Familie Bacri

Familietraditie en historiografie stemmen in over één zeer ver oorsprongspunt: Spanje, verlaten in de pijn van verdrijvingen en inquisitoriale vervolgingen. De Bacri behoorden tot die uitgebreide beweging van Sefardische Joden die vanaf 1492 zich over de hele Middellandse Zee verspreidden, met zich meebrengende hun taal, hun gebeden en hun handelskundigheid [Bacri — Wikipédia]. Dit verhaal van een Iberische oorsprong, van generatie op generatie doorgegeven, verbindt de familie met het groot oprichtingstraumatica van de Sephardiciteit — de verdrijving — en met de lange veerkracht die daaruit voortvloeide.

De doorslaggevende etappe was Italiaans. In de zeventiende eeuw arriveerden joodse immigranten afkomstig uit Livorno, een Toscaanse haven die toevluchtsoord was geworden voor Sefarden onder de bescherming van de Medici's, in Noord-Afrika. Het is uit dit centrum dat de grote handelshuis van Algiers een deel van hun oorsprong ontleenden: historici herinneren eraan dat dit het geval is van de Bacri en Busnach, naar de naam van twee grote Algerijnse joodse kooplieden afkomstig uit Livorno. Deze Livornese Joden, die in de Regentschap Gorneyim werden genoemd — de mensen van Livorno —, vormden een kosmopolitische handelselite, sprekend Italiaans, Judeo-Spaans en Arabisch, netwerken spinnend van Marseille tot Genua, van Tunis tot Alexandrië.

In deze oprichtingsperiode is de deugd die de lignage al uitdrukt die van trouw: trouw aan een joodse identiteit onderhouden ondanks opeenvolgende ballingschappen, trouw aan gemeenschapsbanden die van haven tot haven de Sefardische families in staat stelden elkaar te herkennen en elkaar te helpen. Deze diasporische solidariteit — dit vermogen netwerken op te bouwen en de hunnen verspreid welkom te heten — is geen sieraad van het verhaal: het is de voorwaarde zelf voor het voortbestaan van een volk zonder land, en de Bacri, evenals de Busnach met wie zij zich door bloed en zaken verbonden, waren de concrete ambachtsmannen ervan. Hier versmelt de enkelvoudige geschiedenis van een familie met de collectieve herinnering van Israël: die van een volk dat van wederzijdse gastvrijheid en toebehoren een vorm van mobiel vaderland maakte.

Aan het einde van de achttiende eeuw stelde het huis Bacri, verbonden met de familie Busnach, zich als de eerste commerciële macht van de Regentschap van Algiers. Aan het einde van de achttiende eeuw hielden twee Algerijnse joodse handelaren — Bakri en Busnach — het monopolie op de graanhandel in de Regentschap van Algiers en leverden aan het oorlogvoerend Frankrijk een aanzienlijke hoeveelheid graan. De graanschuur van de Mitidja, deze vruchtbare vlakte die Algiers omringt, voedde via hun bemiddeling de legers van de Revolutie en vervolgens van het Imperium.

De omvang van deze transacties geeft de maat van hun gewicht. In 1797 verkopen twee Algerijnse handelaren, Bacri en Busnach, voor 14 miljoen aan graan aan de Franse Republiek, dat onbetaald blijft. In 1818 eist Hussein, crediteur van Bacri en Busnach, deze som van Lodewijk XVIII op. Het geleverde graan diende, volgens de kroniekschrijvers, voor Bonaparte's campagnes in Italië en Egypte [JEWISHERITAGE]. Het huis beperkte zich niet tot handel: het leende uit, betaalde vooruit, stond in voor anderen, tot het punt dat zijn krediet de Regentschap zelf betrof. De Parijse vertegenwoordiger van het bedrijf, Jacob Bacri, onderhandelde op het hoogste niveau van de Franse staat, tot bij Talleyrand toe [Les Mots et les Choses, S. Bouterfa].

Deze positie was niet zonder dubbelzinnigheid of gevaar. Het huis moest tegelijkertijd aan Frankrijk en aan de dey van Algiers verschuldigd zijn, gevangen in een spel van kruisende schulden waar particulier belang en staatsbelang samenvloeiden. De vertegenwoordiger van het huis Bacri, Jacob Bacri, zal over de onderhandelingen met Talleyrand schrijven in bewoordingen die de manoeuvres van de haute finance van die tijd verraden. De lignée toonde hierin echt talent — economische handeling op de schaal van imperium's — die deugd van handel die de joodse traditie nooit veracht heeft zolang zij ook de gemeenschap diende. Want de grote Algerijnse huizen, Bacri in de eerste plaats, speelden de rol van beschermers van de joodse gemeenschap van de Regentschap, financierden haar instellingen en traden op als tussenpersonen bij de Turkse macht. Maar het archief legt ook zijn schaduwen op: dit fortuin berustte op monopolies, felle rivaliteiten en afhankelijkheden van een willekeurige macht, waarvan het volgende hoofdstuk de bloedige prijs zal onthullen.

De glorie van het huis Bacri-Busnach had zijn keerzijde. Bankiers van een dey zijn betekende zich blootstellen aan zijn toorn en die van zijn rivalen. De gunst van vorsten, in Algiers zoals overal in de Joods-islamitische wereld van die tijd, was een duizelingwekkende positie: zij plaatste de Jood van het hof aan de top van rijkdom terwijl zij hem aanwees als doelwit in geval van politieke omslag. De kroniek van de Regentschap bewaart de herinnering aan geweld dat de leiders van deze huizen trof, vermengd met paleisintrigues, onbetaalde schulden en volksressentimenten — een schema dat de geschiedenis van de hofjoden, van de Andalusische vizier tot de Hofjude van het Heilige Romeinse Rijk, tragisch heeft herhaald door de eeuwen heen.

Het is hier dat de mémoire van de familie aansluit bij de collectieve mémoire van Israël in haar meest verbitterde vorm: de precaire status van de Joodse élite in diaspora, gedulde en benijde rijkdom, onmisbaar en kwetsbaar. De halakha en de rabbijnse ethiek hebben altijd gewaarschuwd tegen de hoogmoed van macht en herinnerden aan de fragiliteit van wie op de gunst van koningen bouwt; het lot van de Bacri biedt hiervan een bijna bijbels voorbeeld. Dat het fortuin van het huis uiteindelijk opging in een staatsgeschil — de beruchte schuld die nooit werd afgelost — zegt genoeg over hoe het geld van vorsten drijfzand is.

Toch manifesteerde de lineage in deze precairiteit zelf een vorm van waardigheid: die van de rol van voorbidder op zich te nemen. De grote Algerijnse families waren niet alleen handelaren; zij droegen, tegenover de macht, de stem van een kwetsbare gemeenschap. Door hun krediet en hun persoon voor de Joodse gemeenschap van de Regentschap in te zetten, incarneerden zij de arevout, die onderlinge verantwoordelijkheid die wil dat elke Jood voor zijn broer instaat. De deugd hier ligt niet in de rijkdom — het archief verbiedt alle zelfgenoegzaamheid —, maar in het gemeenschappelijk gebruik dat ervan werd gemaakt, en in de moed om een blootgestelde positie in naam van de hunnen in te nemen.

Van handelsgeschil werd de zaak Bacri-Busnach casus belli. De Franse schuld aan het huis, overgedragen aan de dey van Algiers die zelf schuldeiser was, vergiftigde gedurende dertig jaar de betrekkingen tussen Parijs en de Regentschap. In 1826 schreef Hussein aan Lodewijk X om zich te beklagen over de duur van het proces, zonder antwoord; in 1827, bij de officiële ontvangst van Baïram, bereikt de zaak zijn breekpunt.

Het gebaar werd legende. Op 30 april 1827, gefrustreerd door de Franse vertragingen, sloeg de dey Hussein Pacha de Franse consul Pierre Deval met een slag van zijn vliegenvanger. Het gebeurde van de « waaierslag », toegebracht door de dey van Algiers Hussein Pacha aan de Franse consul Pierre Deval, had tot gevolg dat drie jaar later een Frans expeditieleger werd uitgezonden onder leiding van generaal de Bourmont voor een landing bij Sidi-Ferruch. Dit is het begin van een verovering die zich gedurende honderdtweeëndertig jaar over het hele land zou uitstrekken. In het hart van dit incident dat de geschiedenis van Algerije veranderde, een geldverschil met betrekking tot geleverd graan dat nooit werd vereffend: zij hadden enorme hoeveelheden graan aan Frankrijk geleverd, dat toen werd uitgebloed door de napoleontische oorlogen.

De moderne historiografie bevestigt de centrale rol van dit geschil in het ontketenen van de verovering van 1830. De zaak wordt beschouwd als een van de oorzaken van de Franse invasie van de Regentschap van Algiers in 1830. Zo bevond een Joodse familie uit Algiers zich, ondanks zichzelf, op het kruispunt van twee werelden: het einde van de Turkse Regentschap en het begin van Frans-Algerije. De naam Bacri, gegraveerd in de handboeken van diplomatieke geschiedenis, getuigt van deze vreemde toestand van een lignée waarvan de particuliere zaken het lot van naties volgden. Men zou daar geen deugd uit kunnen afleiden — de geschiedenis hier is die van een tragisch tandwiel. Maar men kan daarin lezen wat de Joodse traditie het bewustzijn van het gewicht van daden noemt: hoeveel een transactie, een schuld, een woord kunnen, in de inslag van de wereld, veel verder verbonden zijn dan degenen die ze hebben aangegaan.

Na 1830 vervagde de wereld van de grote handelsgeslachten, maar de lineage Bacri bleef bestaan en smolt samen met de Joodse bevolking van Algerije, die voor een diepgaande transformatie stond. Het decreet-Crémieux van 1870, dat collectief het Franse burgerschap aan de inheemse Joden van Algerije verleende, maakte van de Bacri volwaardig Franse burgers — een belangrijke mutatie die hun taal, hun school en hun horizonten herstructureerde. De onomastische repertoria getuigen van de brede verspreiding van de familienaam in Algerije in de 19de en 20ste eeuw, van de stad Algiers tot Constantine, een teken van een groot en geworteld geslacht.

Deze toetrede tot de Franse moderniteit was voor de Joden van Algerije een pad van opgang maar ook van beproevingen. De lineage overleefde de decennia van scholing, van beroepsmatige en intellectuele betrokkenheid, alvorens zich in één van de donkerste uren gesteld te zien: onder het Vichy-regime werd het decreet-Crémieux in 1940 ingetrokken en werden de Joden van Algerije brutaal van hun burgerschap beroofd. De Bacri, evenals al hun geloofsgenoten, ondergingen toen uitsluiting, numerus clausus en vernederering, totdat de Bevrijding hun rechten zou herstellen. Deze episode, gedocumenteerd door de geschiedenis van de Joden van Noord-Afrika onder Vichy, herinnert eraan dat het behoren tot Frankrijk hen niet beschermde tegen vervolging, en plaatst hun herinnering in de lange geschiedenis van ondergane en overwonnen ongerechtigheid.

Uit deze periode erfde de lineage een kardinale waarde van de Joodse traditie: het uithoudingsvermogen in beproeving, het vermogen een transmissie vol te houden ondanks breuken. Het was deze zelfde hardnekkigheid die, enkele jaren later, op het moment van de exodus van 1962, de familie in staat stelde zich elders te herbouwen, in het moederland, en slechts de herinnering aan een verloren wereld mee te voeren als bagage — herinnering die haar zonen spoedig in literatuur zouden omzetten.

In de twintigste eeuw werd de lineage die de handel had gedragen drager van woorden. Roland Bacri (1926-2015), schrijver, dichter en journalist geboren in Algiers, werd een van de meest innemende stemmen van de verdwenen pieds-noirs cultuur. Lange tijdColumnschrijver van de Canard enchaîné, wijdde hij een volledig oeuvre aan het bewaren van de taal en geest van het Joodse en volkse Algerije vóór de uittocht. Drie van zijn werken zijn verbonden aan het Zakhor corpus en vormen een monument van herinnering: Le Roro, dictionnaire pataouète de la langue pied-noir (1969), Les Rois d'Alger (1988) en J'ai descendu dans mon Jourdain (1999) [Zakhor corpus].

Met Le Roro volbracht Roland Bacri een werk van dichter-taalkundige: het verzamelen van het pataouète, deze smaakvolle spraakvorm van Algiers waarin Frans, Spaans, Italiaans, Arabisch en Judeo-Spaans zich mengen, opdat het niet zou uitsterven met degenen die het spraken. Dit gebaar — een mondelinge taal die aan het verdwijnen is door het schrift vast te leggen — behoort tot de hoogste deugd die de Joodse traditie aan het woord hecht: de strijd tegen de vergetelheid, de zakhor, het gebod zich te herinneren. Waar zijn voorouders legers hadden gevoed, voedde hij de herinnering; waar het huis Bacri graan had laten circuleren, liet de schrijver de woorden van een verdwenen wereld circuleren. De titel zelf van J'ai descendu dans mon Jourdain geeft al duidelijk aan hoe de tedere humor van het pataouète zich daar knoopt aan een intieme Joodse ernst, de rivier van Algiers met de bijbelse rivier vervlechting.

Deze herinnerings- en artistieke ader zette zich voort in andere figuren die de familienotitie onder dezelfde naam verzamelt: Eddy Marnay, geboren Edmond Bacri (1920-2003), een van de grootste liedschrijvers van het Franse chanson, en Jean-Pierre Bacri (1951-2021), acteur en belangrijke scenarist van de Franse cinema, wiens schrijverij, met Agnès Jaoui, van helderheid over menselijke gebreken een vorm van morele eis maakte [Bacri — Wikipédia]. Door hen heen zou de lineage Frankrijk niet alleen handelaren en burgers hebben gegeven, maar een deel van zijn gevoeligheid, zijn taal en zijn lach. Hier antwoorden gedocumenteerde geschiedenis en overgedragen herinnering elkaar volkomen: literaire kennis, hechting aan de taal en weigering van vergetelheid worden de moderne vorm van een oude Sefardische trouw.

Van Spanje naar Livorno, van Livorno naar Algiers, van Algiers naar Parijs, de geslacht Bacri heeft de volledige kaart van de westerse Sefardische diaspora doorlopen. Het was om beurt verzet en soeverein, bankier der vorsten en onwillekeurig acteur van een historische verschuiving, ontnomen burger vervolgens hersteld, tenslotte melancholieke bewaarder van een verdwenen wereld. Weinig families zullen aldus, in één beweging, de grootheid en de broosheid van de joodse voorwaarde in ballingschap hebben omhelsd.

Hoewel het archief zijn schaduwen oplegt — de precariteit van rijkdom, het tragische tandwielwerk van het geschil van 1830, de beproeving van Vichy —, onthoudt de herinnering een constante. Wat deze geslacht, boven alle deugden, het best heeft uitgedrukt, is de strijd tegen vergetelheid in dienst van de gemeenschap. Bij de kooplieden was het de arevout, de wederzijdse verantwoordelijkheid tegenover de Algerijnse gemeenschap waarvan zij de stem droegen bij de macht. Bij de schrijvers was het de zakhor, de opdracht zich te herinneren : Roland Bacri fixeerde door middel van woorden een taal en een wereld die veroordeeld waren, opdat zij zouden blijven. Van het graan van de Mitidja tot de woordenboeken van het Pataouète, eenzelfde roeping gaat door de eeuwen : de hunnen voeden en het spoor bewaren. Daarin participeert de geslacht Bacri volledig in de deugd die de traditie van Israël door al zijn balslingschappen heeft gedragen — van herinnering een vaderland maken, en van het gedenken een daad van trouw.