Familie Azavei

Het documentaire uitgangspunt is vast en verifieerbaar: Azavei komt voor onder de Italiaans-Joodse achternamen die in 1925 door Schaerf zijn gecatalogiseerd [Schaerf, 1925]. Dit eenvoudige feit plaatst de familie in een nauwkeurig bepaalde geografie. Het Italiaans-Joodse geloof, één van de oudste van Europa dat voortdurend actief is geweest, heeft een onomastiek voortgebracht van opmerkelijke variëteit, waarin toponomische namen uit Italiaanse steden, achternamen van Hebreeuws oorsprong, en Sefardische bijdragen na 1492 met elkaar vervlochten zijn. Het onderzoek van Robert Bonfil heeft aangetoond hoe zeer het Joodse leven van de Italiaanse Renaissance tegelijk in zijn stedelijke omgeving was geïntegreerd en trouw aan zijn eigen instellingen — synagogen, liefdadigheidsbroederschappen, talmudische academies [Bonfil, 1994].

In dit kader is een achternaam nooit neutraal. Hij draagt vaak de sporen van een plaats van herkomst, een ambacht, of een naamgever voorouder. In het geval van Azavei ontbreekt een zekere etymologie: we zullen geen oorsprong bepalen die de bronnen niet opleveren. Wat we echter wel kunnen stellen, is dat het lidmaatschap van deze repertoire duidt op inbedding in het Italiaanse gemeenschapsweefsel, met zijn verplichtingen en solidariteiten. Want de eerste deugd die het Joodse leven in het schiereiland aan ieder oplegde was deelname aan het collectieve leven: niemand bestond daar als geïsoleerd individu, maar als lid van een kehillah, gehouden bij te dragen aan haar liefdadigheidskassen en aan de vrijkoping van gevangenen. De enkele aanwezigheid van een naam in het gemeenschapslichaam veronderstelt reeds deze deelname aan het gemeenschappelijke [Bonfil, 1994].

Om te begrijpen wat het bestaan van een familie als de Azavei kan zijn geweest, moet men de wereld reconstrueren waarin zo'n naam betekenis had. De joden van Italië leefden van de zestiende tot de achttiende eeuw onder het ghettoregime, maar ook in intens cultureel creatief leven. Bonfil heeft de nadruk gelegd op deze vruchtbare paradox: de ruimtelijke opsluiting verhinderde noch de intellectuele vitaliteit noch de deelname aan de economische en wetenschappelijke uitwisselingen van de omringende samenleving [Bonfil, 1994]. De productie van verlichte Hebreeuwse handschriften, bestudeerd door Giulia Tamani, getuigt van deze verfijning: de Italiaanse gemeenschappen bestelden en kopieerden liturgische getijdenboeken, Bijbels en juridische verzamelingen van een schoonheid die concurreerde met de gelijktijdige christelijke kunst [Tamani, 2010].

Hier duikt een kardinale waarde op: de bijdrage aan kennis en overdracht. Het boek — gekopieerd, versierd, van generatie op generatie doorgegeven — stond in het hart van de Italiaans-joodse identiteit. De filosofische traditie zelf werd gelezen door middel van deze handschriften: Colette Sirat heeft aangetoond hoe de middeleeuwse joodse filosofie alleen voortleeft door voorzichtig bewaarde handschriften en gedrukte teksten, vaak tegen hoge prijs [Sirat, 1983]. Een familie ingeschreven in deze wereld participeerde, al was het slechts als lezer of gever, in deze kenniseconomie. De liefdadigheid was er niet gescheiden van cultuur: de kopiering van een studieboek financieren, een synagoge uittasten, een leraar onderhouden, waren allemaal uitingen van dezelfde goedheid jegens de gemeenschap — een van de meest constante uitwerkingen van de joodse deugd van tsedaka [Bonfil, 1994].

De geschiedenis van de Italiaanse Joodse namen kan niet worden begrepen zonder de grote Livornese draai. Met de Livornine, de patenten die door de Medici in 1591 en 1593 werden verleend, werd de haven van Livorno een toevluchtsoord voor Iberische marranen die naar het judaïsme terugkeerden, en de bron van een « Portugese Joodse Natie » die zich vervolgens naar Amsterdam, Tunis en de hele Middellandse Zee verspreidde. Lionel Lévy heeft het traject ervan getraceerd, van de oprichting tot de latere verspreiding [Lévy, 1999]; hij heeft bovendien de lange voortbestaan van deze bijzondere gemeenschap tot zijn laatste vertegenwoordigers beschreven [Lévy, 1996].

Het is aannemelijk — hoewel geen enkel hier geraadpleegd archief dit vaststelt — dat een familie uit het Italiaanse repertorium in deze circulaties betrokken was, tussen het schiereiland en de Afrikaanse oevers van de Middellandse Zee. Voorzichtigheid gebiedt om deze inbedding alleen als een mogelijkheid voor te stellen, consistent met de extreme mobiliteit van de Livornese Joodse kooplieden, rabbijnen en drukkers. Wat daarentegen door het onderzoek stevig is vastgesteld, is de deugd die deze wereld heeft voortgebracht: de relatie tot de vreemdeling en de ontvangst van de ballingschap. Livorno was, bij soevereine voorrecht, een toevluchtsoord waar men de nieuwkomer niet om rekenschap over zijn verleden van gedwongen bekering vroeg [Lévy, 1999]. Deze gïnstitutionaliseerde gastvrijheid — zeldzaam in het Europa van de verdrijvingen — verlengde het bijbelse gebod om de vreemdeling lief te hebben, en de Italo-mediterrane Joodse stamboom vond daar een van zijn meest verheven collectieve uitdrukkingen.

De natuurlijke voortzetting van de Livornese diaspora was Noord-Afrika. De Grana — joden van Livornese afkomst gevestigd in Tunis — vormden daar een onderscheiden koopman- en geleerde elite buiten de autochtone gemeenschappen [Lévy, 1999]. Verder westwaarts toonden de Algerijnse gemeenschappen een ander gezicht van het Middellandse Zee-jodendom. Eliahou-Éric Botbol wijdde een studie aan de gemeenschap van Tlemcen, een brandpunt van geleerdheid en vroomheid waar rabbijnse tradities zich voortzetten [Botbol, 2000], terwijl de rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès het levende bewijs behouden van een georganiseerde juridische en religieuze leven [Rabbijnse Archieven van Sidi Bel Abbès].

Indien de Azavei aan deze circulaties deelnamen, was dit noodzakelijk in het kader waarin de opvatting van de Wet — de halakha — het dagelijks bestaan structureerde. De Noord-Afrikaanse rabbijnse rechtbanken, waarvan de registers huwelijkscontracten, scheidingsakten en vonnissen bevatten, belichaamden een voortdurende zorg voor gerechtigheid toegediend volgens de Torah-rechtsgang, maar aangepast aan lokale werkelijkheden [Rabbijnse Archieven van Sidi Bel Abbès]. Daarin werkte een discrete deugd: de zorg voor de ander door bemiddeling, geschillenbeslechting en bescherming van weduwen en wezen, die aan de basis van de rabbijnse functie lagen. Het geheugen van deze gemeenschappen, heden ten dage verspreid, dankt veel aan het werk van historici en herinneraars die hun archieven hebben verzameld voordat zij verdwenen [Botbol, 2000].

Een Joodse lignée wordt niet alleen doorgegeven via bloed en naam, maar via de intellectuele traditie waarin zij zich beweegt. Het Middellandse Zee-judaïsme waarvan de naam Azavei deel uitmaakt, was drager van een denken waarvan de rijkdom door verschillende hedendaagse meesters is geanalyseerd. Maurice-Ruben Hayoun heeft het lange continuïteit van de Joodse filosofie nagetekend, van haar antieke bronnen tot haar moderne uitdrukkingen [Hayoun, 2023]; Armand Abécassis heeft de innerlijke dynamiek ervan verkend, van de woestijn naar het verlangen, als voortdurende beweging van de Wet naar het leven [Abécassis, 1987]. Léon Askénazi heeft daarentegen over de band tussen het gesproken en geschreven woord nagedacht als hart van de Joodse transmissie [Askénazi, 1999].

Dit erfgoed werpt licht op de diepste deugd van de traditie waaraan de familie deelneemt: de liefde voor studie en denken als vorm van vroomheid. Studeren was geen luxe maar een religieus plicht, en de bescheidenheid van de geleerde tegenover de tekst bleef de juiste houding. Yerushalmi heeft eraan herinnerd dat het Joodse volk zich minder heeft gevormd door het schrijven van geschiedenis dan door het gebod van herinnering — zakhor, « herinner jezelf » [Yerushalmi, 1984]. Door een naam door te geven, door hem toe te vertrouwen aan de catalogus van Schaerf als aan een ark, neemt de lignée Azavei deel aan deze plicht van herinnering die Israël bepaalt. Sirat heeft aangetoond dat deze transmissie vaak via de materiële kwetsbaarheid van manuscripten liep, gered alleen door de trouw van degenen die ze copieerden en bewaarden [Sirat, 1983].

We moeten hier de stiltes aanvaarden. Voor de Azavei beschikken we over geen enkele bevestigde individuele biografie, geen enkele naamgegeven rabbijn, geen enkel geïdentificeerd notarieel stuk. Deze documentaire armoede is geen gebrek in het verhaal: het is het gewone lot van de immense meerderheid van joodse families, wier bestaan slechts een achternaam als spoor naliet. Het zou oneerlijk zijn dit vacuum door uitvinding op te vullen. Men kan slechts, met de voorzichtigheid van de editoriale hypothese, de familie situeren in de collectieve trama die door het onderzoek is gereconstrueerd.

Dit is waarom het werk van geheugen — dat wat Dominique Natanson in haar pedagogische onderneming van overdracht van joods geheugen heeft belichaamd [Natanson, 1997] — hier al zijn volledige betekenis krijgt. Een familie noemen waarvan we zo weinig weten, is het totale uitwissen weigeren; het is, op de schaal van een naam, het gebaar vervullen dat de traditie verwacht tegenover verdwijning. De ultieme deugd die dit hoofdstuk aan het licht brengt, behoort niet alleen toe aan de Azavei: het is die van een hele beschaving die, tegen vergetelheid, van het geheugen een gebod heeft gemaakt. De Portugese joodse Natie van Lévy, de gemeenschappen van Tlemcen van Botbol, de handschriften van Tamani — allen behoren tot deze zelfde strijd opdat niets van wat werd beleefd verloren gaat [Lévy, 1999] [Tamani, 2010].

Aan het einde van deze reis dwingt eerlijkheid ons om te erkennen wat we weten en wat we niet weten. We weten dat de naam Azavei tot het repertoire van de joden van Italië behoort, vastgelegd door Schaerf in 1925 [Schaerf, 1925]. We weten dat deze Italiaanse en mediterrane wereld — van de ghettos van de Renaissance tot Livorno, van Livorno tot de Maghreb — die van gemeenschappelijke integratie, van een boekcultuur en van gastvrijheid jegens de verbannen was. We weten niet, door gebrek aan bronnen, de details van de particuliere levens die deze naam droegen.

Uit deze geschiedenis die op afstand van zekerheden wordt gehouden, spreidt echter één deugd zich uit boven alle anderen: de plicht tot herinnering en overdracht. Want wat de lignage Azavei het best zal hebben uitgedrukt, is precies wat haar naam vandaag de dag nog bewerkstelligt — de trouw aan het spoor, de weerstand tegen vergetelheid. Door in een catalogus te overleven terwijl al het overige is stilgevallen, belichaamt deze naam de zakhor die, van Yerushalmi tot de hedendaagse memorialisten, de roeping van Israël bepaalt [Yerushalmi, 1984] [Natanson, 1997]. De familie voegt zich aldus bij het grote collectieve geheugen: niet door de glans van illustere figuren, maar door die bescheiden en volhardende persistentie van een naam die weigert te verdwijnen. Dit is misschien de meest joodse van deugden.