Familie Aseo

Het eerste stevige feit dat de bronnen opleveren is geografisch van aard. Het betreft in principe een naam gedragen door Sefardische joden, met name in Turkije, Bulgarije en Griekenland, en het lijkt dat de Asseo — of Aseo — in het bijzonder waren gevestigd in Salonique, waar een zeer belangrijke joodse gemeenschap leefde [Geneanet, Nom de famille ASSEO]. Deze drievoudige vestiging — het Ottomaanse vervolgens Griekse Griekenland, Turkije, Bulgarije — dekt exact het gebied van de Joods-Spaanse diaspora van het Oosten, degene die Ladino sprak en zich beriep op de herinnering van Sefarde.

Salonique neemt in dit verhaal een aparte plaats in. Onder Ottomaanse overheersing was zij zo dicht bevolkt met joden dat men haar de « stad der Joden » of de « Jeruzalem van de Balkan » noemde, enige grote stad van het Middellandse Zeegebied waar de zonen van Israël gedurende lange tijd de meerderheid van de bevolking vormden [Gilles Veinstein (dir.), Salonique 1850-1918 : la « ville des Juifs » et le réveil des Balkans, ref:4]. In deze wereld — een archipel van gemeenschappen, elk erfgenaam van een Iberische stad van oorsprong, bestuurd door haar rabbijnen en notabelen — nam de naam Aseo wortel, deelnemend aan het leven van een stad waar het judaïsme niet naar de marge werd verwezen maar ingeweven in de weefsel zelf van het werk, de haven en de handel [Devin E. Naar, Jewish Salonica, ref:1].

In de andere brandpunt van de naam, Istanbul, had de Sefardische gemeenschap zich al gestructureerd na de Ottomaanse verovering van 1453, toen de sultans de ballingen uit Spanje verwelkoomden en vervolgens oproepen om hun hoofdstad opnieuw te bevolken en te revitaliseren [Minna Rozen, A History of the Jewish Community in Istanbul, ref:11]. De aanwezigheid van de Aseo in deze twee polen — de Griekse metropool en de Turkse hoofdstad — volgt dus de twee grote assen van het Ottomaanse Sefardische leven. Daarin getuigt de lignée van een deugd die de traditie van Israël door de ballingschap heen heeft gedragen : het vermogen de land van de ander in te nemen zonder zich op te lossen, daarin te gedijen terwijl de Wet wordt bewaard.

Het begrijpen van de Aseo-lignée vereist het herstel van de omgeving die haar droeg: die van de Judeo-Spaanse cultuur van het Oosten, waarvan het Ladino de volkstaal en geleerde taal was. Te Istanbul zoals te Saloniki bleef deze idioom gedurende eeuwen de taal van het huishouden, van de markt en van het huiselijk gebed, van generatie op generatie doorgegeven tot aan het begin van de twintigste eeuw [Marie-Christine Bornes-Varol, Le Judéo-espagnol vernaculaire d'Istanbul, ref:5].

Deze wereld was niet alleen mondeling. De Ottomaanse Sefardische gemeenschappen produceerden een rijke rabbijnse literatuur in het Ladino, bedoeld om de Wet en de moraal toegankelijk te maken voor iedereen — de beroemde traditie van de Me'am Lo'ez en haar voortzettingen vormt hiervan de bloem [Matthias B. Lehmann, Ladino Rabbinic Literature and Ottoman Sephardic Culture, ref:8]. In de negentiende en twintigste eeuwen zorgde de opkomst van de pers, van belles-lettres en van theater in het Ladino ervoor dat deze gemeenschappen een centrum van culturele moderniteit werden, waar de gehechtheid aan traditie in dialoog trad met nieuwe ideeën die uit Europa kwamen [Olga Borovaya, Modern Ladino Culture, ref:2].

Deze basis werpt licht op de waarden die de Aseo-lignée droeg. In zo'n omgeving waren talmudische kennis en studie niet het privilege van een teruggetrokken elite: zij doorwoeven het collectieve leven, van de buurt-midrash tot de drukkerij. De transmissie — deze kardinale verplichting van de joodse traditie, ve-shinantam le-vaneikha, « gij zult ze uw kinderen onderwijzen » — incarneerde zich daar in de materialiteit zelf van boeken en scholen. Uit deze voedingsbodem zou de best gedocumenteerde figuur van de naam voortkomen.

De lineage Aseo vindt zijn scherptste gezicht in de persoon van David Asséo. Geboren in Istanbul in 1914, gestorven in dezelfde stad op 14 juli 2002, was hij de Hakham Bashi — Opperrabbijn — van de Republiek Turkije van 1961 tot aan zijn dood in 2002 [David Asseo — Wikipedia]. Zijn lange ambtsbediening, meer dan veertig jaar, maakt hem een van de langst zittende Opperrabijnen van Europa [dbpedia, David Asseo].

Zijn vorming vat een hele wereld samen. Geboren in Istanbul, volgde Asséo eerst onderwijs op een religieuze school in Hasköy, vervolgens op de school van de Alliance israélite in dezelfde wijk; in 1928 werd hij, dankzij een beurs van de loge d'Orient van de B'nai B'rith, naar de yeshiva van Rhodos gestuurd [Encyclopedia.com, Asseo, David]. Daarin leest men de kenmerkende articulatie van de Sefardische moderniteit: het traditionele onderwijs van de heder, de Franse en seculiere pedagogie van de Alliance israélite universelle, vervolgens de terugkeer naar hogere rabbijnse studie in een van de befaamde seminaria van de Middellandse Zee. In zijn persoon kwamen twee loyaliteiten samen die de twintigste eeuw vaak tegenover elkaar stelde: de Eeuwenoude Wet en openheid voor het heden.

Hakham Bashi worden was niet louter een geestelijke taak. Sinds de Ottomaanse tijd was deze dignitaris de erkende religieuze leider van de Joden, waarbij elke grote gemeenschap bovendien haar eigen Hakham Bachi had [Histoire des Juifs en Turquie — Wikipédia]. De gelovigen in Turkije leiden in de tweede helft van de twintigste eeuw betekende het voorzitterschap van een gemeenschap die was getroffen door de Shoah — die het naburige jodendom van Saloniek had uitgeroeid —, ondermijnd door crises en vertrek naar Israël, en gedwongen haar plaats te vinden in een seculiere Republiek. Dat de functie van Opperrabbijn gedurende meer dan vier decennia door dezelfde man, met standvastigheid, werd bekleed, getuigt van een discrete maar wezenlijke deugd van de joodse traditie: trouw aan de post, onvermoeibare dienst aan de gemeenschap, de avodat ha-tsibbur. Daarmee zette David Asséo, onder de Turkse Republiek, de oude pastorale verantwoordelijkheid voort die de Sefardische rabbijnen sinds de Ottomaanse tijden uitoefenden [Stanford J. Shaw, Jews of the Ottoman Empire and the Turkish Republic, ref:7].

De figuur van David Asséo is geen geïsoleerd toeval: zij werpt licht terug op de roeping die de herinnering aan de naam verbindt. In de Sefardische Ottomaanse wereld was de rabbijnse en gemeenschappelijke verantwoordelijkheid geen abstractie; zij steunde op concrete, opgeleide mannen, aangesteld en soms karig beloond, en gehouden om halakhische rechtvaardigheid uit te oefenen onder de bewoners van hun wijk [Michael Lehmann, Sephardic Lives: Documentary Hebrew Texts Relating to the Jews of the Ottoman Empire, ref:6].

Dat de bekendste drager van de naam Aseo een groot-rabijn was, nodigt uit de gehele lignée te lezen onder het teken van deze verantwoordelijkheid. De Joodse traditie beschouwt de dienst aan de gemeenschap als één van de hoogste deugden: de parnas, de notable die de zaken van het collectief beheert, en de dayan, de rechter die volgens de Wet beslist, belichamen een opvatting waarin gezag allereerst een last is die voor anderen wordt gedragen. De documenten over het Ottomaanse leven van de Sefarden tonen gemeenschappen die zich zorgen maken over liefdadigheid, onderwijs voor wezen, bruidschat voor arme meisjes, begrafenis voor armen — een heel weefsel van wederzijdse verplichtingen. Zonder te beweren dat elke Aseo een dignitaris was, kan men het waarschijnlijk achten dat de naam zich inscreef in dit klimaat van collectieve betrokkenheid, waarvan David Asséo de volmaakte uitdrukking was.

Hier antwoorden herinnering en archief elkaar: de gedachtenis van een groot-rabijn bevestigt, meer nog dan dat zij die uitvindt, de verankering van een naam in de lange keten van gemeenschapsdienst. Het is de deugd van de tsedaka, begrepen niet als sentimentele liefdadigheid, maar als georganiseerde rechtvaardigheid, die de lignée aldus van dichtbij zal hebben bereikt.

Geen eerlijk boek over een Balkan-Sefardische lignée kan het schaduw zwijgen dat alles bedekte. Salonique, voornaamste brandpunt van de naam Aseo, was het toneel van één van de meest volledige vernietigingen van de Shoah. Het nazi-plan tot vernietiging van de Joden van Salonique werd in meerdere fasen uitgevoerd, de laatste — van februari tot augustus 1943 — onder toezicht van Dieter Wisliceny en Aloïs Brunner, met name de oprichting van de getto Baron-Hirsch en de confiscatie van goederen [Zakhor Online, Jacques Stroumsa]. In enkele maanden werd een eeuwenoud gemeenschap naar Auschwitz gedeporteerd en bijna volledig vernietigd.

Deze ineenstorting treft rechtstreeks de wereld waaruit de naam Aseo zijn diepste wortels trok. De Judeo-Spaanse families van de stad — waaronder degenen die deze familienaam droegen — werden in het rampen meegesleurd, en de Ladino-cultuur van Salonique, zijn synagogen, zijn scholen, zijn drukkerijen, werden tot zwijgen gebracht. De herinnering aan deze vermisten werd gedragen door enkele zeldzame overlevenden; één van hen, Jacques Stroumsa, Jood uit Salonique en violist in Auschwitz, gered uit de Shoah [Zakhor Online], getuigde voor al diegenen die niet terugkeerden.

Tegenover deze leemte is de deugd die zich opdringt niet heldhaftig maar memorial: zakhor, « herdenk ». De joodse traditie maakt van herinnering een gebod, en het is door de vergetelheid te weigeren dat de lignée, als een heel volk, zijn doden eert. De naam Aseo, die in Istanbul en in de diaspora overleeft, draagt in holte deze afwezigheid van Salonique — het scherpe besef dat voortduren, voortaan, ook betekent getuigen.

Na de omwentelingen van de twintigste eeuw — het einde van het Ottomaanse Rijk, de bevolkingsuitwisseling, de opkomst van de Balkanische nationalismen, vervolgens de Shoah en de migraties naar Israël, Frankrijk en Amerika —, volgde de naam Aseo de routes van de nieuwe Sefaradische diaspora. De genealogische databases bewaren hiervan het spoor, met vermelding bijvoorbeeld van dragers zoals Albert Abraham J. Asseo (1870-1940), wat aantoont dat de familienaam generaties overstegen aan beide zijden van de grote breuk [Geni, Asseo Genealogy].

Deze volharding berust, voor een deel, op de doorgegeven herinnering eerder dan op het uitputtende archief: elke familie Asséo of Asseo bewaart haar eigen ontstaamsverhaal, haar verloren steden, haar takken gescheiden door grenzen en balling. Waar de registers zwijgen, voorziet de mondelinge traditie — de namen die van generatie op generatie herhaald worden, de verhalen van het « huis van Salonique » of de « wijk van Hasköy », de erfde voorwerpen en papieren.

Hierin neemt de lignée deel aan een deugd die de traditie van Israël tot grondslag verheven heeft: doorgave als vorm van trouw. Een volk zonder aaneengesloten territoriaal staatsbestel gedurende twee millennia heeft alleen kunnen overleven omdat elke familie hoedster is geweest van een erfenis — de taal, de namen, de rituelen, de herinnering. De naam Aseo, tegenwoordig onder zijn meervoudige spellingen gedragen, is een van deze levende erfinissen, bescheiden en hardnekkig, waar de geschiedenis van een familie opgaat in de continuïteit van Israël.

Aan het einde van deze reis verschijnt de naam Aseo als een dun maar taai draadje, gespannen van Salonika naar Istanbul, van de Ottomaanse wereld naar de hedendaagse diaspora. We hebben de leegte die ballingschap en ramp hebben achtergelaten niet willen opvullen met verbeelding; we hebben er de voorkeur aan gegeven te benoemen wat vaststaat — de sefardische vestiging van de naam op de Balkan en in Turkije, de stature van David Asséo, de ladino-cultuur die hem omringde, de vernietiging van Salonika — en onderscheid te maken tussen wat behoort tot de doorgegeven herinnering.

Van alle deugden die de joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen, is degene die de familie Aseo boven alles het best heeft uitgedrukt het dienst aan de gemeenschap in trouw — deze avodat ha-tsibbur die gedurende meer dan veertig jaar werd belichaamd door een opperrabbijn die over zijn volk waakte onder een nieuwe Republiek, en die bescheidener wordt voortgezet door de plicht van herinnering die elke verspreide familie draagt. Hierin sluit de bijzondere geschiedenis van een sefardische naam aan op de collectieve herinnering van Israël: die van een volk dat, verstoken van scepter en blijvend grondgebied, van trouw — aan de Wet, aan de zijnen, aan de doden — zijn manier van voortduren heeft gemaakt. De naam Aseo, ook vandaag nog levend, is er een van de discrete getuigen van.