Familie Azria

De Azria's begrijpen

De Azria's begrijpen betekent eerst hun naam horen. De referentiecatalogussen van Namen — in de eerste plaats het werk van Abraham I. Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc [Les Noms des Juifs du Maroc], dat nog steeds het fundament van de discipline voor geheel Maghreb vormt — classificeren Azria onder theofore patroniemen opgebouwd uit een werkwoordswortel. De wortel ʿ-z-r (helpen, redden) met het achtervoegsel van de verkorte goddelijke naam -yah produceert een uitspraak: YHWH heeft geholpen. De Noord-Afrikaanse compilaties bevestigen deze lezing en herinneren eraan dat de naam ook deel uitmaakt van de koninklijke en priesterlijke nomenclatuur van de Hebreeuwse Bijbel [Origine des noms des Juifs d'Afrique du Nord].

Een patroniem is niet neutraal. Door een naam te dragen die goddelijke hulp verkondigt, bevond de Azria-lignée zich, van generatie op generatie, als depositaris van een vertrouwen — een bitaḥon — dat zich tot in de burgerlijke staat inscreef. Deze dimensie is voor de historicus van het joodse denken niet toevallig: de theofore naam is een korte vorm van geloofsbelijdenis, een geloofsbekentenis gedragen in het meest alledaagse leven. De joodse traditie heeft aan de naam altijd een betekenis toegekend die identificatie overstijgt. Zoals het hedendaagse nadenken over woord en geschrift in herinnering brengt, heeft het jodendom van taal een plaats van betekenis gemaakt en niet slechts een eenvoudig instrument [Léon Askénazi, La parole et l'écrit, 1999]. De naam Azria is daar een klein en welsprekend voorbeeld van: hij geeft zonder betoog door de bescheidenheid van een familie die zichzelf geholpen weet in plaats van zichzelf als soeverein te beschouwen — een bescheidenheid die de traditie van Israël onder haar kardinale deugden heeft geplaatst.

Het kader van de lignage is de joodse gemeenschap van Tunis, een oud en samengesteld cultureel centrum. Geattest sinds de tweede eeuw, groeide de joodse gemeenschap in Tunesië door opeenvolgende immigratiegolven. Door de eeuwen heen heeft zij uiteenlopende lotgevallen gekend, afhankelijk van de dynastieën: perioden van tolerantie en perioden van beperking. Onder bepaalde regimes werden Joden gedwongen zich te bekeren, maar terwijl zij uitwendig de islam beleden, bleven zij trouw aan het jodendom dat zij in het geheim bleven uitoefenen. Dit vermogen om religieuze trouw onder dwang te behouden — de heiligmaking van de Naam in het geheim — is één van de eigenschappen die het collectieve geheugen van Israël het meest heeft geëerd, en het is niet onredelijk aan te nemen dat Tunesische families zoals de Azria op een gegeven moment de anonieme actoren daarvan waren.

De moderne geschiedenis van de gemeenschap wordt gekenmerkt door haar interne structuur. De Joden van Tunis waren verdeeld tussen de Twansa, sinds lang inheemse bewoners, en de Grana of Livornezen, afkomstig uit Italië. Aan het begin van de achttiende eeuw verbeterde de politieke status van de Joden van Tunis aanzienlijk dankzij de toenemende invloed van politieke agenten van Europese grootmachten; gedurende dezelfde periode verlieten families van Spaanse of Portugese afkomst gevestigd in Livorno Toscane om zich op de Tunesische kust te vestigen. De familienaam Azria, een Maghrebijnse vorm eerder dan een geitalianseerde, wijst de familie naar de Twansa-kant, die van de al lang wortelende gemeenschappen — zonder dat het voor elke tak met zekerheid kan worden vastgesteld.

Deze gemeenschap niet alleen geduurd; zij heeft voortgebracht. Het joodse collectieve leven in Tunesië organiseerde zich rond haar synagogen, haar rabbijnse rechtbanken en haar instellingen van liefdadigheid. De betrokkenheid bij het collectieve leven — de geinstitutionaliseerde tsedaqah, de zorg voor zieken en behoeftigen verzorgd door broederschappen — vormde de morele structuur van deze gemeenschappen. Het is in dit weefsel, waar elke familie haar plaats in onderlinge hulp had, dat de lignage Azria zich inschrjft.

De naam Azria is niet alleen eigen aan de hoofdstad. Hij komt voor in de gemeenschappen van de Tunesische Sahel, met name in Sousse, waarvan de recente historiografie het traject heeft geschetst. De studie van Claire Rubinstein-Cohen beschrijft precies de overgang van een provinciaal gemeenschap, lange tijd « oosters » in haar levensvormen, naar verwestering, gedurende een eeuw geschiedenis van 1857 tot 1957 [Claire Rubinstein-Cohen, Portrait de la communauté juive de Sousse, 2011]. Deze periode valt samen met de vestiging van het Franse protectoraat in 1881, de inplanting van scholen van de Alliance israélite universelle en de langzame verspreiding van het Frans, van modern onderwijs en nieuwe beroepen.

Voor een familie als de Azria betekent deze verandering zeer concreet de overgang van ambacht, kleine handel en traditioneel onderwijs naar stedelijke beroepen: handel, boekhouden, onderwijs, later geneeskunde en recht. Toegang tot modern weten gebeurde niet tegen de traditie maar vaak ernaast, in een vruchtbare spanning die twintigste-eeuwse Joodse denkers uitvoerig hebben nagedacht. De vraag hoe Joods te blijven op de drempel van westerse moderniteit doorkruist deze hele generatie; zij werd ernstig gesteld door diegenen die, zoals Leo Strauss, Joodse trouw aan de proef hebben gesteld met filosofie en Verlichting [Leo Strauss, Pourquoi nous restons juifs, 2001]. De Azria's van Sousse en Tunis beleefden, op hun bescheiden schaal, dezelfde vraag: openstelling naar de wereld en loyaliteit jegens de wet die van de vaderen werd ontvangen combineren.

Dit hoofdstuk wordt als waarschijnlijk gepresenteerd: de aanwezigheid van de naam in de Sahel en het traject van verwestering zijn gedocumenteerd voor de gemeenschap, maar het eigen itinerarium van elk Azria-huishouden berust, bij gebrek aan volledige naamlijsten in archieven, op voorzichtige reconstructie.

Een van de belangrijkste feiten uit de geschiedenis van de Joden van Tunesiëe in de twintigste eeuw is de complexiteit van de statussen. In tegenstelling tot Algerije, waar het decreet-Crémieux van 1870 de inheemse Joden in bloc als Frans had genaturaliseerd, bleven de Joden van Tunesiëe in hun grote meerderheid Tunesische onderdanen onder het protectoraat. Slechts een minderheid verkreeg de Franse nationaliteit door individuele naturalisatie, terwijl de nakomelingen van de Livornezen een Italiaanse status konden opeisen. Dit juridische mozaïek — Tunesische onderdanen, genaturaliseerde Fransen, Italiaanse beschermdelingen — tekende uiteenlopende lotgevallen binnen een dezelfde bevolking, en soms binnen eenzelfde familie.

Reeds aan het begin van de achttiende eeuw was de politieke status van de Joden van Tunis verbeterd dankzij de groeiende invloed van politieke agenten van de Europese mogendheden: de consulaire bescherming gaf al een voorbode van deze stratificaties. Voor de Azria, evenals voor zoveel families Twansa, bleef de meest waarschijnlijke toestand die van Tunesische onderdanen, meer blootgesteld aan de wisselvalligheid van het politieke dan de vreemde beschermdelingen. Deze ongelijkheid van status, ervaren binnen een gemeenschap die overigens solidair was, werpt licht op de deugd van rechtvaardigheid zoals het Joods denken die opvat: niet als een abstractie, maar als de voortdurend herhaalde eis van gelijk recht voor de vreemdeling en de ingezetene. De reflectie op de oorsprong van de wet en het politieke in de Torah herinnert ons er juist aan dat de Joods Recht de stad op recht en niet op kracht grondvest [Shmuel Trigano, Philosophie de la Loi, 1991]. Dat Tunesische Joden in hun vlees de ongelijkheid van statussen hebben geleefd, geeft aan deze eis een pijnlijke en concrete weerklank.

De Tweede Wereldoorlog trof Tunesië op een bijzondere wijze in de Joodse wereld van Noord-Afrika : het was van november 1942 tot mei 1943 het enige Arabische grondgebied onder directe Duitse militaire bezetting. Gedurende deze zes maanden onderging de gemeenschap beslag op goederen, collectieve boetes, gijzelingen en de verplichting van duizenden mannen tot dwangarbeid in open kampen nabij de frontlinies. De Joodse families uit Tunis en de kusteden — Sousse, Sfax, Bizerte — stonden in de eerste linie, blootgesteld aan zowel Duitse mishandelingen als geallieerde bombardementen.

Het is historisch vastgesteld dat de gehele gemeenschap aan deze beproeving onderworpen was ; het is daarom zeer waarschijnlijk dat leden van de familie Azria onder de gedwongen arbeiders of onder de families die getroffen werden door beslag waren. Deze periode behoort tot wat het hedendaagse Joodse denken het zwijgen heeft genoemd — deze afgrond waar het woord faalt. André Neher heeft het overgaan van het biblische zwijgen naar het zwijgen van Auschwitz gegrepen, waar de Joodse geschiedenis het onuitsprekelijke raakt [André Neher, L'exil de la parole, 1970]. De Joden van Tunesië ontkwamen, in tegenstelling tot die van Europa, aan massale deportatie dankzij de kortheid van de bezetting en de geallieerde opmars ; maar de angst, de beroving en de dwang tekenden de geheugens blijvend. De waardigheid behouden onder dwang, de gemeenschappelijke solidariteit tegenover willekeur — het delen van boetes, wederzijdse hulp aan de families van gedwongen arbeiders — waren wederom de discrète uitdrukking van de tsedaqah en van wederzijdse zorg.

De onafhankelijkheid van Tunesië in 1956 opende het laatste Tunesische bedrijf van de lignée. In enkele jaren verlieten vrijwel alle Joden van Tunesië het land, aan het einde van een geschiedenis waarvan de historiografie de beslissende eeuw plaatst tussen het midden van de 19e en het midden van de 20e eeuw [Claire Rubinstein-Cohen, Portret van de Joodse gemeenschap van Sousse, 2011]. Twee voornaamste bestemmingen polariseerden dit vertrek: Frankrijk, waar het gebruik van de taal en eerdere naturalisatie van sommigen de integratie vergemakkelijkte; en de pas opgerichte staat Israël, waar de aliyah een sinds eeuwen verwachte terugkeer voltooide. De familienotitie zelf registreert deze bifurcatie: een Franse en Israëlische diaspora in de 20e eeuw.

Deze dubbele exodus is niet slechts een demografisch gegeven; het impliceert een theologie van de geschiedenis. Het Joodse bewustzijn van die tijd, zijn manier om herinnering en hoop met elkaar te verbinden, is door de historiografie van het jodendom geanalyseerd als een bijzondere verhouding tot het verleden en de toekomst [Sylvie Anne Goldberg, Joodse geschiedenis denken aan het begin van de 20e eeuw, 2000]. Voor de Azria van Israël realiseerde de vestiging in het land de belofte die in hun eigen naam lag vervat: God heeft geholpen, JHWH heeft doen terugkeren. Voor de Azria van Frankrijk verlengde de inburgering in de Republiek de lange diasporische ervaring van trouw op vreemd grondgebied.

Aan beide oevers moest de familie haar plaats in een omwenteld collectief leven opnieuw uitvinden: solidariteit herstellen, een taal en rituelen doorgeven, beslissen wat men behoudt en wat men aanpast. Deze actieve transmissie — de studie, de trouw aan de feesten, de gehechtheid aan de tekst — staat in het hart van wat het jodendom onder continuïteit verstaat. De hedendaagse meditatie op de Talmud als openboek, nooit gesloten, oneindig herlezen en geïnterpreteerd, werpt licht op deze Joodse manier van overleven door studie en commentaar [Marc-Alain Ouaknin, Het verbrande boek, 1986]. Daarin neemt de lignée Azria deel aan de meest volhardende deugd van Israël: van de ballingschap een studieplaats maken, en van de verspreiding een trouw.

Aan het einde van deze reis verschijnt de familie Azria als een discrete draad geweven in het duizendjarige weefsel van het Tunesische judaïsme: een familie wiens naam, God heeft geholpen, op zichzelf een theologie van vertrouwen en bescheidenheid samenvat. Van de oude laag van de Twansa tot de verwestering van de Sahel, van de breuk in juridische status tot de beproeving van de Bezetting, tot de dubbele uittocht naar Frankrijk en Israël, deelde zij het lot van een gemeenschap die heeft weten voort te bestaan zonder zichzelf te verloochenen.

Van alle deugden die de joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen, is het misschien de trouw in ballingschap — die vertrouwende bescheidenheid ingeschreven in de naam Azria zelf — die deze familie het best heeft uitgedrukt. Niet de bescheidenheid van uitwissing, maar die van wie weet dat hij geholpen en gedragen wordt, en die, van Tunis naar Parijs en Jeruzalem, de overdracht heeft voortgezet daar waar de geschiedenis dreigde deze te onderbreken. Hierdoor sluit het singuliere lot van de Azria aan bij het collectieve geheugen van Israël, voor wie de ballingschap nooit het laatste woord is, en de hulp altijd verlangd. Zoals het hedendaagse joodse denken suggereert, joods blijven is een beslissing die elke generatie opnieuw neemt [Leo Strauss, Pourquoi nous restons juifs, 2001]; de Azria hebben dat, naar hun vermogen, opnieuw gedaan.