Familie Ascoli

Om de Ascoli te begrijpen, moet je eerst Gorizia horen. Een stad waar het Italiaans, Duits, Frioulaals en Sloveens elkaar kruisten, behoorde zij in de negentiende eeuw tot het Oostenrijkse Rijk terwijl zij in haar geleerde cultuur diep Italiaanssprekend bleef. Ascoli werd geboren in een Italiaanssprekend joods gezin uit de multiculturele stad Gorizia, toen onderdeel van het Oostenrijkse Rijk en tegenwoordig in Italië. Het was in deze wirwar van talen dat op 16 juli 1829 het kind werd geboren die zijn naam naar de top van de Europese wetenschap zou brengen.

De familie behoorde tot de geleerde joodse kring van de stad, een milieu waarin vroomheid en seculiere geleerdheid elkaar niet tegenspraken maar aanvulden. De joodse gemeenschap van Gorizia was geen abstractie: zij had haar plaatsen, haar synagoge, haar meesters, en de gehechtheid van de stad aan haar geheugen is zo groot dat een straat in de oude joodse wijk tegenwoordig naar de filoloog is vernoemd, niet ver van de oude Israëlitische tempel. In dit kader ontstond de eerste vorming van het kind. Ascoli was zeer nauw verbonden met de joodse culturele kring van Abram Vita Reggio, Samuel David Luzzatto en Filosseno Luzzatto. Deze namen zijn niet willekeurig: zij duiden op de centra van de Italiaans-joodse intellectuele vernieuwing, waar men zowel de kennis van Hebreeuwse teksten als openheid voor de methoden van moderne filologie cultiveerde. Van een van deze meesters ontving het kind al in zijn adolescentie de sleutel tot de heilige taal: hij leerde het oude Hebreeuws bij rabbijn Samuel Vita Lolli, die gold als een van de beste kenners van deze taal in geheel Italië. Dit detail, lange tijd in het verborgenste gebleven, werpt een beslissend licht op de toekomstige roeping: voordat hij de geleerde van de Alpenjargonen werd, was de jonge Graziadio de leerling van een Hebreeus-oriënteerde rabbijn, gevormd in het hanteren van een taal van vele malen duizend jaar, levende tekst van het Verbond. Deze ontmoeting, reeds in het vroeg-moderne tijdperk, tussen de joodse tekstuele erfenis en de instrumenten van de Italiaanse cultuur, was niet alleen aan Gorizia eigen: zij loopt door de gehele geschiedenis van de gemeenschappen op het schiereiland, waar het lidmaatschap van Israël en deelneming aan het Italiaanse geleerde leven zich lange tijd hebben gevoeid [Ferrarin, 2015]. De geslacht Ascoli voegt zich aldus, reeds in dit eerste gedocumenteerde hoofdstuk, in een onderwijstraditie in — deze eerbied voor studie die het geheugen van Israël in het hart van zijn deugden stelt, waar onwetendheid een armoede is en kennis een vorm van dienst.

Uit deze voedingsbodem moest het kind een opmerkelijke taalkundig voortijd voortbrengen. Al als kind leerde hij meerdere talen. Het Hebreeuws van de synagoge, geleerd bij rabbijn Lolli, het Italiaans van de cultuur, het Duits van de keizerlijke administratie, het Frioulaals van de straten: het huis Ascoli was, voor de universiteit, het eerste laboratorium van een geest die van talen zijn leven zou maken. Deze voortijd bleef niet zonder gevolg: al op zestienjarige leeftijd, in 1846, gaf hij reeds een eerste geleerd stuk over het Frioulaans dialect en de veronderstelde verwantschap ervan met het Walaks — Sull'idioma friulano e sulla sua affinità con la lingua valaca —, bewijs dat het luisteren naar de spraken van zijn geboorteregio lang zijn academische instemming voorafging. Men ziet hier hoe zeer de joodse toestand van de grenstad, verre van slechts een beperking te zijn, een school van veelheid kon worden — die geschiktheid om in meerdere werelden tegelijk te verblijven die het bijdragen van Joden aan het denken van hun volken zo vaak heeft gevoeid [Isaiah Berlin, 1973]. En deze veelheid was niet alleen een kwestie van talen: zij was een kwestie van bondgenootschappen die samen werden gehouden zonder dat er één de andere ophief. Het kind van Gorizia groeide op als onderdaan van de Oostenrijkse keizer, erfgenaam van de Italiaanse cultuur, zoon van de gemeenschap van Israël — en hij zou van deze stapeling later niet een verscheuring maar een methode maken.

Maar ter wille van de eerlijkheid van het verhaal moet men een schaduw en een beproeving toevoegen. De jonge Graziadio volgde niet het klassieke parcours van de universiteiten: na de dood van zijn vader moest hij de familiezaken overnemen, en het was als autodidact, tijd stealend van het handelsverkeer, dat hij zich alleen in de linguïstiek vormde. Deze beperking, die een roeping had kunnen verstikken, onthult integendeel een tweede deugd van het geslacht, discreter dan de glans van de geleerdheid: het gevoel van familiale plicht, de aanvaarding van een erfde last zonder ontduiking, die trouw aan de zijnen die de joodse traditie onder de eerste geboden stelt. De geleerde die ooit in de Senaat zou zetelen, begon met het bijhouden van boekhoudkundige registers; en zijn gehele wetenschap werd, uur na uur, uit een bestaan van verplichtingen geroofd. Hieruit volgt een les die het Grote Boek zich moet aanrekenen: het genie van Ascoli was geen vrij geschenk, maar de vrucht van een wil die weigerde de omstandigheden het laatste woord te geven. Dit huwelijk van handel en trouw aan de zijnen zal men, aan de andere oever van de Middellandse Zee, terugvinden bij een ander drager van de naam, wiens Tunesische winkel dezelfde deugd van aanvaard werk om een gezin te voeden uitsprak.

Het kenmerk dat de lignée van het begin af aan eert, is niet alleen intellectuele uitmuntendheid: het is dat de jonge geleerde zijn opkomende gezag rechtstreeks ten dienste van zijn volk stelde. Van 1850 tot 1852 was hij voorzitter van de joodse gemeenschap van Gorizia. Nauwelijks uit de adolescentie, nog geen twintig jaar oud, aanvaardde hij de collectieve verantwoordelijkheid van zijn gemeenschap. Hier raken we een deugd die de joodse traditie ten zeerste in ere houdt: betrokkenheid bij het gemeenschapsleven, het aanvaarden van een openbare taak niet voor de eer maar voor de handhaving van de groep. De toekomstige academicus was eerst en vooral een dienaar van zijn gemeenschap.

Deze inzet voor de gemeenschap bleef echter niet beperkt tot de grenzen van de synagoge: al in 1848, het jaar van de revoluties en nationale hoop, publiceerde de jonge man een geschrift met een programmatische titel, stellig stellend voor een Italiaans Gorizia, tolerant en in eensgezindheid, en uitsprekend zijn waarheden en hopen in het Oostenrijk van deze lente der volkeren. De titel alleen al is een moreel manifest: tolerantie en eensgezindheid worden daar gesteld als de kardinale deugden van een stad waar meerdere talen, meerdere geloofsovertuigingen, meerdere samenhorigheid elkaar moeten leren bijwonen. Dat een jonge Jood van twintig jaar, onderwerp van de Oostenrijkse keizer en erfgenaam van de Italiaanse cultuur, van burgerlijke tolerantie het hart van zijn eerste openbare inzet maakte, is geen toeval: het is de uitdrukking, in de politieke taal van zijn eeuw, van die deugd die de wet van Israël jegens de vreemdeling en de naaste gebiedt, en die de minderheidsvoorwaarde van de Joden van de grenstad nog levendiger maakte.

Deze gemeenschapsverantwoordelijkheid was verbonden met echte joodse geleerdheid. Gevormd in aanraking met de Luzzatto, Reggio en rabbi Lolli, kende Ascoli het Hebreeuws niet als een curiositeit maar als een levende taal van het denken. Uit deze jaren van oriëntalistische en hebreeuwse vorming werd zijn eerste grote werk geboren: in 1854 verschenen zijn Studii orientali e linguistici (« Oriëntaalse en linguïstische studies »), een openingswerk waarin de jonge man, nauwelijks uit zijn voorzitterschap van zijn gemeenschap, reeds de talen van het Oosten met elkaar in gesprek bracht, het Hebreeuws van de bronnen en de aankomende comparatistische methode. Deze titel is een manifest vóór de tijd: het zegt dat voor Ascoli de taalkundige studie wortel schoot in de grond zelf van de Semitische talen en de hebreeuwse cultuur, en niet alleen in de klassieke talen van het Westen. Hij was in zekere zin een erfgenaam van de Italiaanse Wissenschaft des Judentums, die beweging die de nauwkeurigheid van de historische en filologische wetenschap op joodse bronnen wilde toepassen — een beweging waarin studie niet alleen piëteit bleef maar ook methode werd, zonder ooit haar bron te verloochenen [Yerushalmi, 1984]. De lignée Ascoli illustreert dit moment waarin traditionele talmoedische kennis en moderne wetenschap elkaar zonder verraderij de hand reiken.

Het intellectuele traject dat volgde was dat van grotendeels autodidact die meester werd. Na zijn vormingsjaren vestigde Ascoli zich in Piëmont en vervolgens in Lombardije, waar hij professor werd aan de akademie scientifico-letteraria van Milaan — een positie die hij van 1860 tot 1907 bekleedde — en het woord zelf glottologie smeedde, het Italiaanse equivalent van taalkunde, waarvan hij de eerste docent in het land was. In 1873 richtte hij het tijdschrift Archivio glottologico italiano (« Italiaanse taalkundige archieven ») op, dat hij tot 1907 redigeerde. Dit jaar 1873 markeert de geboorte van een discipline: via dit tijdschrift vond de historische en comparatieve taalkunde in Italië haar orgaan, haar school en haar methode. Tussen de Studii van 1854 en de oprichting van het Archivio twee decennia later leest men het traject van een roeping: van de oriëntalistische geleerdheid van de jonge voorzitter van gemeenschap naar de geleerde instelling van de nationale meester. Deze overgang is geen breuk maar verdieping: de man die de verantwoordelijkheid van een kleine bedreigde groep had gedragen, gaf zich vervolgens de ruimere maar gelijkwaardige taak ervan kennis te nemen van en zich in te zetten voor talen zelf bedreigd met uitsterving.

De bijdrage van Graziadio Isaia Ascoli aan de wetenschap berust allereerst op een stichtend gebaar dat algemeen erkend wordt. Geboren in Gorizia was hij de stichter van de wetenschappelijke linguïstiek en dialectologie in Italië, stellende de Duits-historisch-comparatieve methode toe, maar met bijzondere aandacht voor Italiaanse dialectale variëteiten. De nauwkeurigheid van de Duitse comparatistische school importeren en tegelijkertijd daarvan terugkeren naar Italiaanse bodem: dat was de dubbele operatie die hem tot stichter maakte. Maar men dient zich te herinneren dat deze operatie veel eerder was begonnen, van de kant van het Oosten: de Studii orientali e linguistici van 1854 tonen aan dat de comparatistische methode bij Ascoli allereerst een instrument was om semitische talen en de taal van Hebreeuwse bronnen te ondervragen, alvorens zij het instrument van de Italiaanse dialectologie werd.

De omvang van zijn wetenschappelijke nieuwsgierigheid dwingt bewondering af. In 1861 produceerde hij op grond van zijn onderzoek referentiewerken over de Indo-Europese talen, vervolgens de taal van de Rroms in Italië — deze nomaden die Europa versmadde en van wie hij het spreken waardig achtte te bestuderen —, alvorens hij zich wijdde aan het Indo-Europees en de Romaanse talen. Zijn werk omvatte achtereenvolgens etymologie, fonetiek, Iraanse talen en Keltisch. Hij was de eerste die een classificatie van de Romaanse spreektalen van Italië voorstelde en, een nog durver gebaar, de eerste die het reto-Romaans van de Alpendalen als autonome talen erkende, bijeengebracht in zijn Saggi ladini, en het Francoprovençaals van zijn Schizzi franco-provenzali. Het was ook hij die in 1863 de naam smeedde waarmee men een geheel van Alpijne territoria zou aanduiden. Men meet de draagwijdte van dit werk aan een feit: het voorwoord dat hij gaf aan het eerste nummer van het Archivio, in 1873, is door de grote letterkundehistoricus Carlo Dionisotti beschouwd als een van de meesterwerken, in volledige zin, van de Italiaanse literatuur — zodat de zoon van een Joodse gemeenschap aan de grens een van de mooiste bladzijden van de proza van zijn adoptieland schreef.

Dit werk draagt een morele handtekening die de lezer van het Grote Boek niet mag missen. De geleerde boog zich niet allereerst over de prestigieuze talen van hoven en rijken, maar over die welke men verachtte. In het eerste deel van het Archivio publiceerde hij een essay over verwaarloosde reto-Romaanse dialecten, en in het achtste zijn classificatie. Wat marginaal, gedomineerd, in vergetelheid wegzinkende is, tot studieobject kiezen — de reto-Romaanse spreektalen van de Alpendalen, de taal van de Rroms, de dialecten van boeren — berust op een ethiek even zeer als op een wetenschap. Er ligt in deze aandacht voor het kleine en bedreigde een weerklank van de zorg die de Joodse Wet jegens de zwakke en de vreemdeling gebiedt: de geleerde geeft talen zonder macht hun waardigheid terug, zoals de rechtvaardige recht doet aan wie geen stem heeft.

Het is in dit kader dat Ascoli het begrip ontwikkelde dat een lange nawerking tegemoet zou gaan: dat van substraat. Hij was de eerste die dit concept gebruikte en toepaste op Romaanse talen, daarbij vervolgens die van superstraat en adstraat voegend, en aldus het conceptuele gereedschap smeedend waarvan de hele twintigste-eeuwse linguïstiek erfgenaam zou zijn. Door de fonetische bijzonderheden van een taal uit te leggen uit de aanhoudende invloed van voorgaande bevolkingen en hun spreektalen, toonde hij aan dat niets van het verleden geheel verdwijnt, dat de begraven lagen van een volk blijven doorklinken in de mond van zijn nakomelingen. Men kan daarin, zonder de toon te forceren, een intuïtie lezen die diep aansluit bij het Joodse bewustzijn van herinnering: de zekerheid dat het substraat van generaties onder het oppervlak van het heden voortduurt, en dat de plicht van de geleerde, evenals die van de zoon van Israël, is zich te herinneren — zakhor — wat eeuwen hebben bedekt [Yerushalmi, 1984]. Dit begrip van substraat draagt, bij een man voortkomend uit een volk van overleven, een weerklank die de fonetiek alleen overstijgt: het zegt dat een bevolking kan worden overstroomd zonder uitgewist te worden, dat een gedomineerde taal blijft werken van binnenuit in de taal die haar heeft bedekt. Dit is, overgebracht naar de wetenschap, de ervaring zelf van Israël temidden van de volkeren.

De loopbaan van Ascoli volgt de beweging zelf van de emancipatie van de Italiaanse Joden, die met de eenheid van het schiereiland toegang kregen tot volledige burgerschap en tot de hoogste ambten van de Staat. Gevestigd in Milaan, onderwees hij daar en oefende er een intellectueel magistratuur uit. Graziadio Isaia Ascoli werd geboren op 16 juli 1829 in Gorizia en stierf in Milaan op 21 januari 1907. Van deze stad aan de rand van Oostenrijkse grondgebied werd hij een glorie van de Italiaanse nationale cultuur — een loopbaan die aantoont hoeveel de generatie van de emancipatie in één leven kon oversteken van het getto of de gesloten gemeenschap naar openbare erkenning. Deze loopbaan past in een lange geschiedenis, waarin de Joden van Italië sinds eeuwen deel hadden genomen aan het intellectuele leven van hun steden zonder afstand te doen van hun identiteit — zodat emancipatie, bij Ascoli, slechts aan het licht bracht wat de Adriatische gemeenschappen al lang cultiveerden [Ferrarin, 2015].

Deze erkenning culmineerde in civieke eer. Erkend als grondlegger van de linguïstiek en de wetenschappelijke dialectologie in Italië, werd Ascoli opgeroepen voor de hoogste wetenschappelijke lichamen van het koninkrijk en geëerd als senator, zittend onder de zestiende legislatuur van het koninkrijk Italië — een onderscheiding die voor een man afkomstig uit een ooit minderheids- en onderworpen Joodse gemeenschap de vervulling van een belofte van gelijkheid betekende. Patriot zowel als geleerde, had hij al in zijn jeugd zijn naam verbonden aan de zaak van de Italianiteit van zijn regio; hij oogstte daarvan, aan het einde van zijn leven, de hoogste consecratue die het volk aan een van de zijnen kon bieden. De Ascoli-lijn wordt hier embleem: dat van de Italiaanse Jood die, zonder afstand te doen van zijn oorsprong of zijn geloof, de res publica dient en er zijn plaats vindt. De deugd die hier uitgedrukt wordt is die van betrokkenheid bij de stad — niet terugtrekking, maar bijdrage; niet alleen gemeenschappelijk overleven, maar bijdrage aan het gemeenschappelijk goed.

Het moet echter voor de eerlijkheid van het verhaal erkend worden dat deze generatie spanning ervoer. Emancipatie had zijn keerzijde, assimilatie, en de grote figuren van geslaagde integratie werden vaak geconfronteerd met de vraag naar bewaarde trouw. Ascoli, van wie bekend is dat hij zijn gemeenschap voorzat, leerde Hebreeuws van een rabbijn, publiceerde al in 1854 studies doordrenkt van Oriënt en Hebreeuws, en werd gevormd door contact met de Joodse meesters van zijn tijd, behoort tot degenen die Italiaans burgerschap en Joods bewustzijn wisten te verenigen. Zijn wetenschap zelf — oplettend voor talen die weigeren op te gaan in de dominante taal, bezorgd om wat weerstaat en voortduurt — draagt misschien, in watermerk, het spoor van deze dubbele trouw. Het is een van de lessen die Gershom Scholem trok uit de Joodse moderniteit: dat de utopie van totale assimilatie altijd stuit op de hardnekkige trouw van een geheugen [Scholem, 1978]. Ascoli was geen man van verloochening; hij was een man van conjunctie, en zijn leven getuigt dat men in het verenigde Italië volledig burger kon zijn zonder op te houden zoon van Israël te zijn.

Voordat we de intellectuele erfenis meten, moeten we stilstaan bij een teken dat zonder woorden spreekt: het wapen van de familie Ascoli, teruggevonden in het Hebreeuws Museum van Venetië, waar aan de ingang de wapens van de Italiaanse Joodse families zijn bijeengezameld . Dit document, van hand tot hand doorgegeven in Joodse kringen, is ons bereikt door de levende herinnering van de familie zelf — een afstammeling, Silvio Ascoli, heeft deze wapens opgespoord en bewaard, teruggevonden bij de drempel van het Venetiaanse museum, waar de blazoenen van de Joodse families van Italië zijn verzameld. Deze plaats zelf is een les: door de wapenschilden van de Joodse geslachten van het schiereiland vanaf de drempel naast elkaar te zetten, laat het museum van Venetië zien wat de gemeenschap van Israël in Italië was — niet een stofwolk van individuen, maar een weefsel van huizen die elkaar erkenden, van Ancona tot Triëst, van Pesaro tot de lagune. In de verzameling die hen bijeenbrengt, draagt het huis Ascoli nummer zestien, expliciet verbonden met de drie steden Ancona, Pesaro en Triëst, en zijn schild leest zich, in de zeer termen van het Italiaanse document, als een gelijkzijdige driehoek beladen met een duif in haar natuurlijke staat die in haar bek een olijftak houdt. Dat dit wapen in de inventaris is opgenomen, genummerd en bewaard onder de wapens van de andere Joodse families van Italië is geen archiefdetail: het is het materiële bewijs dat de Ascoli tot de erkende huizen van het schiereiland behoorden, waardig om te worden opgenomen op gelijke voet met de oudste.

Dit is geen decoratief detail. De duif met de olijftak is een van de oudste symbolen van de bijbelse herinnering: het is de vogel die Noë uit de ark loslaat, en die terugkeert met de olijftak in zijn bek, een teken dat de wateren zich terugtrekken en dat het verbond tussen Hemel en aarde wordt hersteld. Een Joodse familie die dit motief in haar wapens inschrijft, plaatst zichzelf expliciet onder het teken van de vrede herwonnen na de zondvloed, van de overleving van het kleine overblijfsel en van de nagelezen belofte — drie kardinale figuren van de hoop van Israël. Dat Joodse families van Italië zich van dergelijke wapens hebben voorzien is niet onverschillig: het is een teken van een oude integratie in de burgerlijke en heraldische gebruiken van de Italiaanse samenleving, waar men de vormen van de adel en de gilden aannam terwijl men ze vulde met een betekenis ontleend aan de Schriften van Israël [Ferrarin, 2015]. Het wapen is dus op zichzelf een samenvatting van de toestand van deze families: Italiaans in vorm, Joods in inhoud, verzoend tot één enkele afbeelding.

De gelijkzijdige driehoek die de duif omvat, voegt een noot van maat en stabiliteit toe, terwijl de olijftak, universeel embleem van vrede, misschien de roeping van een geslacht zegt dat nooit krijgshaftig maar bouwend wilde zijn — van handel op de oevers van de Adriatische Zee, van kennis in de studies. De geometrische figuur zelf is niet zonder weerklank: de driehoek, vorm gelijk van al zijn zijden, zegt een bepaald idee van gerechtigheid en oprechtheid, deze rechtschapenheid die de traditie van Israël in het fundament van het menselijk leven plaatst, terwijl de duif die hem bezwaard er zachtheid en barmhartigheid deponeert. Gerechtigheid en goedheid samen gehouden in één enkele afbeelding: de wapens van de Ascoli zeggen aldus, in stille taal, het evenwicht dat de Joodse wijsheid nastreeft tussen de strengheid van de Wet en de tederheid van het medelijden. Dat dit wapen in Venetië is bewaard, naast die van de andere Joodse families van Italië, getuigt ervan dat de Ascoli niet een geïsoleerd geslacht waren maar een erkend schakel in het gemeenschappelijk weefsel van het schiereiland, aanwezig van Ancona tot Triëst, dat wil zeggen precies op de Adriatische as die de geboortegronden van de naam in de Marken verbindt met de Oostenrijkse grenzen waar de filoloog werd geboren. De geografie van het wapen valt aldus samen met de geografie van de familie: Ancona en Pesaro in de Marken, waarschijnlijke oorsprongsgebieden van de naam; Triëst, grote Joodse haven van de noordelijke Adriatische Zee, op enkele mijlen van Gorizia. De driehoek gevormd door deze drie steden tekent op de kaart de ruimte zelf waar het geslacht zich heeft ontplooid, en verleent aan het verhaal een diepte die de alleenstaande archieven van de negentiende eeuw niet deden vermoeden: die van een meersecularige inwortelings in de Joodse gemeenschappen van Italië [Ferrarin, 2015]. Triëst en Ancona waren in het bijzonder in de eeuwen van de getto grote centra van Joodse Adriatische handel, waar koopmansfamilies een deel van de handel met het Oosten en het Levant in hun handen hielden; dat de wapens van de Ascoli zich daarmede verbinden situeert de familie in deze wereld van eerlijke economische activiteit, waar handel voor Joden die van zoveel andere ambachten verstoken waren, een manier was om de stad te dienen en de hunnen te onderhouden.

Er is een stille continuïteit tussen dit wapen en de roeping van de geleerde. De duif die de tak terugbrengt is de bode van wat de zondvloed heeft overleefd; de filoloog die de bedreigde dialecten verzamelt en het substraat van uitgestorven talen uitgraaft, volvoert in zijn orde een analoge gebaar — terugbrengen, uit de diepte van de tijd, het teken dat niets van wat levend was geheel verloren is. Wat de wapens van de familie in heraldische taal zeiden, zei Graziadio Isaia Ascoli in de taal van de wetenschap: de trouw aan wat onder de wateren van de vergetelheid voortbestaat.

De grootheid van een lignée wordt niet alleen gemeten aan de glans van haar beroemdste lid. De naam Ascoli, gedragen door zoveel Italiaanse Joodse families in verband met de plaats van herkomst, werd in de twintigste eeuw verlicht door verschillende figuren die het geheugen van Israël niet voorbij mag gaan, en die voortbouwen, in andere registers dan de filologie, op de deugden die reeds zichtbaar waren bij de geleerde van Gorizia.

De eerste is die van een arts, Alberto — Albert Abram — Ascoli, die tot de pioniers van de strijd tegen grote infectieziekten behoorde en met name bijdroeg aan de vooruitgang van vaccinatie. Dat de naam zich aldus aan de geneeskunst heeft gehecht is niet onverschillig voor een Groot Boek dat aandacht heeft voor waarden: de geneeskunde is in de Joodse traditie een van de hoogste vormen van heiligmaking van het leven, want het redden van een mensenleven, onderwijzen de wijzen, betekent het redden van een hele wereld. De geleerde die zijn kennis in dienst stelt van het lijdende lichaam vervult, als clinicus, wat de filoloog vervulde door naar de talen zonder stem te luisteren: hij buigt zich over wat bedreigd wordt om het te bewaren. De zorg voor de ander, de rifouï, de genezing, sluit hier aan bij de zorg voor de zwakken die door deze hele lignée loopt — van de taal der Rroma's die door Graziadio werd opgegraven tot de zieke die door Alberto aan de dood werd ontrikt, het is dezelfde aandacht voor de kwetsbare die zich laat lezen.

De tweede figuur is ernstiger en nog voornamer. De generaal Ettore Ascoli, Joodse officier van het Italiaanse leger, viel in 1943 in de strijd tegen Duitsland. Zijn dood is geen alledaags militair feit: het is een getuigenis. Getroffen, zoals alle Joden van Italië, door de fascistische rassendecreten van 1938 die de zijnen uit het leger, de universiteiten en het openbare leven verdreven, nam deze man evenwel de wapens weer op zich tegen de Nazi-bezetter toen Italië omkeerde, en hij betaalde met zijn leven voor deze weigering van barbaarsheid. Hier ligt een aangrijpend omslag: de natie die van een Ascoli een senator had gemaakt ter beloning van zijn genie had, twee generaties later, een ander Ascoli verloochend in naam van zijn ras — en deze, verre van haar te haten, stierf om haar te bevrijden. Dit offer stelt de moeilijkste van alle deugden in vraag, de verhouding tot oorlog: niet de oorlog van verovering, maar de strijd voor gerechtigheid, die welke de traditie van Israël milhemet mitzvah noemt, de oorlog van plicht, gevoerd wanneer het leven zelf en de waardigheid van mensen op het spel staan. Daar waar het familiewapen de duif en de olijf sprak, de roeping naar vrede, stelde de geschiedenis een van de dragers van de naam voor de omgekeerde beproeving; en hij doorstond haar als rechtvaardige, de wapens waarmee het ondankbare vaderland ze hem eerst had ontnomen tegen de beul terugkerende. De olijftak der wapenen en het vergoten bloed van de generaal spreken elkaar niet tegen: zij zeggen dat een lignée bemind door vrede ook, wanneer nodig, kon sterven opdat zij zou terugkeren.

Een derde figuur, bescheidener en obscuurder, voltooit dit beeld en geeft het zijn aardse grondslag: die van Eduardo Ascoli, kofferbanenverkoper te Tunis. Een fotografie bewaard in de familiearchieven, zorgvuldig doorgegeven door Silvio Ascoli, toont hem staande voor zijn winkel aan de rue Al Djazira, in het hart van de stad. Geboren te Tunis in 1888 en gestorven in diezelfde stad in 1940, was hij daar gevestigd als kofferbanenverkoper, fabrikant en handelaar van die koffers en koffers die reizigers uit de stad uitrustten. Dit detail, schijnbaar bescheiden, opent echter een heel hoofdstuk van de geschiedenis van de naam: want Eduardo Ascoli behoorde tot die wereld van Italiaanse Joden van Noord-Afrika, de Grana van Tunis, deze « Joodse Livornese Natie » die, vanuit Livorno en de havens van het schiereiland, zich sinds de zeventiende eeuw op de zuidelijke Middellandse-Zeekust had gevestigd. Deze Livornese gemeenschap van Tunis sprak en schreef Italiaans, onderscheidde zich door haar eigen cultuur — haar capitulaties, haar suq el-Grana, haar wijk van de Hâra — en onderhield nauwe banden met het land van herkomst, zozeer dat zij een blijvende invloed op het Italiaanse leven van de negentiende en twintigste eeuw uitoefende. Dat men een Ascoli kofferbanenverkoper te Tunis terugvindt, met Italiaanse voornaam en burgerlijke stand, schrijft hem natuurlijk in dit Adriatische en Middellandse-Zeegebied in dat het Venetiaanse wapen reeds liet vermoeden: dezelfde Joodse Italianiteit die Ancona, Pesaro en Triëst verbond had zich via zee verlengd tot aan de oevers van de Regentschap Tunis, waar families van dezelfde cultuur op Europese wijze handel dreven.

De fotografie die Silvio Ascoli heeft bewaard en doorgegeven zegt, op haar stille wijze, de continuïteit van deze aanwezigheid. Eduardo staat daar, voor zijn uithangbord aan de rue Al Djazira, in de jaren van zijn vestiging te Tunis, in de normale houding van een eerlijk handelsman die voor het nageslacht poseert zonder te weten dat hij voor de geschiedenis poseert. Hij stierf in 1940, het jaar waarin het lot van Italië en haar Joden begon om te slaan — te vroeg om te zien hoe de rassendecreten, op de oevers van Tunesië zoals op die van het schiereiland, het leven dat zijn gemeenschap geduldig door generaties heen had opgebouwd, verwoestten. De winkel van Eduardo Ascoli is dus veel meer dan een winkel: zij is het punt waarop de aardrijkskunde van de naam, tot dusver Adriatisch, zich uitbreidt tot de gehele Italiaanssprekende Middellandse Zee, en waar het verhaal van de lignée zijn laatste gedocumenteerde verankering ontvangt vóór de grote ramp.

Er is, in het ambacht van deze man, een deugd die het Grote Boek zich moet voorstellen : die van eerlijk werk en economische actie als dienst aan de zijnen. De koffermaker fabriceert het object van de reis — de koffer, de kist, de bagage van degenen die vertrekken en van degenen die terugkeren — en het is niet onverschillig dat een Jood van de diaspora, verre erfgenaam van een volk gewend aan vertrekken, het beroep van reiziger-uitruster heeft uitgeoefend. Waar de filoloog van Gorizia, als jonge man, de rekeningen van de familiehandel moest bijhouden voordat hij zich aan de wetenschap wijdde, maakte Eduardo Ascoli van de handel zijn hele leven lang zijn bedrijf, stellende uit zijn handen een nuttig ambacht uit in een stad-kruispunt van drie continenten. De handel was, voor de Joden van de Middellandse Zee evenals voor die van de Adriatische Zee, een rechtlijnige manier om de zijnen in het onderhoud te voorzien en de stad die hen welkom heette te dienen ; en de discrete deugd van arbeid — volharden, produceren, onderhouden, zonder glans noch roem — verdient in dit boek dezelfde waardigheid als de glans van kennis of het heldendom van de soldaat. De Ascoli-lignée, gezien in haar volle omvang, is niet alleen gemaakt van senatoren en generaals : zij is ook gemaakt van deze anonieme ambachtslieden-handelaren die, van de ene zijde van de zee naar de andere, winkel hielden en door hun werk eer aandeden aan de naam die zij droegen.

Aldus zal de naam Ascoli, beschouwd in zijn volle omvang, verschillende gezichten hebben uitgedrukt van dezelfde trouw aan het levende : de kennis bij de filoloog, de zorg bij de arts, de moed bij de soldaat, en het eerlijke werk bij de handelaar van Tunis. Zoveel manieren om te dienen — de waarheid, het lichaam, de vrijheid, het dagelijks leven van de zijnen — die allemaal vervlechtingen zijn van deze deugd die het geheugen van Israël op de top stelt, de bewaring van het leven en de waardigheid van de mens.

Wat blijft er over van de lignée Ascoli ? Allereerst een levende instelling. Het tijdschrift Archivio glottologico italiano, opgericht in 1873, werd tot aan zijn dood in 1907 onder leiding van Ascoli gesteld. Vierendertig jaar van ononderbroken leiding maakten van dit tijdschrift een monument, een klassieke uitgave van de Europese dialectologie die haar oprichter overleefde en generaties taalkundigen vormde ; het ging vervolgens over in de handen van zijn leerling Carlo Salvioni en bestaat nog vandaag — bewijs dat een goed gefundeerd werk de eeuwen overstijgt. Het werk van een man werd zo voortgezet in een wetenschappelijke traditie — net zoals, in het Joodse geheugen, het woord van een meester wordt doorgegeven en voortgeleefd buiten zijn leven, van leerling tot leerling. En om de omvang van dit leven te meten, moet men in één blik het interval omvatten dat van de Studii orientali e linguistici van 1854, werk van een vijfentwintigjarige man doordrenkt van het Oosten en het Hebreeuws, reikt tot het laatste nummer van de Archivio dat hij nog het jaar van zijn dood onder zijn leiding had : meer dan een halve eeuw van ononderbroken studie.

Het snijpunt van geschiedenis en geheugen kniest hier met kracht. Ascoli's methode — talen vergelijken, lagen reconstrueren, naar het getuigenis van dialecten luisteren — is niet zonder verwantschap met het gebaar zelf van de Joodse traditie, die teksten vergelijkt, commentaren superponeert en de opeenvolgende lagen van de Wet laat spreken. De filoloog die het vergeten substraat van een taal uitgraaft en de wijze die de begraven betekenis van een vers opgraaft, vervullen in verschillende registers hetzelfde werk van trouw aan het verleden. Het Joodse concept van studie als quasi-liturgische daad vindt in Ascoli's roeping een opmerkelijke seculiere transponering [Hayoun, 2023].

Het is passend om de draagwijdte van deze figuren te meten zonder ze te overdrijven. De genealogische documentatie van de lignée Ascoli verder dan haar meest illustere leden blijft fragmentarisch, en het zou onvoorzichtig zijn om een continue dynastie te reconstrueren waar de archieven zwijgen : niets bewijst dat de filoloog van Gorizia, de arts, de generaal en de koffermaker van Tunis tot dezelfde directe stam behoorden, en de lezer van het Groot Boek moet zich wachten voor een familieroman die de bronnen niet rechtvaardigen. Wat men met zekerheid kan stellen, is dat de naam Ascoli — ook geattesteerd onder de varianten Ascolli en Askoli — zich inschrijft in de lange geschiedenis van Italiaanse Joodse families die, van de Middeleeuwen tot de emancipatie, de dubbele cultuur van de Torah en de wereldlijke letteren hebben gedragen en doorgegeven, van stad tot stad en van oever tot oever [Encyclopaedia Judaica]. Het Venetiaanse wapen, dat het huis onder nummer zestien registreert en het aan Ancona, Pesaro en Triëst verbindt, bevestigt deze Adriatische verspreiding en deze gemeenschappelijke inbedding : het geeft, waar de genealogische draad breekt, een materieel en blijvend bewijs dat de naam tot een erkend netwerk van Joodse huizen behoorde. En de winkel van Eduardo Ascoli in Tunis, in het hart van de Al Djazira-straat, verlengt over zee heen deze Italiaans sprekende spreiding : zij getuigt dat de naam, Adriatisch naar zijn wapen, ook mediterraan was geworden door de handel. De bijzonderheid van de lignée is dat zij aan deze dubbele cultuur, in de persoon van de filoloog van Gorizia, een uitdrukking van Europese omvang heeft gegeven — maar haar inbedding was collectief en oud, ingeschreven in de wapens van een familie verspreid over drie steden en erkend onder de Joodse huizen van het schiereiland, en levend nog, bescheiden, in de winkel van een ambachtsman in Tunis. Waar de illustere man de naam naar de roem van de wetenschap droeg, betuigt het wapen, stiller, haar diepte, en de fotografie van de koffermaker staande voor zijn winkel op de Al Djazira-straat, nog bescheidener, betuigt haar volharding en dagelijkse waardigheid : de duif met de olijftakje waakt, aan de ingang van het museum van Venetië, over het geheugen van een huis dat, voor het geleerd was, eenvoudig trouw was — trouw aan studie, trouw aan werk, trouw aan de zijnen.

Wat de fotografie die door Silvio Ascoli werd doorgegeven aan het verhaal toevoegt, is niet onbeduidend. Zij verankert in de concreetheid van de straat en het uithangbord wat het wapen zei in de abstracte taal van de heraldiek : dat de lignée aanwezig was, actief, geworteld in het materiële leven van haar steden, van Triëst tot Tunis via Gorizia en Milaan. Het levende geheugen van een afstammeling, die deze beelden bewaart en doorgeeft, vervult zelf een vorm van dat gebod dat de wijzen van Israël boven alles hebben gesteld : zakhor, gedenk. Silvio Ascoli heeft, door het Venetiaanse wapen en de fotografie van de Al Djazira-straat te verzamelen, gedaan wat elke bewaarder van een familiegeheugen moet doen — het vergeten weigeren, het getuigenis doorgeven, de continuïteit van de naam in de tijd waarborgen. Dit is, voor het collectieve geheugen van Israël, de meest bescheiden en meest onmisbare vorm van de plicht tot gedenken.

Van Gorizia de grensstad tot Milan de geleerde, van de Adriatische wateren van de wapenschilden — Ancona, Pesaro, Triëste — tot de banken van de Italiaanse Senaat, van de slagvelden waar een generaal viel voor de vrijheid tot aan de straat Al Djazira in Tunis waar Eduardo Ascoli een lederwarenzaak dreef, geboren in 1888 en gestorven in 1940 in dezelfde stad waar hij ter wereld was gekomen, zou de lignage Ascoli eeuwen en oevers van de Middellandse Zee doorkruisen terwijl zij een unieke deugd belichaamde: de liefde voor kennis in dienst gesteld, om beurten, van haar gemeenschap en van de stad van de mensen. Deze deugd is niet abstract; zij is geboren uit vastgestelde feiten. Zij is geboren uit het onderwijs in het Hebreeuws dat hij reeds vanaf zijn adolescentie ontving van rabbi Samuel Vita Lolli, die van de toekomstige linguïst een leerling van de heilige taal maakte. Zij is geboren uit het voorzitterschap dat hij op twintigjarige leeftijd van de joodse gemeenschap van Gorizia aanvaardde, een gebaar van collectieve verantwoordelijkheid, en uit een jeugdige pleidooi, in 1848, voor een tolerante en harmonieuze stad. Zij is geboren uit een inleidend werk, de Studii orientali e linguistici van 1854, waar Hebreeuwse en oriëntaalse geleerdheid zich tot methode maakte. Zij is geboren uit de stichting van een hele wetenschap, de Italiaanse linguïstiek, en van een tijdschrift, het Archivio glottologico italiano, dat deze gedurende vierendertig jaar droeg en nog steeds bestaat. Zij is vooral geboren uit de voortdurende keuze om naar verachte talen te luisteren, de dialecten van dalen, de spraak van Rroma's, talen zonder macht — aandacht voor de zwakkeling en de marginaal die, bij deze vaardig geleerde, de vorm zelf van gerechtigheid was.

Maar de lignage, in al haar omvang beschouwd, zou nog meer hebben gezegd. Want de naam Ascoli was ook die van een arts die de wetenschap in dienst van het leven stelde, van een generaal die, uit zijn leger verdreven door de rassenwetten, desondanks echter opnieuw de wapens opnam tegen nazi-Duitsland en in 1943 stierf voor de vrijheid van allen, en van een ambachtsman-handelaar die in Tunis de zijnen onderhield door het eerlijk werk van zijn handen, verlengende over zee het Joods-Italiaans ontstaan aan de oevers van de Adriatische zee. De kennis, de zorg, de moed, de arbeid: vier manieren om het leven en de waardigheid van de mens te dienen, vier gezichten van dezelfde trouw die de herinnering van Israël tussen alle bovenal erkent.

En deze deugd had de familie als het ware gevoeld in haar wapen: een duif die de olijftak terugbrengt, teken van wat de zondvloed overleeft en van de teruggevonden vrede, ingeschreven in een gelijkzijdige driehoek verbonden met Ancona, Pesaro en Triëste — drie steden die alleen al zeggen het Adriatische wortelen van het huis, en waarvan het wapen werd geregistreerd en bewaard onder de wapens van joodse families in Italië in het museum van Venetië, vervolgens overgebracht door de levende herinnering van een nakomeling. De rechtheid van de driehoek en de zachtheid van de duif knoopten daar reeds, in stilte, de gerechtigheid en de goedheid aaneen die de zonen van de naam in hun levens moesten ontplooien — de ene in de wetenschap, de ander in de genezing, een derde in het offer, de laatste in de geduldig arbeid van een mediterrane winkel, staande voor zijn uithangbord aan de straat Al Djazira, in een Tunis van het interbellum die nog niet wist wat de geschiedenis met de hunnen zou doen. Want het volk dat van studie een gebod en van herinnering een wet maakte, erkent de hunnen in deze mannen die hun leven wijdden aan het ontcijferen van de begraven onderlaag van talen, aan het genezen van lichamen, aan de verdediging van de levenden, aan het uitrusten van reizigers, aan het herinneren van wat de geschiedenis bedekt en aan het terugbrengen van stem aan wat zou uitsterven. Zakhor — herinner je: dit woord dat het joodse geheugen gebiedt [Yerushalmi, 1984] zou als devise kunnen dienen voor een heel bestaan van filoloog, en voor een hele lignage onder het teken van de vogel die uit de diepten van de wateren de tak van overleven terugbrengt. De lignage Ascoli zou aldus deze kardinale deugd van het jodendom het best hebben uitgedrukt: dat kennis nooit een doel in zich zelf is, maar een dienst — van de gemeenschap, van de waarheid, van het leven, van het dagelijks brood der hunnen, en van de stemmen die de tijd zou willen doen zwijgen.

Pièces, témoignages et documents déposés par la communauté et versés à ce Grand Livre.