Familie Ascoli Marchetti

De achternaam Ascoli behoort tot de categorie van toponiemen, namen die de geografische oorsprong van een voorouder aanduiden. Volgens Italiaanse onomastische repertoria is het geslachtsnaam Ascoli afgeleid van het toponiem Ascoli Piceno, hoofdstad van de Marken, of van Ascoli Satriano in de provincie Foggia [Cognomix ; Venere]. Deze dubbele mogelijke oorsprong is geen onzekerheid, maar het weerspiegeling van een werkelijkheid: Italiaanse joden, door de naam van hun vertrekstad aan te nemen, lieten in hun achternaam het spoor zelfs van hun verplaatsingen achter. De naam Ascoli wijst dus bijna altijd erop dat de stichtende voorouder uit een van deze steden kwam [Venere].

Nu is de joodse aanwezigheid in Ascoli Piceno al lange tijd geattesteerd. Reeds in de 14de eeuw vermelden Ascolaanse kadasters israëlieten die eigenaar waren van huizen en gronden, onder wie Deodato di Alevuzio, Angelo en Genattano di Elia, alsmede de erfgenamen van een zekere Bonaventura [Italia Judaica, Universiteit van Tel-Aviv]. In 1389 leenden de joden van de stad sommen aan de Gemeente, en bronnen van het einde van de 15de eeuw geven aan dat zij lakens en serviesgoed aan het gemeentelijk bestuur leverde [Italia Judaica]. Deze gemeenschap kende ook haar intieme drama's: voor 1450 bekeerde een Ascolaanse jood zich onder de naam Domenico aan, en andere neofiet volgden in de loop van decennia [Italia Judaica]. Het is uit deze voedingsbodem — een middeleeuws ingewortelde bestaan opgebouwd uit economische activiteit, pandlening en gemeenschapsleven — dat de naam Ascoli haar substantie ontleende.

De geschiedenis van de joden van Zuid- en Midden-Italië, waarvan Ferorelli en Milano de contouren hebben uitgestippeld, toont aan hoeveel deze gemeenschappen, vaak beperkt in omvang, een disproportionele rol speelden in het krediet en de handel van de steden waar zij leefden [ref:10 ; ref:11]. Door aan de Gemeente te lenen, door haar goederen te leveren, belichaamde de familie van de eerste Ascoli reeds deze economische activiteit die de joodse traditie nooit van collectieve verantwoordelijkheid heeft gescheiden: de uitlener der Marken was geen legendarische woeker, maar een noodzakelijk tandwiel van een stedelijke economie die zonder hem zou zijn vast komen te zitten. In deze dienst aan de stad — hoewel gedwongen door de uitsluiting van andere ambachten — schijnt een discrete vorm van betrokkenheid bij het collectieve leven door, die van een minderheid die zich onmisbaar wist te maken.

De Ascoli Marchetti-familie, zoals alle Joodse families op het Italiaanse schiereiland, werd opgenomen in de lange beweging die van de Middeleeuwen tot aan de emancipatie de voorwaarde van de Italiaanse Joden vormde. Robert Bonfil heeft aangetoond hoezeer de Renaissance voor deze gemeenschappen een tijd van ambivalentie was: intellectuele bloei, dialoog met de humanistische cultuur, maar ook een geleidelijke versterking van de beperkingen. De zestiende eeuw zag de instelling van getto's — in Venetië in 1516, in Rome in 1555 — die voor de Joden een gesloten, gereglementeerde, bewaakt gebied afsloten.

De Ascoli-families verspreid over Italië ondergingen verschillende lotgevallen naargelang de Staten waarin het toeval van verdrijvingen hen had gevestigd. Attilio Milano beschreef in zijn Storia degli ebrei in Italia dit mozaïek van voorwaarden — elk hertogdom, elke pauselijke stad, elke republiek had haar eigen wetten ten aanzien van de Joden. In Florence en in Toscane, waarvan Roberto Salvadori de geschiedenis heeft nagetekend, slaagde de Joodse gemeenschap erin, ondanks het Medicese getto, een religieus en geleerd leven van opmerkelijke intensiteit te behouden. In deze kaders werd het talmudische weten en de praktijk van de halakha van generatie op generatie overgedragen.

Want het moet gezegd worden: de opsluiting van het getto was niet alleen een knechtschap, het was ook de smeltkroes van een intens geestesleven. In de beperkte ruimte van de Joodse stegen bleven de rabbijnse academies in stand, de liefdadigheidsbroederschappen — de ḥevrot die zorgden voor de bruidsschatten van wezen, voor de zorg van zieken, voor de begrafenis van doden. Deze georganiseerde liefdadigheid, deze zorg voor de ander ingesteld als gemeenschappelijke plicht, behoren tot de hoogste uitdrukkingen van de Joodse deugd. De Italiaanse families, en onder hen degenen die de naam Ascoli droegen, waren de anonieme behoeders ervan. De Joodse traditie noemt deze solidariteit tsedaqah — een woord dat zowel liefdadigheid als gerechtigheid betekent, alsof geven aan de ander eerst en vooral gerechtigheid betekende. Door deze eis in het dagelijks leven in praktijk te brengen, plaatste de lignage zich in een duizendjarige keten van wederzijdse verantwoordelijkheid.

Wat betekent de verbinding van Marchetti met Ascoli? Historische voorzichtigheid gebiedt hier onderscheid te maken tussen wat we weten en wat we veronderstellen. De oprichtingsnotitie getuigt dat de familie Ascoli Marchetti in 1925 door Schaerf als Joods Italiaans gezin werd geregistreerd. Het overige behoort tot interpretatie.

In de Italiaanse onomastiek ontstaat een dubbele familienaam meestal uit de vereniging van twee lignees: door huwelijk, door alliantie, of uit de wens een moederlijke naam bedreigd met uitsterving voort te zetten. Marchetti, diminutief van Marco, is een wijd verbreid naam in het schiereiland, gedragen door zowel Joodse als christelijke families. Het is waarschijnlijk — zonder dat het beschikbare archief dit formeel vaststelt — dat de vorm Ascoli Marchetti de alliantie van een huis Ascoli, van toponymische Marchigaanse of Pouillaanse afkomst, met een tak Marchetti bevestigt. Volgens deze hypothese zou de samengestelde naam de gefossiliseerde herinnering aan een huwelijk zijn, het onomastische monument van een unie tussen twee families.

Men dient zich echter voor elke willekeurige reconstructie te hoeden. Waar Schaerf zelf zich beperkt tot het registreren van de cognoom, zonder genealogie of aantekening, moet de eerlijke historicus stilstaan aan de drempel van het gedocumenteerde. De geregistreerde varianten — Ascoli-Marchetti, Ascolì Marchetti — getuigen van een spelling die begin twintigste eeuw nog in beweging was, teken van een relatief recente naam in zijn samengestelde vorm, of van een kleine familie waarvan de spelling niet door administratief gebruik was vastgelegd. Deze bescheidenheid van het archief — deze weigering de leemten met fabels in te vullen — is zelf een deugd, en niet de minste, in een traditie die de waarheid, emet, altijd als een van Gods namen heeft beschouwd.

Als de tak Marchetti in de schaduw van de bronnen blijft, heeft de naam Ascoli aan de Italiaanse cultuur een van zijn grootste figuren gegeven — en het zou onrechtvaardig zijn, bij het bespreken van de lineage, deze roem te zwijgen die uitstraalt over iedereen die de naam droeg. Graziadio Isaia Ascoli, geboren in Gorizia op 16 juli 1829, was de grondlegger van de Italiaanse glottologie [Mosaico-CEM]. Als joods kind uit een grensstad studeerde hij Hebreeuws voor zijn bar-mitsvah bij rabbi Samuel Vita Lolli, en ondervond hij de invloed van de Shadal, de grote Triëstijnse geleerde Samuel David Luzzatto, van wie hij de vriend en tijdgenoot was van diens zoon Filosseno, zelf een semiticist [Mosaico-CEM].

Deze biografische detail is niet anecdotisch: het onthult hoe bij de Ascoli de meest universele wetenschappelijke kennis — de vergelijkende linguïstiek, waarvan Graziadio Isaia in Italië de onbetwiste meester was — wortelde in een traditionele joodse vorming. De studie van het Hebreeuws en de Talmud, het verkeren met een meester als Luzzatto, smeedden bij deze geleerde een leesdiscipline, een aandacht voor tekst en taal, die de joodse traditie sinds eeuwen had gecultiveerd. De glottoloog van Gorizia was, in diepe zin, de seculiere erfgenaam van de Hebreeuwse grammatici van de Middeleeuwen, die van Saadia Gaon tot David Kimhi de analyse van taal tot een daad van vroomheid hadden gemaakt.

Aldus getuigt de lineage der Ascoli — zelfs wanneer zij genealogisch niet samenvalt met de tak Marchetti — dat deze naam in het Italië van de Risorgimento werd geassocieerd met uitmuntendheid van kennis en de bijdrage van geëmancipeerde joden aan het ontstane vaderland. Gadi Luzzatto Voghera heeft aangetoond hoezeer het debat over emancipatie, tussen 1781 en 1848, aan Italiaanse joden de deuren van burgerschap en openbaar leven had geopend. Graziadio Isaia Ascoli was een van haar gloririjkste vruchten: een jood die, zonder zijn oorsprong te verloochenen, senator van het koninkrijk en Europese top van kennis werd.

De negentiende eeuw was, voor de Joden van Italië, de eeuw van hoop. De eenwording van het schiereiland, tussen 1859 en 1870, hief de laatste getto's op en maakte van de Joden volwaardige burgers. Gadi Luzzatto Voghera heeft de prijs van deze gelijkheid getraceerd — een lang, scherp en geleerd debat over de plaats die de samenleving aan haar Joden kon toekennen. Families die, zoals de Ascoli Marchetti, eeuwen van marginalisering hadden doorstaan, konden eindelijk toetreden tot de vrije beroepen, de universiteiten, het leger, de administratie.

Deze integratie was geen verloochening. De Italiaanse Joden van de Belle Époque cultiveerden vaak een dubbele loyaliteit: tegenover het herverworven vaderland en tegenover het geloof der vaderen. Zij engageerden zich in het maatschappelijk leven — als artsen, advocaten, professoren, officieren, ondernemers — terwijl zij tegelijk, in het geheim van synagogen en huiskamers, de trouw aan de Wet handhaafden. Deze betrokkenheid bij het collectieve leven, dit vermogen om de natie te dienen zonder erin op te gaan, was het kenmerk van de Italiaanse judaïciteit van die tijd. Hierin nam de stam Ascoli Marchetti deel aan een deugd die de traditie van Israël altijd had bepleit: die welke tot uitdrukking komt in het woord van de profeet Jeremia, die de ballingen aanspoort het welzijn na te streven van de stad waarin zij wonen, want in haar vrede is hun vrede.

Het is in dit klimaat van voltooide emancipatie dat de naam Ascoli Marchetti de drempel van de twintigste eeuw overschreed — en dat Schaerf, in 1925, deze vastlegde onder de cognomi van de peninsulaire judaïciteit. Niemand kon toen vermoeden de schaduw die, dertien jaar later, over al deze families zou neerslaan.

In 1938 promulgeerde het fascistische regime de rassenw etten. Dit was voor de gehele Italiaanse judaïteit een bruuske omwenteling: joden, drie generaties lang burgers, werden plotseling uitgesloten van scholen, beroepen, het leger, beroofd van hun rechten. Michele Sarfatti en Enzo Collotti analyseerden de meedogenloze mechanica van deze vervolging, die zonder onderscheid oude families en nieuwkomers trof [ref:6 ; ref:5]. Fabio Isman verzamelde de documenten zelf van deze administratieve schande, deze grijze papieren waarin de burgerlijke dood van een volk te lezen viel.

De familie Ascoli Marchetti, al vóór de vervolging als joods geregistreerd, kon aan deze noodlottige registratie niet ontkomen. Marie-Anne Matard-Bonucci toonde aan hoe de fascistische staat de joodse identiteit, tot dan toe een kwestie van geloof of geheugen, transformeerde tot een raciale en politieke categorie. Mario Avagliano en Marco Palmieri verzamelden de dagboeken en brieven uit deze verschrikkelijke jaren, waarin men de stem van de vervolgden zelf hoort — hun verbijstering, hun waardigheid, hun pijn. Toen kwam het ergste: na september 1943 en de Duitse bezetting werd vervolging uitroeiing. Liliana Picciotto stelde in Il libro della memoria de namenlijst samen van de joden die tussen 1943 en 1945 uit Italië waren gedeporteerd — absoluut geheugenwerk, waarin elke gevonden naam een overwinning is tegen het vergeten.

Tegenover deze beproeving was de deugd van de Italiaanse judaïteit die van waardigheid in tegenspoed en trouw — aan zichzelf, aan de hunnen, aan de Wet. Velen getuigden, zoals de diaristen die door Avagliano en Palmieri werden verzameld aantonen, van een morele kracht die de barbarij niet kon breken. Daarin voegden de getroffen families — waarvan Ascoli Marchetti er deel van uitmaakte door zijn inschrijving in het register der joden van Italië — zich bij de lange rij der martelaren van Israël, zij die door de eeuwen en vervolgingen heen van de kiddoush ha-Shem, de heiligmaking van de Naam, het uiteindelijke antwoord op geweld maakten. Hun geheugen is een heilig depôt dat dit boek de plicht heeft te verzamelen.

Van het geslacht Ascoli Marchetti heeft het archief ons slechts een naam nagelaten — maar een naam die op zichzelf de hele geschiedenis van de joden in Italië samenperst. In Ascoli klinkt de toponymische wieg van de Marken of Apulië, de middeleeuws tijd van pandlening en gemeenschappelijk leven; in de verdubbeling Marchetti vermoeden we de verbintenis van twee huizen, herinnering aan een huwelijk dat de bronnen niet in detail hebben vastgelegd. In 1925 door Schaerf geregistreerd, ging het geslacht door de emancipatie en de nacht der raswetten, deelend in het roemrijke en tragische lot van de Italiaanse joodheid.

Wat zal dit geslacht boven alles het best hebben uitgedrukt? In het licht van de feiten die men kan vaststellen, is het de verbintenis van kennis en trouw. De kennis, vooreerst: de naam Ascoli werd geassocieerd, met Graziadio Isaia Ascoli, met een van de hoogste prestaties van de geest — deze linguïstiek gevoed uit de Hebreeuwse bron, waar de oude joodse hartstocht voor tekst en taal universele uitdrukking vond [Mosaico-CEM]. De trouw, vervolgens: door de getto's, de emancipatie en de vervolging heen, bleef het geslacht wat het was, noch verloochenend zijn geloof, noch zich terugtrekkend van de stad, belichamend dit moeilijke evenwicht tussen het behoren tot Israël en de dienst aan Italië.

Hierin voegt de bijzondere geschiedenis van een familie, waarvan we slechts een naam kennen, zich bij de collectieve herinnering van een volk. Want elke joodse naam in Italië is een lettergreep van dit grote verhaal — dat van een minderheid die, van de geldverstrekker van Ascoli Piceno tot de taalgeleerde van Gorizia, van de lid van de ḥevrah weldadigheidsbond tot de martelaar van de jaren 1943, van haar verspreiding een trouw wist te maken en van haar kwetsbaarheid een grootheid. Het Grote Boek van het geslacht Ascoli Marchetti is uiteindelijk slechts een bladzijde van dit grotere boek dat de traditie zakhor noemt: herdenk je.