Familie Attali

De familienaam Attali behoort tot de grote verzameling van Joodse namen uit Noord-Afrika, waarvan de studie een veeleisende discipline is waarin taalwetenschap, gemeenschapsgeschiedenis en familiegeheugen elkaar kruisen. De referentiewerken, in het bijzonder het monumentale werk over de namen der Joden van Marokko, tonen aan hoeveel deze familienamen het spoor van een duizendjarige geschiedenis bewaren, een geschiedenis van migraties, nederzettingen en overdrachten [Abraham I. Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, 1978].

De traditie verbindt de naam Attali — evenals de verwante vormen Attal en Atallah — met een semitische basis waarin het idee van gunst of geschenk weerklinkt; andere interpretaties zien hierin een naamkundige afleiding gekoppeld aan plaatsnamen of beroepen, volgens de gebruikelijke mechanismen van naamvorming bij Magrebijnse Joden. Deze hypothesen bestaan naast elkaar zonder dat één enkel middeleeuws archief het definitief kan beslissen: daarom dient men ze eerder als waarschijnlijke lezingen dan als zekerheid voor te stellen. Juist deze voorzichtigheid eert de waarheid: waar het document ontbreekt, beperkt de lignée zich tot overdracht, zonder iets te verzinnen.

In deze terughoudendheid jegens wat men niet weet, lezen we al een deugd die de Joodse traditie in hoog aanzien stelt: bescheidenheid tegenover kennis, de nauwkeurige onderscheiding tussen wat men heeft ontvangen en wat men heeft vastgesteld. Het rabbijnse judaïsme heeft van deze intellectuele eerlijkheid een kardinale waarde gemaakt — die gebiedt om « ik weet het niet » te zeggen eerder dan onwaar te stellen. De lignée Attali, waarvan het meest illustere lid van het denken zijn beroep zal maken, begeeft zich zonder het te weten al in deze eis tegenover het raadsel van zijn eigen naam.

Om de origine van de Attali-lignée te begrijpen, moet men zich het wereldje voorstellen dat haar droeg: dat van het jodendom van Algiers onder Franse administratie. De joodse gemeenschap van Algerije, een van de oudste in het Middellandse-Zeegebied, onderging een doorslaggevende omwenteling met de Franse verovering van 1830, vervolgens met de toekenning van het Franse burgerrecht bij het decreet-Crémieux van 1870, dat zijn juridische status, cultuur en aspiraties diepgaand veranderde [Richard Ayoun & Bernard Cohen, The Jewish Communities of Algeria under French Rule, 1830-1962, 1991].

Deze verfransing was niet zonder spanningen. De Joden van Algerije moesten zich aanpassen aan een dubbele toebehorendheid — geworteld in een sefaradische en Maghrebijnse praktijk en herinnering, omarmden zij tegelijkertijd de taal, school en instellingen van de Republiek [Richard Ayoun & Bernard Cohen, 1991]. De pijnlijkste breuk vond plaats onder het Vichy-regime, dat het decreet-Crémieux introk en de Joden van Algerije brutaal van hun Franse burgerrecht beroofde, ze uitstotend uit de nationale gemeenschap waarmee zij zich drie generaties lang hadden geïdentificeerd. Deze episode, die deel uitmaakt van het bredere antisemitische beleid van de Franse staat, werpt licht op de kwetsbaarheid van emancipatie en het gewicht van de geschiedenis in het bewustzijn van Algerse families [Robert O. Paxton, La France de Vichy, 1940-1944, 1972].

Het was in deze omgeving — Franstalig, gehecht aan zowel traditie als aan de belofte van integratie — dat op 1 november 1943 te Algiers de tweelingen Jacques en Bernard Attali geboren werden, midden in de tumult van de Tweede Wereldoorlog. De samenvalling van deze geboorte met de jaren waarin het jodendom van Algerije tussen ondergang en hoop wankelde, is niet toevallig: zij schrijft de lignée van meet af aan in het collectieve geheugen van Israël, dat van een volk dat leert trouw aan zichzelf en toebehorendheid tot de wereld met elkaar te verenigen. De gemeenschap die hen zag geboren, belichaamde deze inzet in het collectieve leven, dit evenwicht tussen doorgegeven vroomheid en maatschappelijk engagement, dat het Middellandse-Zee-jodendom lange tijd als een eigen deugd heeft gedragen.

De familie Attali verliet Algiers in 1956 voor Frankrijk, op het moment waarop de Algerijnse Oorlog de bestaan van de Joodse gemeenschappen in het land begon te ondergraven. Dit vertrek ging vooraf aan de massale uittocht van 1962, toen de onafhankelijkheid van Algerije tot gevolg had dat vrijwel alle Algerijnse Joden uit hun wortels werden gerukt en gedwongen waren hun leven opnieuw op te bouwen in het moederland [Richard Ayoun & Bernard Cohen, 1991]. De lineage Attali behoorde dus tot deze scharniergeneratie die, voor veel anderen, de keuze voor Frankrijk maakte.

Deze ballingschap past in een grote demografische transformatie van het Franse judaïsme : de aankomst van Joden uit Noord-Afrika veranderde drastisch de samenstelling, de gevoeligheid en de vitaliteit van de Joodse gemeenschap van Frankrijk, die lange tijd werd gedomineerd door een Asjkenazisch en Frans judaïsme « van nature » [Doris Bensimon & Sergio Della Pergola, La Population juive de France, 1984]. De Sefardische families brachten met zich mee een praktijk, een gemeenschapswarmte en een geheugen die nieuw leven inbliezen in een Joods-Frans judaïsme dat door de Shoah was verscheurd [Doris Bensimon & Sergio Della Pergola, 1984].

Het familieverhaal van deze oversteek berust deels op doorgegeven geheugen — de intieme omstandigheden van het vertrek, de achtergelaten goederen, de vestiging in Parijs — maar het ontmoet de gevestigde geschiedenis van een heel volk in beweging. Hier illustreert de lineage Attali één van de grote deugden van het judaïsme van de ballingschap : het vermogen om te herbouwen, om het ontwortelen in een nieuw begin om te zetten, van het ontwortelen de voedingsbodem van een nieuwe vruchtbaarheid te maken. De relatie tot het vreemde — zelf vreemdeling zijn en zich een nieuwe plaats moeten veroveren — wordt, in deze ervaring, een bron van openheid in plaats van teruggetrokkenheid.

Uit de lineage Attali is de meest belangrijke figuur die van Jacques Attali, geboren in Alger in 1943 [Corpus Zakhor : Jacques Attali, notice]. Opgeleid aan de grote scholen van de Republiek — polytechnicien, énarque —, werd hij vanaf 1981 de speciale adviseur van president François Mitterrand, een functie die hij tot 1991 vervulde, dicht bij de Franse uitvoerende macht. Hij was vervolgens, in 1991, de oprichter en eerste voorzitter van de Europese Bank voor Wederopbouw en Ontwikkeling (EBWO), een instelling opgericht om de overgang van de Oost-Europese landen na de val van het communisme te begeleiden.

Maar het is misschien minder door de uitoefening van macht dan door het geschreven werk dat Jacques Attali zich inschrijft in de lineage van de grote figuren van het Joodse denken. Essayist van opmerkelijke vruchtbaarheid, wijdde hij enkele van zijn boeken aan de geschiedenis, het geheugen en het denken van Israël. Zijn essay 1492 behandelt het scharnierjaar waarin de verwijdering van Joden uit Spanje samenviel met de ontdekking van de Nieuwe Wereld, een pivotaal jaar waarin de geschiedenis van het Westen en van het Joodse volk omslag vond. Daar vinden we de echo van de Sefardische tragedie — diezelfde tragedie waaruit, door hun Maghrebijnse afkomst, de Joden van Algerije voortkwamen —, en de herinnering aan de grote figuren van de Iberische ballingschap, zoals Isaac Abravanel, adviseur van vorsten gedwongen tot zwerving [Roland Goetschel, Isaac Abravanel, conseiller des princes et philosophe, 1996].

In zijn Economische geschiedenis van het Joodse volk ondernam Jacques Attali het om, over lange duur, de rol van Joden in de ontwikkeling van uitwisseling, krediet en economisch leven uit de doeken te doen, een delicate kwestie die hij met zorg voor waarheid tegen karikatuuur wilde behandelen. Door dit werk wierp hij licht op een van de meest misverkeerde dimensies van de Joodse geschiedenis — economische actie als overlevingsnoodzaak zowel als bijdrage aan de beschaving. Ten slotte getuigt zijn Amoureus woordenboek van het jodendom van een intiem, geleerd en genegenheid voelend verhouding tot de traditie, waarin een wil tot overdracht leesbaar is die, in moderne en seculiere vorm, de oude Joodse plicht om te onderwijzen voortzet.

In deze man komen verschillende van de grote deugden samen die de Joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen: kennis in dienst gesteld van de gemeenschap, trouw aan een bedreigd geheugen, en dit geloof, zo diep Joods, dat denken een vorm van handeling is. Zijn overweging over utopie en toekomst doet denken aan de vruchtbare spanning, zoals beschreven door Gershom Scholem, tussen trouw aan het verleden en messiaanse hoop gericht op een wereld die hersteld moet worden [Gershom Scholem, Fidélité et Utopie, 1978]. Daarin neemt Jacques Attali volledig deel aan het collectieve geheugen van Israël: dat van een volk voor wie schrijven, overdragen en de toekomst denken onlosmakelijk verbonden zijn met de eigen survival.

Zijn tweelingbroer van Jacques Attali, Bernard, heeft een niet minder opmerkelijke loopbaan, maar onder het teken van economische dienstverlening en publieke verantwoordelijkheid. Als hoge ambtenaar en bestuurder presideerde Bernard Attali de nationale luchtvaartmaatschappij Air France, een van de grote industriële juwelen van Frankrijk, op een moment waarop het bedrijf met diepe moeilijkheden werd geconfronteerd. Het leiden van zo'n instelling betekent dat men een gemeenschappelijk goed onder zijn hoede neemt, met alle beproevingen, sociale conflicten en pijnlijke beslissingen die daaruit voortvloeien.

Er is, in deze tweeling van lotgevallen — de ene zeer dicht bij het denken en politieke advisering, de ander aan het hoofd van een groot nationaal bedrijf — als het ware een dubbele illustratie van betrokkenheid in de samenleving. De joodse traditie heeft het leven van de geest en handelen in de wereld nooit tegenover elkaar gesteld; zij heeft integendeel geleerd dat studie en beheer van menselijke aangelegenheden voortvloeien uit dezelfde eis van rechtvaardigheid en integriteit [Shmuel Trigano, Filosofie van de Wet, 1991]. De beide broers Attali belichamen elk op hun manier deze betrokkenheid in het collectieve leven — die van een geslacht van ballingen die, een generatie nadat zij alles in Algiers hebben achtergelaten, zich in dienst stellen van de Staat en de economie van hun gastland.

Deze succesvolle carrière kan echter niet als een hagiografie worden verteld. De verantwoordelijkheden die beide broers op zich namen, stelden hen bloot aan kritiek, polemieken en tegenslagen die eigen zijn aan elk openbaar leven. De eerlijkheid van het verhaal gebiedt dat men deze schaduwzijden niet uitwist: zij maken deel uit van de toestand van wie kiest om in de wereld te handelen in plaats van hem van afstand gade te slaan. En het is juist in deze aanvaarding van risico, van tegenspraak en van blootstelling dat de omvang van hun engagement zich laat meten.

Voorbij individuele trajecten getuigt de Attali-lignée van een bijzondere verhouding tot het Joodse geheugen. Voortkomend uit het Jodendom van Algiers, gemarkeerd door de ervaring van ballingschap, maakte zij historisch bewustzijn tot een essentieel onderdeel van haar identiteit. Het geschreven oeuvre van Jacques Attali, geheel doortrokken van bezinning op het lot van het Joodse volk, is de meest zichtbare uitdrukking daarvan: het transformeert een familiegeheugen in universele reflectie.

Dit bewustzijn wortelt in de grote beproevingen van het hedendaagse Jodendom. De Joden van Algiers hadden, nog vóór het ballingschap van 1962, de verraad van Vichy en de intrekking van hun burgerschap gekend; zij droegen in zich, evenals heel het Franse Jodendom, het geheugen van de Shoah en de rol van de staat in de vervolging [Serge Klarsfeld, Vichy-Auschwitz, 1983] [Denis Peschanski, La France des camps, 2002]. Maar deze zelfde generatie had ook, in het Verzet, het bewijs meegemaakt dat waardigheid zich met de wapenen verdedigd kon worden, en dat het Franse Jodendom in de donkerste uren moed tegenover wanhoop had weten te stellen [Lucien Lazare, La Résistance juive en France, 1987].

Het is in het licht van deze tragische geschiedenis en haar herstels dat de gehechtheid van de Attali-lignée aan overdracht te begrijpen valt. Over het Jodendom nadenken, zijn economische geschiedenis schrijven, ervan een liefdevol lexicon samenstellen, betekent verzet tegen vergetelheid en het vervullen van de plicht tot herinnering — zakhor, « herdenk », dat sinds de woestijn het Joodse bewustzijn gebiedt [Armand Abécassis, La pensée juive. Du désert au désir, 1987]. In deze trouw aan het geheugen sluit de lignée aan bij de lange keten van overbrengers van Israël, zij voor wie de overleving van het volk evenzeer aan het doorgegeven woord toebehoort als aan de mannen en vrouwen die het dragen [Léon Askénazi, La parole et l'écrit, 1999]. En in haar wijze om de dubbelconditie van erfgenaam van een ondergegane wereld en volledig betrokken burger van haar tijd op zich te nemen, illustreert zij die vruchtbare spanning van de moderne Joodse identiteit die Isaiah Berlin beschreef — behoren zonder jezelf op te geven, je integreren zonder jezelf te vergeten [Isaiah Berlin, Trois essais sur la condition juive, 1973].

Van de kasbah van Algiers tot de paleizen van de Republiek, in één enkele generatie heeft de lineage Attali één van de meest significante routes van het hedendaagse judaïsme afgelegd. Geboren in een Algerijnse gemeenschap verscheurd tussen Sefardische traditie en belofte van integratie, gemerkt door de ballingschap van 1956 die aan de grote ontworteling van 1962 voorafging, heeft zij zich in Frankrijk opnieuw gevestigd om daar twee mannen voort te brengen gewijd aan de dienst van de stad: de één door denken en advies, de ander door het leiden van een groot nationaal bedrijf.

Wat deze lineage boven alles het beste heeft uitgedrukt, is zonder twijfel de plicht van geheugenis verbonden aan de overdracht van kennis. Door van de joodse geschiedenis een voorwerp van denken, verhaal en onderwijs te maken — van het jaar 1492 tot de economische geschiedenis van het volk van Israël, tot aan het liefdevol woordenboek van het judaïsme —, heeft de lineage Attali de ervaring van ballingschap omgezet in actieve trouw. Zij heeft aangetoond dat men zich volledig kon integreren in een nieuw volk zonder ooit de herinnering aan het eigen volk op te geven, en dat de hoogste vorm van trouw misschien bestaat uit het doorgeven.

Daarin sluit het bijzondere lot van de Attali aan bij het collectieve geheugen van Israël. Want van de woestijn tot de hoofdsteden van Europa heeft het joodse volk zich voortgeplant niet alleen door de blijvendheid van plaatsen, altijd bedreigd, maar door de standvastigheid van het doorgegeven woord. De lineage Attali, ballingschap ondergaan en hersteld, geleerd en betrokken, heeft op haar manier dit oude gebod gedragen dat door eeuwen en continenten loopt: zakhor — herinner je, en geef door.