Familie Assael

Rhodes, eiland van de Dodekanesos, was een van de oudste en meest originele centra van het mediterrane jodendom. Een Grieks sprekende joodse aanwezigheid — de Romanioten — is sinds de late Oudheid aangetoond, voordat deze werd overweldigd, vanaf het einde van de 15de eeuw, door de toevloed van Sefardische ballingen die in 1492 uit Spanje en in 1497 uit Portugal waren verdreven. Onder de heerschappij van de Johannieters en vanaf 1522 onder het Ottomaanse Rijk hergroepeerde de gemeenschap zich rond het Judeo-Spaans (het djudezmo) en een intens religieus en commercieel leven. Volgens het onderzoek van Ilias Messinas over de joodse gemeenschap van Rhodes kende de insulaire Juderia haar gouden eeuw onder het Ottomaanse bestuur, met de ontwikkeling van synagogen, talmudische scholen en handelsnetwerken die verbonden waren met Salonique, Smyrna en Egypte [Messinas, 2008].

Het is in deze smeltkroes dat de naam Assael wortels schiet. Een familie van Romanioot-Sefardische status, behoorde zij tot dit insulaire jodendom waar trouw aan de Wet zich verbond met een cultuur van zeehandel. De familietraditie verbindt haar aan de ambachtslieden en handelaren van de Juderia, een milieu waar talmoedische kennis en handwerk — goudsmederij, juwelierwerk — geenszins tegengesteld waren. Deze combinatie zegt iets over een diep joodse deugd: de eenheid van het heilige en de arbeid, de overtuiging dat de studie van de Torah gepaard moest gaan met een « beroep » (Pirkei Avot 2, 2). Hierin participeerden de Assael van Rhodes in een collectieve ethiek die de Sefardische traditie door de eeuwen heen heeft gedragen, waar de vrome koopman zijn schulden net zo zorgvuldig registreerde als zijn aalmoezen.

De latere geschiedenis van de Rhodische gemeenschap eindigt in tragedie: in juli 1944 deporteerden de nazi's vrijwel alle Joden van het eiland naar Auschwitz, waarmee zij in enkele weken een duizendjarige aanwezigheid uitwisten [Messinas, 2008]. De Assael die al aan het einde van de 19de eeuw waren geëmigreerd, ontsnappen aldus, zonder dit te weten, aan de vernietiging van hun wieg. Dit vroege vertrek, ingegeven door handel, bleek achteraf een redding.

Vertaling

Aan het einde van de 19de eeuw was Alexandrië een van de grote kosmopolitische hoofdsteden van de Middellandse Zee. De aanleg van het Suezkanaal (1869), de bloei van de katoenhandel en de opening van Egypte voor Europees kapitaal trokken er een bonte bevolking van Grieken, Italianen, Maltezers, Syriërs — en Joden uit heel het Middellandse-Zeegebied. De Joodse gemeenschap van Alexandrië, die toen volop in ontwikkeling was, onderscheidde zich door haar verscheidenheid: naast autochtone Egyptische Joden stroomden Sefardische Joden uit het Ottomaanse Rijk toe, waarvan velen afkomstig waren uit de eilanden van de Egeïsche Zee. In deze context vertrokken de familie Assael van Rhodes om zich in Alexandrië te vestigen.

De keus was rationeel. Alexandrië bood handelaren die Judeospaans en Italiaans spraken een open markt, beschermende consulaire instellingen en een gestructureerde gemeenschap. De Assael oefenden er volgens de familiegeschiedenis handel en juwelierszaak uit — twee activiteiten die natuurlijk een vervolg waren op hun eilandse vakkundigheid. Deze beweging maakt deel uit van het grote fenomeen van de « verwesterlijking » van Sefardische gemeenschappen dat Claire Rubinstein-Cohen voor Tunesië heeft geanalyseerd, waar men ziet hoe een Joodse bourgeoisie in een eeuw van traditionele oriëntaliteit naar Europese moderniteit evolueert, zonder echter te breken met haar religieuze identiteit [Rubinstein-Cohen, 2011]. De Assael van Alexandrië behoren tot deze scharniergenatie: veeltalig, open voor internationale handel, maar getrouw gebleven aan feestdagen, synagogen en gemeenschappelijke solidariteit.

De betrokkenheid bij het collectieve Joodse leven was in deze diasporasteden zowel een voorwaarde voor overleven als een waarde. De gemeenschappen van Alexandrië ondersteunden ziekenhuizen, scholen en liefdadigheidskassen (tsedaka) gefinancierd door hun welgestelde handelaars. Dat de Assael, als gevestigde handelaren, aan deze solidariteitswerken hebben deelgenomen, vloeit voort uit de sociale logica van hun omgeving — liefdadigheid was daar niet een extra ziel, maar de concrete uitdrukking van toebehoren. Zoals blijkt uit de universele Joodse geschiedenis onder redactie van Élie Barnavi, maakte de Middellandse-Zeeën diaspora aan de eeuwwisseling van de georganiseerde liefdadigheid een van de pijlers van haar samenhang [Barnavi, 1992].

Handelaren en juweliers: deze twee woorden vatten het economische genie van de lignée samen. Goudsmederij en juwelierszaak waren voor de Joden van de Oostelijke Middellandse Zee beroepen naar voorkeur — niet toevallig, maar omdat zij een draagbaar kapitaal, een technische kennis overdraagbaar van vader op zoon, en een inschakeling in transnationale handelsnetwerken combineerden. Een juwelier kon in geval van vervolging of crisis zijn handelszaak meenemen; het was het beroep van de banneling bij uitstek.

De Assael belichamen deze intelligentie van de precaire toestand omgezet in voordeel. Van Rhodos naar Alexandrië, van de handel in stenen naar die in parels, toonde de familie een volharding in de kunst van evalueren, slijpen en verkopen van het kostbare. De economische bijdrage van een dergelijke lignée gaat verder dan individueel succes: zij participeert in de historische functie die Joodse handelaren hebben vervuld in de circulatie van goederen en kennis tussen het Oosten en het Westen. Deze « economische actie », die de traditie nooit boven de rechtvaardigheid plaatst maar eert wanneer zij gepaard gaat met eerlijkheid in gewichten en maten (Leviticus 19, 36), was het domein waarin de Assael uitblonken.

Men moet zich hier hoeden voor elke hagiografie. Het archief levert ons niet de boeken van het huis Assael in Alexandrië, noch de exacte maat van hun filantropie. Wat men kan vaststellen is de loopbaan van een beroep; wat men kan afleiden is de waarschijnlijke ethiek van een miljeu. De nauwkeurigheid gebiedt het ene van het ander te onderscheiden. Maar de continuïteit zelf van de vaardigheid — deze overdracht van een zeldzame competentie door generaties en continenten heen — getuigt van een discrete deugd: de trouw aan een erfenis van hand en geest, waar goed werk een vorm van vroomheid is.

In de 20ste eeuw verliet een tak van de familie de mediterrane ruimte voor Centraal-Afrika en Europa. Congo-Belgisch, een welvarende kolonie en wereldcentrum van de diamantindustrie, trok veel joodse handelaren aan die zich specialiseerden in edelstenen; Antwerpen, in België, was toen — en blijft — de wereldhoofdstad van diamant, waar een belangrijke joodse gemeenschap een leidende rol speelde in het slijpen en de handel in edelen. De verplaatsing van de Assael van Congo naar België past in deze coherente economische geografie: de grondstof gewonnen in Afrika, verwerkt en verhandeld in Europa.

Deze Belgische vestiging verbindt de familie met een van de belangrijkste hoofdstukken van de joodse geschiedenis van de 20ste eeuw. Antwerpen was tegelijkertijd een centrum van welvaart en een plaats van lijden: zijn joodse gemeenschap, grotendeels samengesteld uit families afkomstig uit het Oosten en uit het mediterrane bekken, werd getroffen door de Shoah. Een Sefardische familie afkomstig uit Rhodes en Alexandrië die zich in dit milieu vestigde, omarmde dus, door haar geografie zelf, het collectieve lot van een Europees judaïsme dat afwisselend bloeide en bedreigd werd. De verhouding tot het buitenland, tot het gastland en tot de onzekerheid van de vestiging — terugkerende thema's van de joodse ervaring — vinden hier een concrete illustratie.

De historicus moet voorzichtig blijven: de precieze details van deze Congolese en Belgische tak behoren, gezien de huidige openbare bronnen, eerder tot het waarschijnlijke dan tot het volledig gedocumenteerde. Men kan echter waarschijnlijk aannemen dat, zoals zoveel joodse families in Antwerpen, de Assael daar de dubbele inzet van handelssucces en gemeenschappelijke solidariteit voortzetten, in een stad waar Sefardische en Askenazische synagogen, scholen en liefdadigheidsinstellingen naast elkaar bestonden.

De meest schitterende figuur van de lineage is ongetwijfeld Salvador J. Assael, handelaar die de familienaam tot wereldwijd referentiepunt in de parelhandel verhief. Oprichter van het huis dat zijn naam draagt, was hij degene die volgens het bedrijf zelf voor het eerst in Noord-Amerika, in de jaren 1970, de natuurlijke zwarte parels van Tahiti in Amerika introduceerde [Assael, bericht van het huis]. Deze parels, geproduceerd door de oester Pinctada margaritifera met reflecties van aubergine, pistachenoot en pauwblauw, waren toen onbekend bij het grote westerse publiek; het was de handelsspeurder en esthetische zin van Salvador Assael die ervan een gewild luxeobject maakten.

Het anekdote, inmiddels legende in het vak geworden, wil dat het al het genie van de handelaar nodig was om een markt te creëren waar er geen bestond — de internationale juwelier van de waarde van een edelsteen die tot dan toe veracht was, te overtuigen. Dit talent leverde hem de bijnaam « koningin van de parelcultuur » op. Hij belichaamt, op de schaal van de 20ste eeuw, de blijvende werking van het handelsgenie van zijn lineage: het vermogen om verborgen waarde te onderscheiden, nieuwe handelsroutes te openen, werelden met elkaar te verbinden — hier de Polynesische lagunes en de etalages van New York.

Men kan de historische lus meten: van een juweelmaker in de Juderia van Rhodes tot de « parelkoningin » van Manhattan, het is dezelfde kunst van het kostbare object die zich overdraagt en opnieuw uitvindt. Dit succes spreekt ook van een deugd van de diaspora: het vermogen om onworteling om te zetten in openheid, van circulatie tussen de continenten geen vloek maar een competentie te maken. Michael Stanislawski heeft aangetoond, naar aanleiding van de kosmopolitische generatie van de eeuwwisseling, hoeveel het Joodse lidmaatschap zich kon combineren met een mondiale, mobiele identiteit die grenzen overschrijdt [Stanislawski, 2001]. Salvador Assael is, in het domein van de handel, een erfgenaam van deze kosmopolitische moderniteit.

Wat blijft er, aan het einde van deze reis, over van de Assael-lignée als totaliteit? Een weefsel eerder dan een ononderbroken boom, opgebouwd uit goed vastgestelde segmenten — Rhodes, Alexandrië, het parelhuis in New York — en uit minder zekere schakels, die alleen door geduldig genealogisch onderzoek ooit zullen kunnen worden verbonden. De Sefardische genealogie, zoals die wordt beoefend door fondsen als die van Encaoua of door de diepgaande artikelen van Zakhor, werkt via het vergelijken van burgerlijke standsakten, rabbijnse registers en familieherinneringen; het is handwerk van een goudsmid, afbeeldend naar het beroep van de familie.

Het is hier van belang de grenzen onder ogen te zien. De nauwkeurige band tussen de Assaels van Rhodes, die van Alexandrië, de Congolese en Belgische tak, en Salvador Assael betreft, in de huidige stand van zaken, eerder waarschijnlijke reconstructie dan volledige documentair bewijs. De eerlijkheid van dit Grote Boek bestaat erin dat te zeggen: er zijn stiltes in het archief, generaties waarvan we de namen niet kennen, vooral vrouwen — echtgenotes, moeders, bewaarders van de overdracht — die commerciële en notariële bronnen in de schaduw laten. Deze stiltes zijn geen gebreken van het verhaal; zij zijn zijn waarheid.

Colette Sirat heeft aangetoond, naar aanleiding van de middeleeuwse Joodse filosofie, hoezeer het denken van Israël zich heeft gevormd aan de grens van de werelden, zowel in Islamitisch gebied als in christenland, door ontlening, vertaling en trouw tezamen [Sirat, 1988] [Sirat, 1988]. De Assael-lignée illustreert op haar bescheiden, handelsvlak, dezelfde grensoverschrijdende voorwaarde: altijd tussen twee oevers, twee talen, twee continenten, en toch trouw aan een kern — de naam, het beroep, de aangeboorde wereld.

Van de Juderia van Rhodes tot de handelsposten van Alexandrië, van de mijnen van Congo tot de werkplaatsen van Antwerpen, van de lagunes van Tahiti tot de etalages van New York, de lineage Assael tekent een kaart van de Joodse mediterrane diaspora in haar vermogen om te circuleren, zich aan te passen en voort te duren. Indien men, boven alles, de deugd moet benoemen die deze familie het beste zal hebben uitgedrukt, het is noch de talmudische kennis waarvan het archief ons weinig spoor heeft nagelaten, noch een schitterend politiek engagement: het is economische actie geëerd als een kunst, deze intelligentie van de kostbare materie en de handel omgevormd, van generatie op generatie, tot instrument van overleven en openstelling.

Want bij de Assael was het ambacht van juwelier en perlier veel meer dan een broodwinning. Het was een overdraagbare taal, een draagbaar kapitaal in ballingschap, een manier om continenten met elkaar te verbinden en schoonheid te laten circuleren. Daarin neemt de lineage deel aan een deugd die de Joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen: die van de rechtschapen koopman, wiens handel, wanneer hij wordt uitgeoefend met nauwkeurigheid in gewichten en maten, een vorm van dienstverlening aan de wereld wordt. Het collectieve geheugen van Israël, gemaakt van verstrooiingen omgevormd tot vruchtbaarheden, vindt in deze familie een getrouw spiegelbeeld: dat van een volk dat, beroofd van land, van zijn vakbekwaamheid een draagbare vaderland maakte. De naam Assael — deze naam van de « dappere licht ter race » —, stromend van eiland naar stad en van continent naar continent, zal deze les hoog hebben gedragen die de traditie aan haar zonen toevertrouwt: dat de zwerving zelf een werk kan worden.