi Orvieto

De toponymie die het tweede lid van de naam vormt, gaat in historische volgorde aan de patroniem zelf vooraf. Orvieto, het antieke Urbs Vetus uit middeleeuwse documenten, herbergde reeds sinds de 13de eeuw een gedocumenteerde joodse aanwezigheid, voornamelijk samengesteld uit pandjesbazen die door condotta waren toegestaan — deze contracten met bepaalde looptijd waardoor de Italiaanse gemeenten de kredietactiviteit dulden die zij aan christenen verboden. De vestiging van joodse bankiers in de Umbrische en Toscaanse steden is het resultaat van een goed bekend mechanisme uit de historiografie: de gemeenten hadden liquiditeiten en consumentenkrediet nodig, en zij vertrouwden dit werk toe aan joodse families via contract, tegen betaling van belastingen en bescherming. De pandnering, verre van een marginale activiteit, plaatste de joodse bankiers in het hart van de stedelijke economie en van de betrekkingen met de gemeentelijke macht. [Bonfil, 1994]

Wanneer een individu of familie Orvieto verliet om zich elders te vestigen — in Pisa, in Florence, later in Livorno —, werd de naam van de oorspronkelijke stad, volgens het onafgebroken gebruik van het Italiaanse judaïsme, de familienaam. Op deze wijze ontstonden de da Pisa, de da Rieti, de Modena, de Montefiore — en de Orvieto. De patroniem is dus op zichzelf een daad van herinnering: zij fixeert voor de komende generaties de plaats die de binnenlandse ballingschap op het schiereiland deed verliezen. Dit is een eerste teken van trouw — trouw aan de plaats, veranderd in identiteit — dat de traditie van Israël, volk van de herinnering, overal heeft gekweekt.

De kredietactiviteit kan echter niet gereduceerd worden tot een louter financieel mechanisme. De halakha omschreef het lenen strikt in, onderscheidend tussen krediet tussen joden — onderworpen aan het bijbelse verbod op woeker — en het lenen aan niet-joden, toegestaan maar moreel onder toezicht. De rabbijnse responsa uit het middeleeuwse Italië getuigen van een voortdurende zorg om de strengheid van de winst te matigen met het recht verschuldigd aan de arme schuldenaar en met de liefdadigheid van de gemeenschap. Deze spanning tussen economische actie en de Wet vormt een der stille deugden van deze families: zij hebben generatie na generatie de noodzaak om te leven met de eis van het recht moeten verzoenen.

De eerste component van de naam, Badalassi, roept een vraag op die het archief nog niet met zekerheid beantwoordt. Het gaat om een geattesteerdeToskaanseachternaam, waarvan de oude verspreiding zich concentreert in het Pisaans, het Livornees en de Val di Cecina. De aanwezigheid ervan in het inventaris van Schaerf geeft aan dat hij door joden van Italië werd gedragen [Schaerf, 1925], zonder dat men voor elke drager altijd kan onderscheiden tussen een oude joods-Italiaanse afkomst en de latere aanname van een lokale naam — een verschijnsel dat courant is in Toscane, een grondgebied dat zowel Sefardische als Italiaanse gastvrijheid kende.

De meest waarschijnlijke hypothese, die als zodanig moet worden gepresenteerd, is die van een Toskaanse verbinding: een familie die de naam Orvieto droeg zou, naarmate zij zich in het Groothertogdom Toscane vestigde, via huwelijken of plaats van woonst zijn aangesloten bij de stam Badalassi, waardoor de samengestelde naam ontstond. Dit type dubbele achternaam — een plaatsnaam gekoppeld aan een lokale naam — is kenmerkend voor de familievernieuweringen van de vroege moderne Toscane, waar de mobiliteit tussen Pisa, Livorno en het achterland de geslachten door elkaar mengde.

Dit Toscane was geen neutraal decor. Het was het toneel van één van de meest opmerkenswaardigste ervaringen van gastvrijheid in de Europese joodse geschiedenis. De Portugese Joodse natie van Livorno, ontstaan door de voorrechten die de Medici verleenden, werd een van de grote centra van het Middellandse Zeegebied judaïsme, kruispunt tussen Amsterdam, Noord-Afrika en het Levant. [Lévy, 1999] Hoewel de precieze verbinding van de familie Badalassi Orvieto met dit Livornese centrum conjecturaal blijft, maakt de geografische context deze hypothese aannemelijk: de naam bevindt zich op het scharnierpunt van het middeleeuwse Italiaanse judaïsme en de Sefardische wereld van de zee.

Hier komt een belangrijke deugd tot uiting: gastvrijheid gemaakt tot instelling. De Medici openden Livorno voor de ballingen, en het judaïsme vond daar, volgens Lévy, een blijvend toevluchtsoord. De verhouding tot de vreemdeling, de opvang van de banneling — ger van de bijbelse traditie —, houdt op een abstract ideaal te zijn en wordt de voorwaarde zelf voor overleven en welvaart van deze families.

De joodse families in Italië waren niet alleen economische actoren; zij waren ook, vaak, centra van kennis en mecenaat van het boek. Italië was een van de grote centra voor de productie van verlicht Hebreeuws manuscript, en de opdrachtgevers waren frequent welgestelde families uit financiën en handel. De versierde Hebreeuwse manuscripten van Italië getuigen van een boekcultuur waarin artistieke verfijning diende aan de overdracht van de heilige tekst en de studie. [Tamani, 2010]

Denk aan particuliere bibliotheken, versierde ketubbot, mahzorim die tegen grote kosten werden gekopieerd: het bezit en het in opdracht geven van boeken waren voor deze families tegelijk een teken van status en een daad van vroomheid. Waar het archief niet de precieze naam van een opdrachtgever Badalassi Orvieto bewaart, stelt het desalniettemin de omgeving vast: die van een Italiaans jodendom dat studie — talmud Torah — op de top van zijn waarden plaatste, en dat in het boekobject een aanzienlijk deel van zijn middelen investeerde.

De filosofie en exegese waren in Italië nooit het domein van alleen rabbijnen. De overdracht van joodse kennis berustte op een keten — shalshelet ha-qabbalah — waarin elke generatie de schakel was die de Ouden met de nakomelingen verbond. [Yerushalmi, 1984] De middeleeuwse filosofische traditie, zoals die door onderzoeken naar handschriftteksten is gereconstrueerd, toont een Italië waarin het joodse aristotelisme, bijbelcommentaar en kabbala in dezelfde familiekringen coëxisteerden [Sirat, 1983]. De bijdrage aan het joodse denken was hier de zaak van beschaafde leken even goed als van erkende geleerden — een eigenschap die het Italiaanse jodendom onderscheidt en waarin een geleerde familie zoals die welke ons bezighoudt, terecht kon deelnemen.

De keerpunt in de geschiedenis van de joden van Italie was de sluiting. Vanaf het midden van de 16de eeuw legden het pausdom en talrijke vorstendommen de getto op, wat het einde markeerde van de relatieve vloeibaarheid van de Renaissance. De instelling van getto's transformeerde de joodse voorwaarde diepgaand, waarin gemeenschappen die tot dan toe verspreid waren in het stedelijke weefsel, in een gesloten ruimte werden opgesloten, terwijl zij paradoxaal genoeg hun interne cohesie behielden. [Bonfil, 1994]

Voor de families uit Umbrië en Toscane waren deze eeuwen die van een geduldig verzet. Opgesloten, belast, gedwongen tot het draagbare onderscheidingsteken, behielden zij hun instellingen: de synagoge, de bet din, de hevra qaddisha — broederschap van de laatste plicht — en de liefdadigheidskassen, de tzedaka. Dit laatste punt verdient beklemtoning, want het raakt een kardinale deugd aan: in de gesloten wereld van de getto werd interne solidariteit een kwestie van collectieve overleving. De gemeentelijke registers, waar zij bewaard zijn gebleven, tonen uitgewerkte systemen van armenhulp, uitkering voor wezen, losgeld van gevangenen — deze laatste verplichting, pidyon shevuyim, door de traditie gehouden voor een van de hoogste vormen van liefdadigheid.

De betrokkenheid bij het collectieve leven, de bescheidenheid van dagelijks wederzijds hulp, de zorg voor de meest kwetsbaren: deze gebaren, zelden geïndividualiseerd in het archief, tekenen in negatief het morele portret van een milieu waarvan de familie Badalassi Orvieto onderdeel uitmaakte. Men kan niet aan een voorvader met een bepaalde naam een precieze liefdadigheidsdaad toeschrijven; maar men kan stellen, zonder hagiografie, dat het feit dat men tot deze gemeenschappen behoorde, deelname aan een dicht netwerk van wederzijdse verplichtingen impliceerde, waar liefdadigheid geen uitzonderingsdeugd was maar gewone regel.

De opening van de getto's, ingezet door de Franse revolutionaire legers en in de 19e eeuw bekrachtigd door de Italiaanse eenwording, bracht de joden van Italië in het burgerschap. Velen, dragend namen van steden — waaronder Orvieto — kregen toegang tot de vrije beroepen, de universiteit, het bestuur en het politieke leven van het jonge koninkrijk. De familienaam hield op een merk van verwijdering te zijn en werd een naam onder de namen van de Italiaanse natie.

Maar de geschiedenis van deze naam strekt zich verder uit dan het schiereiland. Het corpus dat dit boek begeleidt wijst naar de Middellandse diasporas: Livorno, een draaischijf, verspreidde haar families naar Noord-Afrika — Tunis, Tlemcen, Sidi Bel Abbès. De Joodse gemeenschappen van Algerije en Tunesië werden deels geirrigeerd door de Livornezen, deze Gorním wier naam zelf de Toscaanse oorsprong in herinnering bracht. [Lévy, 1996] Studies over Tlemcen en over de rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès getuigen van de aanwezigheid van families van Italiaanse afkomst in het Maagrebijnse jodendom [Botbol, 2000]; [Archieven van Sidi Bel Abbès]. Dat de lignage Badalassi Orvieto een dergelijk vervolg zou hebben gekend, blijft een waarschijnlijke hypothese eerder dan een vastgesteld feit — maar zij plaatst de naam in de werkelijke geografie van de Middellandse verspreiding.

Deze mobiliteit was ook beproeving. De 20e eeuw bracht vervolging: de fascistische rassenbepalingen van 1938, daarna de deportaties, troffen het Italiaanse jodendom met een brutaliteit die geen enkele regio spaarde. De plicht tot herdenken ten aanzien van deze slachtoffers, waaraan het Franse pedagogische onderzoek heeft bijgedragen deze door te geven [Natanson, 1997], hangt aan alle namen — en dus potentieel aan deze. Hier benoemen betekent weigeren uit te gewist te worden.

Aan het einde van deze beschouwing dient zich de vraag op wat de intellectuele en spirituele traditie van het jodendom verlicht aangaande het lot van een dergelijke lignage. Hedendaagse denkers hebben de klem gelegd op de wijze waarop joodse geschiedenis zich voltrekt, in zichzelf, als overdracht van zin. De joodse traditie, zei Léon Askénazi, wordt niet overgedragen als dode kennis maar als levend woord, steeds opnieuw uitgelegd door de generatie die het ontvangt. [Askénazi, 1999] Een familie wier naam een verloren plaats en een wortel van gastvrijheid verbindt, belichaamt juist deze beweging: het verleden bewaren, het in het heden inschrijven.

Het joodse denken van de middeleeuwen en moderne tijd, zoals historici van de filosofie het uiteen zetten, toont een blijvende dialoog tussen rede en openbaring [Hayoun, 2023]; [Abécassis, 1987]. In Italië was deze dialoog bijzonder vruchtbaar, het schiereiland diende als brug tussen het sefardische en asjkenazische jodendom, tussen het Andalusische erfgoed en de christelijke scholastiek. De familie Badalassi Orvieto, door haar verankering in Toscane en Umbrië, behoort van rechtswege tot deze bemiddelingskring.

Wellicht ligt daar haar diepste en best door de context bevestigde deugd: de trouw aan de herinnering aan plaatsen, gemaakt tot overdragingsdiscipline. Door de naam Orvieto door de ballingschappen te dragen, door hem aan de Toscaanse aarde te binden, heeft de lignage, zonder het uit te spreken, de grondleggende opdracht van Israël vervuld — zich herinneren. Bij Yerushalmi is joodse herinnering geen nostalgie maar grondslag: zij verbindt elke familie met het collectieve lot van het volk. [Yerushalmi, 1984]

Van de tufsteen stad Orvieto tot de Toscaanse heuvels, van middeleeuwse condotta's tot de getto's van de Contrareformatie, van emancipatie tot de mediterrane kusten van de diaspora, de naam Badalassi Orvieto tekent een route die, in miniatuur, die van het gehele Italiaanse judaïsme is. Het archief is hier karig: het stelt de naam vast [Schaerf, 1925], het stelt de omgeving vast — die van stedelijke financiering, het boek, de georganiseerde gemeenschap [Bonfil, 1994]; [Tamani, 2010] —, maar laat veel individuele gezichten in het duister. Deze eerlijkheid maakt deel uit van het verhaal: we weten wat we weten, en we noemen wat we niet weten.

Moet men onder alles de deugd aanwijzen die deze lignage het best zal hebben uitgedrukt, dan is het de trouw aan de herinnering van de plaats als vorm van continuïteit. Een familienaam die een verlaten stad aan een gastland vastmaakt, is een daad van verzet tegen vergetelheid, een manier om de naam zelf tot een draagbaar monument te maken. Hierin neemt de familie Badalassi Orvieto volledig deel aan de roeping die Yerushalmi aan Israël in zijn geheel erkende: die van een volk voor wie zich herinneren niet een sieraad van cultuur is maar het kloppende hart van identiteit. Aan deze eerste deugd voegen zich toe, gedragen door de omgeving waarvan het deel was, de georganiseerde liefdadigheid van het getto, het respect voor de Wet in de uitoefening van het beroep zelf, en de liefde voor het boek en de studie. Het Grote Boek sluit dus geen genealogie: het heropent een herinnering.